Destpêk
Çîroka afirandinê ya Yarsanî di nav kûrtirîn û bedewtirîn kozmogoniyên pîroz ên cîhana kurdî de ye: vegêrana di ola Yarsanî de ya ku Heqa Xwedayî, ku di ezeliya berî demê de di hundirê Dureke biriqdar de dijî, çawa derket da ku dinyayê çêbike û Heftên Pîroz pêk bîne.
Di kozmogoniya ola Yarsanî de, ku wek Ehlê Heq jî tê naskirin, Heqa Xwedayî di dema berî demê de di hundirê Durekê de li dilê avên destpêkî dijî; Heft Hevalên Pîroz, Heftan, jê derketin, û Heq wek Xwedayê Serwer, Xawendegar, xuya bû, yê ku dinya çêkir û yekem ji Heft Demên jiyana gerdûnî vekir.
Naskirina çîroka afirandinê ya Yarsanî tê wateya rastî dîtina kûr û kevnar a dinyayê ya ku di dilê ola Yarsanî de ye hatin: dinyayeke ku Heqa Xwedayî ji Dureke biriqdar derxistiye, kozmogoniyeke kevnar a bedewî û kûrahiya mezin, ku gelê Yarsanî hêja dibînin û bi kevneşopiyên herî kevnar ên afirandinê yên herêmê re xizm e.
Naverok
Heqa Xwedayî di Ezeliya Berî Demê de
Xwedayê Serwer û Çêkirina Dinyayê
Dîtina Yarsanî ya Afirandinê
Çîroka afirandinê ya Yarsanî vegêrana pîroz a di ola Yarsanî de ye, ya ku dinya çawa pêk hat vedibêje: Heqa Xwedayî, ku di ezeliya berî demê de di hundirê Dureke biriqdar de dijî, çawa Heftên Pîroz derxistin û wek Xwedayê Serwer derket da ku dinyayê çêbike. Ew kozmogoniyeke kûrahî, bedewî û kevnariya mezin e, di têgihiştina Yarsanî ya Xwedayî, dinya û Heftên Pîroz de navendî ye. Di şiklê xwe yê bingehîn de, çîrok dibêje ku Heqa Xwedayî, Cewherê Xwedayî yê yekane, di dema berî demê de, ku ezeliya berî demê tê gotin, di hundirê Durekê de li dilê avên destpêkî dijî; ku Heq pêşî Heft Hevalên Pîroz, Heftan, ji Durê derxistin; û Heq paşê ji Durê derket û wek Xwedayê Serwer, Xawendegar, xuya bû, yê ku dinya çêkir û bi Hevalên Pîroz re Heftên Pîroz ên dema yekem pêk anîn. Ev çêkirin yekem ji Heft Demên dinyayê bû, Dema Afirandinê. Ev dîtina afirandinê, Heqa Xwedayî, Dur, derxistina Heftên Pîroz, xuyabûna Xwedayê Serwer û çêkirina dinyayê, dilê kozmogoniya Yarsanî ye. Wek vegêrana pîroz a çêkirina dinyayê, kûr û kevnar, ew di bawerî û xeyala gelê Yarsanî de cihekî navendî digire.
Heqa Xwedayî di Ezeliya Berî Demê de
Di destpêka çîroka afirandinê ya Yarsanî de Heqa Xwedayî ya yekane, Cewherê Xwedayî, heye, ku di ezeliya berî demê, dema berî demê, de bi tenê dijî, çavkaniya yekane ya her tiştê ku dê pêk bihata.
Di destpêka çîroka afirandinê ya Yarsanî de, berî her tiştî, Heqa Xwedayî ya yekane, Cewherê Xwedayî, heye, ku di ola Yarsanî de wek Heq, Rastî, tê naskirin. Ola Yarsanî li vê Heqa Xwedayî ya yekane navend digire, çavkanî û cewherê hemû tiştan, û di kozmogoniyê de Heq e ku berî çêkirina dinyayê di dema berî demê de bi tenê dijî, rewşa ku ezeliya berî demê tê gotin. Di vê destpêkê de, tenê Heqa Xwedayî heye, ku di hundirê Durê de li dilê avên destpêkî dijî, çavkaniya yekane ya ku hemû afirandin dê jê biherike. Di vedana çîrokê de, Heftên Pîroz û dinyaya çêkirî ji vê Heqa Xwedayî ya yekane derdikevin; hemû afirandin ji Cewherê Xwedayî diherike, ku çavkanî û koka wê ye. Ev destpêka ku tê de Heqa Xwedayî ya yekane di ezeliya berî demê de bi tenê dijî bingehê çîroka afirandinê ya Yarsanî û nîşana teolojiya kûr a ola Yarsanî ye, ku tê de her tişt ji Heqa Xwedayî ya yekane diherike. Hemû çîroka bedew a afirandinê ji vê Heqa Xwedayî ya ku di hundirê Durê de dijî vedibe. Yekbûna Heqa Xwedayî di destpêkê de bingehê ku hemû kozmogonî li ser radiweste ye.
Xalên Sereke
Di çîroka afirandinê ya Yarsanî de, Heqa Xwedayî dinya ji Durekê çêdike.
Heq di ezeliya berî demê de di hundirê Durekê de li dilê avên destpêkî dijî.
Heft Hevalên Pîroz, Heftan, ji Durê derketin.
Heq wek Xwedayê Serwer, Xawendegar, xuya bû, yê ku dinya çêkir.
Çêkirina dinyayê yekem ji Heft Deman (Biyaba) vekir.
Kozmogoniya Yarsanî bi çîroka afirandinê ya Êzdî û kevneşopiyên kevnar ên Îranî re xizm e.
Agahiyên Kurt
Mijar: Kozmogoniya Yarsanî, çîroka pîroz a afirandinê
Ol: Yarsanîtî, ku wek Ehlê Heq jî tê naskirin
Çavkanî: Heqa Xwedayî, Heq, Cewherê Xwedayî yê yekane
Berî afirandinê: Ezeliya berî demê, dema berî demê
Dur: Dureke biriqdar li dilê avên destpêkî
Yên pêşî hatin derxistin: Heft Hevalên Pîroz, Heftan
Xwedayê Serwer: Xawendegar, xuyabûna Heqê ya ku dinya çêkir
Heftên Pîroz: Xwedayê Serwer bi Hevalên Pîroz re, Heftên dema yekem
Heft Dem: Biyaba, demên dinyayê, ku bi Afirandinê dest pê dikin
Xizm bi: Kozmogoniya Durê ya Êzdî û kevneşopiyên kevnar ên afirandinê yên Îranî
Dur di Dilê Avan de
Wêneya yekem û navendî ya çîroka afirandinê ya Yarsanî Dur e: gewhera biriqdar li dilê avên destpêkî, ku Heqa Xwedayî di ezeliya berî demê de, berî çêkirina dinyayê, di hundirê wê de dijî.
Wêneya yekem û bedewtirîn a çîroka afirandinê ya Yarsanî Dur e. Di kevneşopiyê de, berî çêkirina dinyayê, her tişt bi avên destpêkî hatibû nixumandin, û li dilê van avan Durek hebû, gewhereke biriqdar û hêja; Heqa Xwedayî, Cewherê Xwedayî, di hundirê vê Durê de, di rewşa ezeliya berî demê, dema berî demê, de dijî. Wêneya ku Xwedayî di hundirê Dureke biriqdar de li dilê avên destpêkî dijî di nav kûrtirîn û taybettirîn taybetmendiyên kozmogoniya Yarsanî de ye, dîtina Xwedayî ya ku di destpêkê de di hundirê gewherekê de li dilê kûrahiyê girtî ye. Di vedana çîrokê de, Hevalên Pîroz ji vê Durê tên derxistin û Xwedayê Serwer derdikeve da ku dinyayê çêbike; Dur cihê jiyana Xwedayî di ezeliya berî demê de û çavkaniya ku afirandin jê diherike ye. Ev dîtina Durê li dilê avan destpêka biriqdar a çîroka afirandinê ya Yarsanî û wêneya wê ya herî hêja ye. Di çêkirinê de Heftên Pîroz û hemû dinya dê ji vê Durê derketana.
Xwedayê Serwer û Çêkirina Dinyayê
Heqa Xwedayî ji Durê derket û wek Xwedayê Serwer, Xawendegar, xuya bû, yê ku dinya çêkir û di kevneşopiyê de ezman û erd ji madeya Durê bixwe pêk anîn.
Derketina Heqa Xwedayî ji Durê û xuyabûna wê wek Xwedayê Serwer, Xawendegar, navê ku tê wateya Xwedayê Serwer, çêkerê dinyayê, di çîroka afirandinê ya Yarsanî de navendî ye. Di kevneşopiyê de, li ser daxwaza Hevalên Pîroz, Heqa Xwedayî ji Durê derket û di vî şiklê bingehîn de, Xwedayê Serwer, xuya bû, yê ku paşê dest bi çêkirina dinyayê kir. Di yek ji vegêranên kevneşopiya pîroz de, Xwedayê Serwer dinya ji madeya Durê bixwe çêkir, û bi vî awayî ezman, stêrk û ewr jê rabûn û erd jê hat çêkirin, dinya ji gewhera biriqdar a ku Xwedayî di hundirê wê de dijî şikl girt. Û li ser daxwaza Hevalên Pîroz, Xwedayê Serwer mirovê yekem ji heriyê çêkir û mirovahî pêk anî. Bi vî awayî, dinya û mirovên wê yên yekem ji aliyê Xwedayê Serwer, xuyabûna Heqa Xwedayî, ku ji destpêkê ve di hundirê Durê de girtî bû, hatin çêkirin. Ev çêkirina dinyayê ji aliyê Xwedayê Serwer ê ku ji Durê derket ve kiryara mezin a navendî ya çîroka afirandinê ya Yarsanî ye. Ew dîtina Yarsanî ya afirandinê wek karê Heqa Xwedayî, ya ku wek Xwedayê Serwer xuya dibe, nîşan dide. Dinya bi awayê ku em nas dikin di vê çêkirinê de pêk tê.
Heftên Pîroz û Heft Dem
Di çêkirina dinyayê de, Heqa Xwedayî Heftên Pîroz pêk anîn, Xwedayê Serwer bi Heft Hevalên Pîroz re, û yekem ji Heft Demên dinyayê vekir, ku her yek bi xuyabûneke Xwedayî tê destnîşankirin.
Pêkanîna Heftên Pîroz û vekirina Heft Demên dinyayê di çîroka afirandinê ya Yarsanî de navendî ne. Di çêkirinê de, Heqa Xwedayî, piştî ku wek Xwedayê Serwer derket, Heftên Pîroz ên dema yekem pêk anîn, Xwedayê Serwer bi Heft Hevalên Pîroz, Heftan, ên ku ji Durê hatin derxistin re; ev hebûnên pîroz ên dema yekem in, ku li dora Xwedayê Serwer civiyane. Ev çêkirina yekem yekem ji Heft Demên dinyayê bû, demên mezin ên jiyana gerdûnî, ku ya yekem Dema Afirandinê, Destpêka dinyayê, ye. Di têgihiştina Yarsanî de, Heqa Xwedayî di her yek ji Heft Deman de ji nû ve xuya dibe, di xuyabûneke bingehîn de derdikeve û hebûnên pîroz ên wê demê li dora xwe dicivîne; dîtineke kûr a ku Xwedayî di nav demên dinyayê de dixebite, ku di vegêrana xuyabûnên xwedayî yên olê de bi temamtir tê gotin. Pêkanîna Heftên Pîroz û vekirina Heft Deman di dilê dîtina Yarsanî ya dinyaya çêkirî û vedibûyî de ne. Heqa Xwedayî di nav deman de bi wan di dinyayê de dixebite.
Kozmogoniyeke Xizm û Kevnar
Çîroka afirandinê ya Yarsanî xwedî kevnariyeke pir dirêj e, şiklê xwe yê bingehîn, Dur û çêkirina dinyayê, bi çîroka afirandinê ya Êzdî û bi kevneşopiyên herî kevnar ên afirandinê yên cîhana Îranî re parve dike.
Çîroka afirandinê ya Yarsanî ne tenê kûr e, lê pir kevnar e, di kokên xwe de vedigere kevneşopiyên herî kevnar ên afirandinê yên herêmê. Zanyar destnîşan dikin ku kozmogoniya Yarsanî, bi Dura xwe, Xwedayî yê ku di ezeliya berî demê de di hundirê wê de dijî û çêkirina xwe ya dinyayê, şiklê xwe yê bingehîn bi çîroka afirandinê ya ola Êzdî, ola xwemalî ya mezin a din a cîhana kurdî, re parve dike, ku kozmogoniya wê jî li Durekê navend digire ku dinya berî çêkirina xwe di hundirê wê de girtî bû; û ku her du vedigerin ber bi kevneşopiyên kevnar ên afirandinê yên berî Zerdeştiyê û Îranî ve, xizm bi dîtina kevnar a dinyayê ya ku ji aliyê afirînerê jîr ve tê derxistin û rêkxistin, ku Ahura Mazda yê mezin navdartirîn ji wan e. Ev kevnariya kûr û ev xizmiya bi kozmogoniyên Êzdî û Îranî yên kevnar re kokên ola Yarsanî di kevneşopiyên herî kevnar ên ruhanî yên herêmê de nîşan didin, ku ew di çîroka xwe ya afirandinê de şiklekî hêja û zindî yê wan diparêze. Bi vî awayî çîroka afirandinê ya Yarsanî pencereyek e ber bi kevneşopiyên herî kevnar ên afirandinê yên cîhana kurdî û Îranî ve. Kevnariya wê û xizmiya wê bi kevneşopiyên firehtir re di nav taybetmendiyên ku wê ewqas hêja dikin de ne.
Wate û girîngî
Çîroka afirandinê ya Yarsanî dîtina kûr û bedew a dinyayê ya ku di dilê ola Yarsanî de ye temsîl dike: dinyayeke ku Heqa Xwedayî bi Xwedayê Serwer û Heftên Pîroz ji Dureke biriqdar derxistiye, kozmogoniyeke kevnar a bedewî, kûrahî û xebata xwedayî di nav deman de. Ew teolojiya kûr a ola Yarsanî jî temsîl dike, ku li Heqa Xwedayî ya yekane navend digire, ya ku di dinyayê de di nav Heft Deman de xuya dibe, dîtinek ku di vegêranên xuyabûnên xwedayî û rêwîtiya giyan di nav deman de, Dûnadûnî, bi temamtir tê gotin. Çîroka afirandinê, bi hemû kevneşopiya pîroz a Yarsaniyan re, di helbesta wan a pîroz de tê parastin, ku navê wê tê gotin lê li vir nayê jêgirtin, mîrata hêja ya devkî û nivîskî ya olê. Di van hemûyan de, çîroka afirandinê ya Yarsanî di nav kûrtirîn û girîngtirîn kozmogoniyên pîroz ên cîhana kurdî de ye, çîroka Dur û çêkirina dinyayê, dîtineke afirandinê ku gelê Yarsanî hêja dibînin û di kevneşopiyên herî kevnar ên herêmê de kok girtiye.
Çîroka Afirandinê û Kurd
Çîroka afirandinê ya Yarsanî kozmogoniya pîroz a ola Yarsanî ye, yek ji olên xwemalî yên kevnar ên cîhana kurdî, û parçeyeke hêja ya mîrata ruhanî ya gelê kurd pêk tîne.
Çîroka afirandinê ya Yarsanî ji ola Yarsanî, Ehlê Heq, ye, yek ji olên xwemalî yên kevnar û taybet ên cîhana kurdî, ku di şiklê xwe yê niha de ji aliyê arifê kurd Sultan Sahak ve hatiye damezirandin û gelê Yarsanî, ku gelek ji wan kurd in, pê bawer in. Ew parçeyeke hêja ya mîrata dewlemend a ruhanî ya cîhana kurdî pêk tîne. Di vê kozmogoniya kûr de, Yarsaniyan dîtineke kevnar a çêkirina dinyayê parastine, Dur, Heqa Xwedayî, Xwedayê Serwer û Heftên Pîroz, ya ku vedigere ber bi kevneşopiyên herî kevnar ên afirandinê yên herêmê ve û bi kozmogoniya Êzdî re xizm e. Di pêşkêşkirina çîroka afirandinê ya Yarsanî de, em ola Yarsanî wek oleke zindî û kûr bi rûmet dikin, kozmogoniya wê ya pîroz bi dilsozî û rêzgirtinê pêşkêş dikin. Ew parçeyeke hêja ya mîrata ruhanî ya cîhana kurdî ye, ku kûrahî, bedewî û kevnariya ola Yarsanî û dîtina wê ya afirandinê nîşan dide. Em wê wek parçeyeke bedew û hezkirî ya ola zindî ya gelê Yarsanî û wek yek ji vegêranên mezin ên pîroz ên cîhana kurdî bi rûmet dikin.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Ola Yarsanî şiklekî Îslamê ye? Ev tê nîqaşkirin, û em wê bi rastgotinê pêşkêş dikin. Gelek zanyar û gelek ji Yarsaniyan bixwe Yarsanîtî, Ehlê Heq, wek oleke cuda bi kokên kevnar, beşek berî Îslamê, dibînin, herçiqas ew di derdoreke îslamî de derketibe û hin peyv û kesayetiyan bi îrfana îslamî re parve bike jî; yên din wê wek kevneşopiyeke derveyî ortodoksiyê bi hêmanên xurt ên îslamî dibînin. Çîroka afirandinê ya Yarsanî, bi Dura xwe, Heqa xwe ya Xwedayî û Heft Demên xwe, taybetmendiya taybet û kevnar a olê nîşan dide, xizm bi kozmogoniya Êzdî û kevneşopiyên kevnar ên Îranî re, ji ya vegêrana afirandinê ya Îslamê zêdetir. Çarçoveya rastgotinê ew e ku Yarsanîtî wek oleke cuda bi kokên kevnar bê pêşkêşkirin, wek gelek zanyar û Yarsanî bawer in.
Çîroka afirandinê ya Yarsanî gelek xwedayan teswîr dike? Na. Ola Yarsanî li Heqa Xwedayî ya yekane, Heq, Cewherê Xwedayî yê yekane, çavkaniya hemû tiştan, navend digire. Xwedayê Serwer, Xawendegar, û xuyabûnên demên paşîn wek xuyabûnên Heqa Xwedayî ya yekane tên têgihiştin, ne wek xwedayên cuda, û Hevalên Pîroz hebûnên pîroz in ku Heq derxistiye, ne xwedayên reqîb. Dîtin ya Heqa Xwedayî ya yekane ye ku bi xuyabûnên xwe di nav Heft Deman de di dinyayê de dixebite, teolojiyeke kûr ku di vegêrana xuyabûnên xwedayî de bi temamtir tê gotin, ne baweriya bi gelek xwedayan.
Şewitandina Durê wêneyeke ecêb an xemgînker e? Ne di kevneşopiyê de. Wêneya Xwedayê Serwer ku dinya ji madeya Durê çêdike, û bi vî awayî ezman û erd jê radibin, dîtineke bedew û kûr a dinyayê ye ku ji gewhera biriqdar a ku Xwedayî di hundirê wê de dijî şikl digire; ew dişibe vekirin û ji nû ve çêkirina dinyayê ji Durê di kozmogoniya Êzdî ya xizm de. Ew herî baş wek wêneyeke pîroz a afirandinê tê têgihiştin, dinya ku ji cihê jiyana Xwedayî bixwe tê derxistin, ne wek tiştekî xemgînker. Wêne kûrahî û bedewiya dîtina Yarsanî ya afirandinê nîşan dide.
Mijarên têkildar
Heftan: Heft Hevalên Pîroz ên ku ji Durê hatin derxistin
Sultan Sahak: arifê kurd ê ku ola Yarsanî damezirand
Xuyabûnên Xwedayî: xuyabûnên Heqê di nav deman de
Dûnadûnî: doktrîna Yarsanî ya rêwîtiya giyan
Kelamê Serencam: helbesta pîroz a ola Yarsanî
Çîroka Afirandinê ya Êzdî: kozmogoniya Durê ya xizm a Êzdiyan
Ahura Mazda: afirînerê jîr ê ola kevnar a Îranî
Newroz: cejna nûbûnê ya cîhana kurdî
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Çîroka afirandinê ya Yarsanî çi ye?
Çîroka afirandinê ya Yarsanî vegêrana pîroz a di ola Yarsanî de ye, ya ku dinya çawa pêk hat vedibêje: Heqa Xwedayî, ku di ezeliya berî demê de di hundirê Dureke biriqdar de li dilê avên destpêkî dijî, çawa pêşî Heft Hevalên Pîroz derxistin, paşê derket û wek Xwedayê Serwer Xawendegar xuya bû, yê ku dinya çêkir û Heftên Pîroz pêk anîn û yekem ji Heft Demên dinyayê vekir.
Dur di çîroka afirandinê ya Yarsanî de çi ye?
Dur gewhera biriqdar a li dilê avên destpêkî ye ku Heqa Xwedayî di ezeliya berî demê de, berî çêkirina dinyayê, di hundirê wê de dijî. Hevalên Pîroz ji Durê hatin derxistin û Xwedayê Serwer derket da ku dinyayê çêbike; di vegêranekê de, ezman û erd ji madeya Durê bixwe pêk anîn. Wêneya Xwedayî ya ku di hundirê Durekê de dijî di nav kûrtirîn û taybettirîn taybetmendiyên kozmogoniya Yarsanî de ye.
Xawendegar Kî Ye?
Xawendegar, navek ku tê wateya Xwedayê Serwer, xuyabûna bingehîn a Heqa Xwedayî di çîroka afirandinê ya Yarsanî de ye: şiklê ku Heq tê de ji Durê derket da ku dinyayê çêbike. Di kevneşopiyê de, li ser daxwaza Hevalên Pîroz, Heqa Xwedayî wek Xwedayê Serwer xuya bû, yê ku paşê dinya çêkir û mirovê yekem ji heriyê pêk anî. Ew wek xuyabûneke Heqa Xwedayî ya yekane tê têgihiştin, ne wek xwedayekî cuda.
Heft Dem Çi Ne?
Heft Dem, Biyaba, di dîtina Yarsanî ya dinyayê de demên mezin ên jiyana gerdûnî ne, ku ya yekem Dema Afirandinê, Destpêka dinyayê, ye. Di têgihiştina Yarsanî de, Heqa Xwedayî di her demê de ji nû ve xuya dibe, di xuyabûneke bingehîn de derdikeve û hebûnên pîroz ên wê demê li dora xwe dicivîne. Çêkirina dinyayê yekem ji van Heft Deman vekir.
Çîroka afirandinê ya Yarsanî dişibe ya Êzdî?
Erê. Zanyar destnîşan dikin ku kozmogoniya Yarsanî şiklê xwe yê bingehîn bi çîroka afirandinê ya Êzdî re parve dike; her du li Durekê navend digirin ku Xwedayî an dinya berî çêkirina dinyayê di hundirê wê de girtî ye, û her du vedigerin ber bi kevneşopiyên herî kevnar ên afirandinê yên berî Zerdeştiyê û Îranî ve. Ev xizmî kokên kevnar ên hevpar ên olên xwemalî yên cîhana kurdî nîşan dide, ne deynkirineke ku dê taybetiya yek ji wan kêm bike.
Ola Yarsanî kurdî ye?
Ola Yarsanî, Ehlê Heq, yek ji olên xwemalî yên kevnar û taybet ên cîhana kurdî ye, ku di şiklê xwe yê niha de ji aliyê arifê kurd Sultan Sahak ve hatiye damezirandin, bi helbesta xwe ya pîroz bi zimanê kurdî yê Goranî, û gelê Yarsanî, ku gelek ji wan kurd in, li Îran û Iraqê pê bawer in. Çîroka wê ya afirandinê parçeyeke hêja ya mîrata dewlemend a ruhanî ya cîhana kurdî pêk tîne.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Yarsanîtî (kozmogonî, Dur û Heft Dem) - Kurdistanica
Yarsanîtî (afirandin ji aliyê Xwedayê Serwer ve) - Moradi Ensemble
Yarsanîtî (Kelamê Serencam û dem) - History of Kurdistan
Kurdish-History.com: Xuyabûnên Xwedayî yên Ola Yarsanî