Destpêk
Doktrîna xuyabûnên xwedayî yek ji sirrên sereke yên ola Yarsanî ye: hînkirina ku Cewherê Xwedayî yê yekane di cîhanê de bi rêzek xuyabûn an avataran di nav serdeman de xwe nîşan dide, ku her yek bi hevalên pîroz re ye, bi xuyabûna herî bilind a di Sultan Sahak de.
Di kevneşopiya Yarsanî de, ku Ehlê Heq jî tê gotin, Xwedayê yekane, Cewherê Xwedayî, bi tevahî veşartî namîne, lê di cîhanê de di şiklê mirovî de xwe nîşan dide, di rêzek xuyabûnan de di nav serdem an dewreyên cîhanê de; û di her yekê de, xwedayî bi hevalên pîroz re ye, wek Heft Ten, Heftan. Ev nêrîna xwedayî ya ku xwe nîşan dide di dilê têgihiştina Yarsanî ya Xwedê û cîhanê de ye.
Naskirina doktrîna xuyabûnên xwedayî tê wateya naskirina dilê herî hundirîn ê nêrîna Yarsanî: xwedayî ya yekane ku di nav serdeman de xwe eşkere dike, dîroka pîroz a cîhanê wek rêzek xuyabûnên Cewherê Xwedayî yê yekane, sirreke sereke ya vê kevneşopiya zindî ya olî ya kurdî.
Naverok
Xuyabûna Herî Bilind a di Sultan Sahak de
Doktrîna Xuyabûnan Çi Ye?
Doktrîna xuyabûnên xwedayî hînkirina navendî ya Yarsanî ye ku Cewherê Xwedayî yê yekane, Xwedayê yekane, di cîhanê de di şiklê mirovî de bi rêzek xuyabûn an avataran di nav serdemên cîhanê de xwe nîşan dide. Li gor têgihiştina Yarsanî, xwedayî yek e, Cewherê Xwedayî yê yekane; lê ji dêvila ku bi tevahî veşartî û cuda bimîne, xwedayî bi şiklgirtinê di cîhanê de xwe eşkere dike, û di rêzek avataran de di nav dewre an serdemên cîhanê de xwe nîşan dide, ku her yek xuyabûna xwedayî ya yekane ye. Di her xuyabûnê de, xwedayî bi hevalên pîroz re ye, hebûnên pîroz ên ku li gel wê şikl digirin, wek Heft Ten, Heft hevalên pîroz. Rêza xuyabûnan di nêrîna Yarsanî de bi xuyabûna herî bilind a di Sultan Sahak de digihîje lûtkeyê, ku wek eşkerekirina herî temam a xwedayî tê dîtin. Ev nêrîna xwedayî ya yekane ku di nav serdeman de xwe nîşan dide, li gel baweriya rêwîtiya giyanê di gelek jiyanan de, yek ji du hînkirinên sereke yên ola Yarsanî ye, dilê herî hundirîn ê têgihiştina wê ya Xwedê, cîhan û dîroka pîroz. Wek nêrîna navendî ya xwedayî û xwe eşkerekirina wê, doktrîna xuyabûnan bingehê tevahiya ola Yarsanî ye.
Nav û Raman
Doktrîn bi têgînên ku têne wateya xuyabûn an dîtina xwedayî tê naskirin; raman ew e ku Cewherê Xwedayî yê yekane bi şiklgirtinê, serdem bi serdem, di cîhanê de xwe eşkere dike.
Doktrîna Yarsanî ya xuyabûnên xwedayî bi têgînên ji ferhenga olî ya kevneşopiyê tê naskirin, ku têne wateya xuyabûn, dîtin an xuya kirina xwedayî; xuyabûn bixwe carinan wek dîtin an avatarên xwedayî tên gotin, û serdemên ku ew tê de qewimîn wek dewre an zivirînên cîhanê. Ramana di dilê van têgînan de ew e ku Cewherê Xwedayî yê yekane, ku di xwe de veşartî û wêdetir e, bi şiklgirtinê, serdem bi serdem, di cîhanê de xwe eşkere an nîşan dide, da ku xwedayî bi xuyabûnên xwe di cîhanê de amade û naskirbar bibe. Ev ramana derketin û xuyabûnê ye: xwedayî nabe pir, ne jî ji yekbûnê derdikeve, lê di şiklên li pey hev de di nav serdeman de xwe nîşan dide, dibiriqe. Bi vî awayî, nav û raman nêrîna navendî ya Yarsanî ya xwedayî ya yekane ku bi xuyabûnên xwe di cîhanê de xwe eşkere dike derdibirin. Naskirina ramana li pişt navan tê wateya girtina dilê doktrînê, xwedayî ya yekane ku di nav serdemên cîhanê de xwe nîşan dide.
Xalên Sereke
Doktrîna xuyabûnan hînkirineke sereke ya ola Yarsanî ye.
Ew dibêje ku Cewherê Xwedayî yê yekane di cîhanê de di şiklê mirovî de xwe nîşan dide.
Xwedayî bi rêzek xuyabûnan di nav serdeman de xwe eşkere dike.
Her xuyabûn bi hevalên pîroz re ye, wek Heft Ten.
Xuyabûna herî bilind, di nêrîna Yarsanî de, di Sultan Sahak de ye.
Ew bi baweriya rêwîtiya giyanê di gelek jiyanan de ve girêdayî ye.
Agahiyên Kurt
Mijar: Doktrîna xuyabûnên xwedayî
Kevneşopî: Yarsanî (Ehlê Heq)
Hînkirina bingehîn: Cewherê Xwedayî yê yekane di cîhanê de di şiklê mirovî de xwe nîşan dide
Şêwaz: Rêzek xuyabûn an avataran di nav serdeman de
Li gel her yekê ev hene: Hevalên pîroz, wek Heft Ten, Heftan
Xuyabûna herî bilind: Sultan Sahak, eşkerekirina herî temam
Serdemên berê: Di nav de serdema Şah Xoşîn û yên din
Hînkirina hevterîb: Rêwîtiya giyanê di gelek jiyanan de
Di vir de tê parastin: Helbesta pîroz a Kelamê Serencam
Mîras: Sirreke sereke ya ola Yarsanî
Cewherê Yekane û Xuyabûnên Wî
Di dilê doktrînê de Cewherê Xwedayî yê yekane heye, ku yek dimîne herçiqas bi xuyabûnên xwe di cîhanê de xwe eşkere dike; xwedayî nabe pir, lê di şiklên li pey hev de xwe nîşan dide.
Bingehê doktrînê yekbûna xwedayî ye. Di nêrîna Yarsanî de, Cewherê Xwedayî yê yekane, Xwedayê yekane, çavkanî û rastiya yekane ya xwedayî heye; xuyabûn ne gelek xwedayî ne, ne jî dabeşkirina xwedayî ne, lê xwe eşkerekirina Cewherê yekane ne, ku di cîhanê de xwe nîşan dide û di xwe de yek dimîne. Ev nêrîna derketin û xuyabûnê ye, ku bi nêrînên mistîk û gnostîk ên xwedayî yên di cîhana olî ya firehtir de tên dîtin re wekhev e: xwedayî ya yekane, ku di xwe de veşartî û wêdetir e, dibiriqe û bi xuyabûnên xwe di cîhanê de xuya dibe, çawa ronahî ji çavkaniyeke yekane dibiriqe. Bi vî awayî xuyabûn dîtinên xwedayî ya yekane ne, şiklên ku Cewherê yekane bi wan di cîhanê de amade û naskirbar dibe, ne reqîb an dabeşbûnên wê. Ev têgihiştina Cewherê yekane û xuyabûnên wî dilê doktrînê ye, ku yekbûna xwedayî heta di pirbûna xuyabûnên wê de diparêze. Doktrîna Yarsanî ya xuyabûnan di vê nêrîna xwedayî ya yekane ku xwe nîşan dide de kok digire, xwe eşkerekirina Cewherê Xwedayî yê yekane di cîhanê de.
Serdemên Cîhanê
Xuyabûn di rêzek serdem an dewreyên cîhanê de qewimin, ku di her yekê de xwedayî ji nû ve xwe eşkere dike; di nav serdemên berê de yên ku bi navên Şah Xoşîn û yên din tên bîranîn hene.
Xuyabûnên xwedayî, di nêrîna Yarsanî de, di rêzek serdem an dewreyên cîhanê de qewimin. Dîroka pîroz a cîhanê wek rêzek serdemên wisa tê têgihiştin, ku di her yekê de Cewherê Xwedayî yê yekane di xuyabûnekê de, li gel hevalên xwe yên pîroz, ji nû ve xwe eşkere dike; bi vî awayî helbesta pîroz a baweriyê li ser serdem û xuyabûnên wan dibêje, xwedayî ku serdem bi serdem xwe eşkere dike. Di nav serdemên di kevneşopiyê de tên bîranîn de dewreyên berê û xuyabûnên wan hene, di nav de serdema girêdayî Şah Xoşîn, ku li axa Loristanê tê danîn, û yên berî wê, ku ber bi xuyabûna herî bilind a di serdema Sultan Sahak de diçin, ku li axa Goran tê danîn. Ev nêrîna serdemên cîhanê, ku her yek xuyabûna xwe ya xwedayî heye, ola Yarsanî nêrîneke dîroka pîroz wek xwe eşkerekirina li pey hev a xwedayî ya yekane di nav demê de dide. Bi vî awayî, doktrîna serdeman aliyê demî yê xuyabûnan e, berbelavbûna xwe eşkerekirina xwedayî di nav dewreyên cîhanê de. Di vê rêza serdeman û xuyabûnên wan de nêrîna Yarsanî ya dîroka pîroz tê derbirîn, xwedayî ya yekane ku serdem bi serdem xwe eşkere dike.
Xuyabûna Herî Bilind a di Sultan Sahak de
Di nêrîna Yarsanî de, rêza xuyabûnan bi xuyabûna herî bilind a di Sultan Sahak de digihîje lûtkeyê, ku wek eşkerekirina herî temam û herî tekûz a xwedayî tê dîtin.
Rêza xuyabûnên xwedayî di nêrîna Yarsanî de bi xuyabûna herî bilind a di Sultan Sahak de digihîje lûtkeyê, damezrînerê mezin û kesayetiya navendî ya baweriyê. Herçiqas xwedayî di serdem û xuyabûnên berê de xwe eşkere kiribû, xuyabûna di Sultan Sahak de wek ya herî temam û herî tekûz tê dîtin, eşkerekirina herî bilind a Cewherê Xwedayî yê yekane; di serdema wî de, ku li axa Goran li nêzî çemê Sîrwanê tê danîn, bawerî şiklê xwe yê herî temam, qanûnên xwe yên pîroz û heval û saziyên xwe yên pîroz girt. Di kevneşopiya pîroz de, ji dayikbûna Sultan Sahak bixwe bi kerametan dorpêçkirî ye, ku wek ji dayikbûneke kerametî û ji jineke bakîre, xatûna pîroz Xatûna Rezbar, tê vegotin, nîşana xuyabûna herî bilind. Navendîbûna Sultan Sahak wek xuyabûna herî bilind lûtkeya tevahiya doktrînê ye, xwe eşkerekirina herî temam a xwedayî ya yekane di cîhanê de. Ev xuyabûna herî bilind dilê dilsoziya olî ya Yarsanî ye, eşkerekirina herî temam a xwedayî ya ku bawerî berê xwe dide wê. Di xuyabûna herî bilind a di Sultan Sahak de doktrîna xuyabûnên xwedayî di ola Yarsanî de digihîje lûtkeya xwe.
Hevalên Xwedayî
Di her xuyabûnê de, xwedayî bi hevalên pîroz re ye, hebûnên pîroz ên ku li gel wê şikl digirin, wek Heft Ten, Heftan, û Heftawane, heftên duyem.
Taybetmendiyeke diyar a doktrînê ew e ku xwedayî di her xuyabûna xwe de bi tena serê xwe xuya nabe, lê bi hevalên pîroz re ye, hebûnên pîroz ên ku li gel xuyabûna xwedayî şikl digirin. Di nav van de yên herî pêş Heft Ten in, Heft hevalên pîroz, hebûnên bilindtir û herî hundirîn ên herî nêzî xwedayî, û Heftawane, heftên duyem, ku karûbarên cîhana derveyî spartine wan. Ev hevalên pîroz di xuyabûnên li pey hev ên xwedayî de bi wê re ne, û bi xwe di her serdemê de li gel xuyabûna xwedayî şiklê li ser erdê digirin; bi vî awayî di serdema Sultan Sahak de, heval di şiklên xwe yên kesayetiyên pîroz ên wê serdemê de xuya bûn. Ev nêrîna xwedayî ya bi hevalên xwe yên pîroz re, serdem bi serdem, beşeke esasî ya doktrîna xuyabûnan e, xwedayî ku ne bi tena serê xwe, lê bi koma xwe ya pîroz a hebûnên pîroz re xwe eşkere dike. Bi vî awayî hevalên xwedayî di tevahiya nêrîna xuyabûnan de hatine honandin, hebûnên pîroz ên ku di nav serdeman de bi xwe eşkerekirina xwedayî ya yekane re ne. Li gel hevalên xwe yên pîroz xwedayî di nêrîna Yarsanî de xwe nîşan dide.
Wate û girîngî
Doktrîna xuyabûnên xwedayî, berî her tiştî, dilê herî hundirîn ê nêrîna Yarsanî ya xwedayî temsîl dike: Cewherê Xwedayî yê yekane ku bi rêzek xuyabûnan di nav serdeman de di cîhanê de xwe eşkere dike, bi eşkerekirina herî bilind a di Sultan Sahak de. Ew bingehê tevahiya têgihiştina Yarsanî ya Xwedê, cîhan û dîroka pîroz e.
Doktrîn herwiha nêrîna xwedayî wek hem yekane hem xwe eşkerekirî temsîl dike, di Cewherê xwe de veşartî, lê di cîhanê de xuya, û nêrîna dîroka pîroz wek xwe eşkerekirina li pey hev a xwedayî ya yekane di nav demê de, ku bi rêwîtiya giyanê di gelek jiyanan de ber bi xwedayî ve girêdayî ye. Bi vê yekê, ew kûrahiya mistîk û gnostîk a nêrîna Yarsanî temsîl dike. Doktrîn bi nêrînên firehtir ên derketin û xuyabûna xwedayî yên di kevneşopiyên mistîk ên herêmê de tên dîtin re têkildar e, û dubarebûna hevalên pîroz, Heft Ten û yên din, wê bi heftên pîroz ên olên têkildar ve girê dide, wek Heft Sirr ên Êzdî. Di van hemûyan de, doktrîna xuyabûnên xwedayî sirra sereke ya ola Yarsanî ye, nêrîna herî hundirîn a xwedayî ya yekane ku di nav serdeman de xwe eşkere dike, di helbesta pîroz a Kelamê Serencam de tê parastin û di dilsoziya olî ya bawermendan de tê jiyîn.
Xuyabûn û Kurd
Doktrîna xuyabûnên xwedayî hînkirina herî hundirîn a ola Yarsanî ye, yek ji kevneşopiyên olî yên resen û taybet ên gelê kurd, û ew beşek ji mîrasa dewlemend a olî û giyanî ya kurdan e, bi taybetî ya civaka kurdên Yarsanî.
Ola Yarsanî, ku Ehlê Heq jî tê gotin, yek ji kevneşopiyên olî yên resen û taybet ên gelê kurd e, ku kevneşopiyên wê yên pîroz bi zimanê kurdî yê Goranî hatine parastin, û hînkirinên wê yên herî hundirîn, di nav de doktrîna xuyabûnên xwedayî, beşek ji mîrasa dewlemend û taybet a giyanî ya kurdan in, bi taybetî ya civaka kurdên Yarsanî ku ji bo wê ew dilê zindî yê baweriya wan in. Nêrîna xwedayî ya yekane ku di nav serdeman de xwe eşkere dike, bi xuyabûna herî bilind a li axa kurdî ya Goran tê danîn, kûrahî û taybetiya nêrîna olî ya Yarsanî nîşan dide, beşeke hêja ji mîrasa olî ya gelê kurd. Doktrîn bi nêrînên firehtir ên mistîk û gnostîk ên cîhanên îranî û îslamî re têkildar e, lê di ola Yarsanî de şiklekî taybet digire, bi kokên xwe di axa kurdî û helbesta pîroz a Goranî de. Ji bo kurdên Yarsanî, doktrîna xuyabûnan dilê zindî yê têgihiştina wan a Xwedê û cîhanê ye. Bi pêşkêşkirina wê, em sirreke sereke ya ola Yarsanî bi rûmet dikin, beşek ji mîrasa taybet a giyanî ya gelê kurd, nêrîna herî hundirîn a xwedayî ya yekane ku di nav serdeman de xwe eşkere dike, û heta îro wek baweriyeke zindî di civaka Yarsanî de berdewam e.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Gelo doktrîna xuyabûnan ola Yarsanî dike pirxwedayî, an tê wateya ku Yarsanî mirovan wek xwedayan diperestin? Na. Ev xalek girîng e ku gelek caran bi şaşî tê têgihiştin. Ola Yarsanî di dilê xwe de li ser Cewherê Xwedayî yê yekane, Xwedayê yekane, ava bûye; doktrîna xuyabûnan bi rastî nêrîna awayê ku xwedayî ya yekane di cîhanê de xwe eşkere dike ye, ne baweriya bi gelek xwedayan. Xuyabûn xwe eşkerekirinên Cewherê yekane ne, ku yek dimîne; ew ne xwedayên serbixwe ne. Li ser kesayetiyên pîroz ên ku tê bawerkirin xwedayî tê de xuya dibe, ew wek şiklên xwe eşkerekirina xwedayî di nêrîneke li ser xwedayî ya yekane ava bûye de bi rêzgirtineke kûr tên bi rûmet kirin, bi awayekî wek nêrînên xuyabûna xwedayî di kevneşopiyên din ên mistîk de; ev nêrîneke teolojîk a hûr e, ne perestina mirovên asayî wek xwedayan. Girîng e ku doktrîn bi rastî bê têgihiştin, bi rêzgirtina nêrîna wê bixwe ya xwedayî ya yekane ku xwe eşkere dike.
Gelo doktrîna Yarsanî heman ji nû ve cismgirtinê ye? Doktrîna xuyabûnên xwedayî ji hînkirina Yarsanî ya rêwîtiya giyanê cuda ye, herçiqas bi wê ve girêdayî ye. Xuyabûn bi xwe eşkerekirina xwedayî di cîhanê de re têkildar in; hînkirina li ser giyanê bi rêwîtiya giyanê mirovî di gelek jiyanan de ber bi xwedayî ve têkildar e. Herdu hînkirinên sereke yên baweriyê ne û bi hev ve girêdayî ne, ku hevalên pîroz jî di serdeman de di şiklên xwe re derbas dibin, lê ew hînkirinên cuda ne, yek bi xwedayî û ya din bi giyanê re têkildar e. Em her yekê bi baldarî pêşkêş dikin, û nêrîna xwedayî ya ku xwe nîşan dide ji nêrîna giyanê rêwî cuda dikin.
Doktrîn çawa tê naskirin û parastin? Doktrîna xuyabûnan di helbesta pîroz a ola Yarsanî de tê parastin û derbirîn, berî her tiştî Kelamê Serencam, vegotinên bi wehiyeke xwedayî hatine eşkerekirin ên ku li ser serdem, xuyabûn û hevalên pîroz dibêjin û di nav nifşan de tên veguhestin. Em navên van çavkaniyên pîroz bi rêzgirtin dibêjin, bêyî ku beytên pîroz ji nû ve binivîsin, û kevneşopiya zindî ya ku doktrîn bi wê tê naskirin û bawerkirin bi rûmet dikin.
Mijarên têkildar
Sultan Sahak: xuyabûna herî bilind a xwedayî di nêrîna Yarsanî de
Şah Xoşîn: xuyabûna serdemeke berê, li Loristanê
Heft Ten: Heft hevalên pîroz ên xwedayî
Heftawane: koma duyem a heft hebûnên pîroz
Xatûna Rezbar: xatûna pîroz, diya Sultan Sahak
Kelamê Serencam: pirtûka pîroz a ku li ser xuyabûnan dibêje
Xanedan: xaneyên giyanî yên pîroz ên baweriyê
Heft Sirr: Heft Hebûnên Pîroz ên ola Êzdî
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Doktrîna xuyabûnên xwedayî çi ye?
Ew hînkirina navendî ya Yarsanî ye ku Cewherê Xwedayî yê yekane, Xwedayê yekane, di cîhanê de di şiklê mirovî de bi rêzek xuyabûn an avataran di nav serdemên cîhanê de xwe nîşan dide. Xwedayî serdem bi serdem xwe eşkere dike, bi hevalên pîroz re, bi xuyabûna herî bilind a di Sultan Sahak de, di nêrîna Yarsanî de. Ew yek ji du hînkirinên sereke yên baweriyê ye, dilê têgihiştina wê ya Xwedê, cîhan û dîroka pîroz.
Gelo doktrîn tê wateya ku gelek xwedayî hene?
Na. Ola Yarsanî li ser Cewherê Xwedayî yê yekane, Xwedayê yekane, ava bûye. Doktrîna xuyabûnan nêrîna awayê ku xwedayî ya yekane di cîhanê de xwe eşkere dike ye, ne baweriya bi gelek xwedayan. Xuyabûn xwe eşkerekirinên Cewherê yekane ne, ku yek dimîne herçiqas xwe nîşan dide; ew ne xwedayên serbixwe ne. Ew nêrîneke teolojîk a hûr a xwedayî ya yekane ku xwe eşkere dike ye, ku bi nêrînên xuyabûna xwedayî di kevneşopiyên din ên mistîk de re wekhev e.
Xuyabûna herî bilind kî ye?
Di nêrîna Yarsanî de, rêza xuyabûnan bi xuyabûna herî bilind a di Sultan Sahak de digihîje lûtkeyê, damezrînerê mezin û kesayetiya navendî ya baweriyê, ku wek eşkerekirina herî temam û herî tekûz a Cewherê Xwedayî yê yekane tê dîtin. Di serdema wî de, ku li axa kurdî ya Goran tê danîn, bawerî şiklê xwe yê herî temam, qanûnên xwe yên pîroz û heval û saziyên xwe yên pîroz girt.
Serdemên cîhanê çi ne?
Di nêrîna Yarsanî de, dîroka pîroz di rêzek serdem an dewreyan de berbelav dibe, ku di her yekê de xwedayî ya yekane di xuyabûnekê de, li gel hevalên xwe yên pîroz, ji nû ve xwe eşkere dike. Di nav serdemên di kevneşopiyê de tên bîranîn de dewreyên berê û xuyabûnên wan hene, di nav de serdema girêdayî Şah Xoşîn li Loristanê, ku ber bi xuyabûna herî bilind a di serdema Sultan Sahak de li axa Goran ve diçin.
Ev yek bi rêwîtiya giyanê re çawa têkildar e?
Doktrîna xuyabûnan û hînkirina rêwîtiya giyanê du hînkirinên sereke yên ola Yarsanî ne, bi hev ve girêdayî lê cuda. Xuyabûn bi xwe eşkerekirina xwedayî di cîhanê de re têkildar in; hînkirina li ser giyanê bi rêwîtiya giyanê mirovî di gelek jiyanan de ber bi xwedayî ve têkildar e. Herdu bi hev ve girêdayî ne, ku hevalên pîroz jî di serdeman de di şiklên xwe re derbas dibin, lê ew nêrînên cuda ne, yek ya xwedayî û ya din ya giyanê.
Doktrîn bi kurdan ve çawa girêdayî ye?
Doktrîna xuyabûnên xwedayî hînkirina herî hundirîn a ola Yarsanî ye, yek ji kevneşopiyên olî yên resen û taybet ên gelê kurd, ku kevneşopiyên wê yên pîroz bi zimanê kurdî yê Goranî hatine parastin. Ew beşek ji mîrasa dewlemend a giyanî ya kurdan e, bi taybetî ya civaka kurdên Yarsanî ku ji bo wê ew dilê zindî yê baweriya wan e, bi xuyabûna herî bilind a li axa kurdî ya Goran tê danîn.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Yarsanî (xuyabûn û avatar) - Wikipedia
Ehlê Heq (derketin û xuyabûn) - Encyclopedia.com
Kurdish-History.com: Sultan Sahak
Kurdish-History.com: Şah Xoşîn