Destpêk
Xanedan xaneyên giyanî yên pîroz ên ola Yarsanî ne: malbatên pîroz ên mîrasî yên ku civaka Ehlê Heq tê de tê rêxistinkirin, ji dûndana hebûnên pîroz ên wehiya damezrîner, bi giştî yanzdeh, ku her yek bi Seyîdekî tê birêvebirin, rêberekî giyanî yê mîrasî ku bawermend bi girêdaneke pîroz a rêberî û dilsoziya olî ve bi wî re girêdayî ne.
Di kevneşopiya Yarsanî de, civaka bawermendan di xaneyên giyanî de tê rêxistinkirin, Xanedan: heft di dema Sultan Sahak de hatin damezrandin, bi kokên xwe di hebûnên pîroz ên Heftawane de, û çar di nifşên paşîn de hatin zêdekirin, bi giştî yanzdeh. Her Yarsanî di yek ji van xaneyên giyanî de ji dayik dibe, bi girêdaneke dilsoziya giyanî û olî ve bi Seyîdê wê re girêdayî ye.
Naskirina Xanedanan tê wateya naskirina rêxistina pîroz a civaka Yarsanî: malbatên pîroz ên ji dûndana hebûnên wehiya damezrîner, girêdana di navbera bawermendan û rêberên wan ên giyanî de, yek ji saziyên bingehîn ên vê kevneşopiya zindî ya olî ya kurdî.
Naverok
Seyîd û Girêdana Dilsoziya Olî
Xanedan Çi Ne?
Xanedan xaneyên giyanî yên pîroz an malbatên pîroz ên mîrasî ne ku civaka Yarsanî, Ehlê Heq, tê de tê rêxistinkirin. Her Xanedan malbateke pîroz e ku dûndana xwe digihîne yek ji hebûnên pîroz ên wehiya damezrîner, û her yek bi Seyîdekî tê birêvebirin, serok û rêberekî giyanî yê mîrasî. Di kevneşopiya Yarsanî de, xaneyên giyanî dema Sultan Sahak, xuyabûna mezin a xwedayî, hebûnên pîroz ên Heftawane pêk anîn û rêberiya civakeke bawermendan spart her yekê hatin damezrandin; malbatên ji dûndana wan bûn heft Xanedanên eslî. Çar Xanedanên din di nifşên paşîn de hatin damezrandin, ku bi giştî bûn yanzdeh. Her Yarsanî di yek ji van yanzdeh xaneyên giyanî de ji dayik dibe û bi girêdaneke pîroz a dilsoziya giyanî, rêberî û dilsoziya olî ve bi Seyîdê wê re girêdayî ye, girêdaneke ku di nav nifşan de tê veguhestin. Bi vî awayî, Xanedan çarçoveya pîroz a civaka Yarsanî ne, malbatên pîroz ên ku rêberî, tevlîkirina olî û veguhestina giyanî ya baweriyê bi wan ji wehiya damezrîner bo bawermendên her nifşê diherikin. Wek rêxistina pîroz a civakê, ji dûndana hebûnên pîroz, Xanedan di nav saziyên bingehîn ên ola Yarsanî de ne.
Nav û Wate
Peyva Xanedan tê wateya xane, mal an rêza malbatî, û di ola Yarsanî de xaneyên giyanî yên pîroz destnîşan dike, malbatên pîroz ên mîrasî yên ku civak tê de tê rêxistinkirin.
Peyva Xanedan, ku eslê wê îranî ye, tê wateya xane, mal an malbat an dûndan, û di kevneşopiya Yarsanî de ji bo xaneyên giyanî yên pîroz, malbatên pîroz ên mîrasî yên baweriyê, tê bikaranîn. Xanedan ne tenê malbatek di wateya asayî de ye, lê xaneyeke giyanî ye, malbateke pîroz a ji dûndana yek ji hebûnên pîroz ên wehiya damezrîner, ku desthilat û veguhestina wê ya giyanî di nav nifşan de berdewam dike. Ji Xanedanekê bûn tê wateya endamtiya yek ji van xaneyên pîroz, bi malbata wê ya pîroz û rêberê wê yê giyanî ve girêdayî. Bi vî awayî, peyv wateya maleke pîroz an rêza malbateke pîroz hildigire, xaneya giyanî ya ku bawermend tê de tên civandin û rêberiya baweriyê bi wê diherike. Nav û wate xwezaya Xanedanan wek malbatên pîroz nîşan didin, xaneyên pîroz ji dêvila komên tenê civakî, malbatên giyanî yên ola Yarsanî. Naskirina wateya navî destpêka naskirina xwezaya Xanedanan e, xaneyên giyanî yên pîroz ên civaka Yarsanî.
Xalên Sereke
Xanedan xaneyên giyanî yên pîroz ên ola Yarsanî ne.
Ew malbatên pîroz ên mîrasî yên ji dûndana hebûnên pîroz in.
Heft di dema Sultan Sahak de hatin damezrandin; çar paşê hatin zêdekirin.
Bi giştî yanzdeh Xanedan hene, û her Yarsanî di yekê de ji dayik dibe.
Her Xanedan bi Seyîdekî, rêberekî giyanî yê mîrasî, tê birêvebirin.
Bawermend bi girêdaneke pîroz a dilsoziya olî ve bi Seyîdê xwe re girêdayî ne.
Agahiyên Kurt
Nav: Xanedan (xaneya giyanî, malbata pîroz)
Kevneşopî: Yarsanî (Ehlê Heq)
Xweza: Xaneyên giyanî yên pîroz an malbatên pîroz ên mîrasî
Hejmar: Bi giştî yanzdeh
Heftên eslî: Di dema Sultan Sahak de hatin damezrandin
Çarên paşîn: Di nifşên paşîn de hatin zêdekirin
Kokên wan di vir de ne: Hebûnên pîroz ên Heftawane û wehiya damezrîner
Bi vê tê birêvebirin: Seyîdek, rêberekî giyanî yê mîrasî
Endamtî: Her Yarsanî di yekê de ji dayik dibe û bi Seyîdê wê re girêdayî ye
Mîras: Saziyeke bingehîn a ola Yarsanî
Heft û Yanzdeh
Bi giştî yanzdeh Xanedan hene: heft di dema Sultan Sahak de hatin damezrandin, û çar di nifşên paşîn de hatin zêdekirin.
Hejmara xaneyên pîroz ên ola Yarsanî yanzdeh e, ku di du qonaxan de hatine damezrandin. Heftên yekem û eslî di dema xuyabûna mezin a xwedayî ya di Sultan Sahak de hatin damezrandin, bi kokên xwe di hebûnên pîroz ên ku wî pêk anîn û rêberiya bawermendan spart wan de; ev heftên eslî di kevneşopiyê de bi navên xwe tên bîranîn, di nav de xaneyên bi navê Şah Îbrahîm, Baba Yadgar, Elî Qelender û yên din. Di nifşên paşîn de, çar Xanedanên din ji aliyê kesayetiyên pîroz ve hatin damezrandin, ku cihê wan ê giyanî wan kir damezrînerên xaneyên nû, û bi giştî hejmar gihîşt yanzdehan. Ev rêxistina heftên eslî û çarên paşîn, bi giştî yanzdeh, avahiya pîroz a xaneyên Yarsanî ye, rêxistinek ku di kevneşopiyê de tê parastin û bîranîn. Hejmar û damezrandina xaneyan berbelavbûna civaka pîroz ji wehiya damezrîner di nav nifşan de nîşan didin. Ev avahiya heft û yanzdehan taybetmendiyeke diyarker a Xanedanan e, çarçoveya pîroz a civaka Yarsanî. Di vê rêxistina yanzdeh xaneyên pîroz de civaka bawermendan di ola Yarsanî de tê civandin û rêberkirin.
Kokên di Hebûnên Pîroz de
Kokên Xanedanan di hebûnên pîroz ên wehiya damezrîner de ne, ku bi taybetî ji dûndana Heftawane ne, koma duyem a heftan ku Sultan Sahak rêberiya bawermendan spart wan.
Xaneyên pîroz ên ola Yarsanî ne tenê rêzên malbatî yên mirovan in, lê malbatên pîroz in ku kokên wan di hebûnên pîroz ên wehiya damezrîner de ne. Di kevneşopiya Yarsanî de, dema xuyabûna mezin a xwedayî ya di Sultan Sahak de du komên heft hebûnên pîroz, Heft Ten a bilindtir û Heftawane, pêk anîn, wî karûbarên cîhana derveyî û rêberiya civakên bawermendan spart Heftawane, koma duyem a heftan; û malbatên ji dûndana van hebûnên pîroz bûn Xanedanên eslî. Bi vî awayî, xane dûndan û desthilata xwe ya giyanî digihînin hebûnên pîroz ên wehiya damezrîner, û pîrozî û rêberiya wan di nav nifşan de berdewam dikin. Ev kokên di hebûnên pîroz de tiştê ku Xanedanan dike xaneyên pîroz e, malbatên pîroz ji dêvila komên tenê civakî, kanalên ku pîrozî û rêberiya wehiya damezrîner bi wan bo bawermendan diherikin. Ev dûndana hebûnên pîroz bingehê pîroz ê Xanedanan e, ku wan wek malbatên pîroz ên wehiya damezrîner nîşan dide. Wek malbatên bi kokên di hebûnên pîroz de, Xanedan di ola Yarsanî de cihê xwe yê pîroz digirin.
Seyîd û Girêdana Dilsoziya Olî
Her Xanedan bi Seyîdekî, rêberekî giyanî yê mîrasî, tê birêvebirin, ku bawermendên xaneyê bi girêdaneke pîroz a dilsoziya giyanî, rêberî û dilsoziya olî ve bi wî re girêdayî ne.
Li serê her Xanedanê Seyîdek radiweste, serok û rêberekî giyanî yê mîrasî yê xaneyê, ku desthilata wî ji dûndana wî di malbata pîroz de tê û, li gor kevneşopiyê, ji bav bo kur tê veguhestin. Seyîd rêberê giyanî, tevlîkerê olî û şefaetkarê bawermendên xaneya xwe ye: rêberî, tevlîkirina olî û veguhestina giyanî ya baweriyê bi wî diherikin, û bawermend girêdaneke dilsoziya giyanî û olî bo wî deyndar in. Ev girêdana di navbera bawermendan û Seyîdê wan de pîroz e, ku di kevneşopiyê de bi girêdana di navbera zarokek û dê an bav de tê şibandin, têkiliyek a rêberî, îtaet û dilsoziya olî ku bawermend bi wê li rêya giyanî tê birêvebirin. Bawermendên xaneyekê bi Seyîdê wê re girêdayî ne, û tê bawerkirin ku girêdan kûr û domdar e, heta ku girêdanên destûrdayî yên di nav civakê de şikl dide. Ev têkiliya Seyîd û bawermendan di dilê jiyana Xanedanê de ye, girêdana rêberiya giyanî û dilsoziya olî ya ku jiyana olî ya civakê bi rêkûpêk dike. Ev girêdana dilsoziya olî ji bo Seyîd taybetmendiyeke sereke ya Xanedanan e, têkiliya zindî ya ku rêberiya baweriyê bi wê tê veguhestin. Di girêdana di navbera bawermendan û Seyîdê wan de jiyana giyanî ya Xanedanê di ola Yarsanî de tê jiyîn.
Rêxistina Civakê
Xanedan tevahiya civaka Yarsanî bi rêkûpêk dikin, ku her bawermend di yek ji xaneyên pîroz de ji dayik dibe, û jiyana olî û dilsoziya olî ya baweriyê diparêzin, di nav de civîna pîroz a Cemê.
Xanedan çarçoveya pîroz in ku tevahiya civaka bawermendên Yarsanî bi rêkûpêk dikin. Her Yarsanî di yek ji yanzdeh xaneyan de ji dayik dibe, û endamtî heta dawiya jiyanê tê parastin, di nav nifşan de tê veguhestin, û her bawermend bi xaneyeke pîroz û Seyîdê wê re girê dide. Bi vê rêxistinê, jiyana olî û dilsoziya olî ya baweriyê tê parastin û veguhestin: Seyîdên xaneyan rêberiya bawermendan dikin, civîna pîroz a Cemê birêve dibin û diparêzin, û kevneşopiyên pîroz û helbesta pîroz a Kelamê Serencam berdewam dikin. Bi vî awayî Xanedan ne tenê dûndan û endamtiya bawermendan bi rêkûpêk dikin, lê tevahiya jiyana giyanî ya civakê jî, çarçoveya ku bawerî bi wê tê jiyîn, rêberkirin û veguhestin ji nifşekê bo nifşeke din. Ev rêxistina tevahiya civakê fonksiyona mezin a Xanedanan e, çarçoveya pîroz a ola Yarsanî. Bi Xanedanan civaka bawermendan di jiyana zindî ya kevneşopiya Yarsanî de tê civandin, rêxistinkirin û rêberkirin.
Wate û girîngî
Xanedan, berî her tiştî, rêxistina pîroz a civaka Yarsanî temsîl dikin: malbatên pîroz ên ji dûndana hebûnên wehiya damezrîner, ku pîrozî, rêberî û veguhestina baweriyê bi wan bo bawermendên her nifşê diherikin. Wek xaneyên pîroz, ew kokên civakê di wehiya damezrîner de temsîl dikin.
Xanedan herwiha girêdana di navbera bawermendan û rêberên wan ên giyanî, Seyîdan, de temsîl dikin, û veguhestina bê navber a baweriyê bi malbatên pîroz ji wehiya damezrîner heta niha. Bi vê yekê, ew domdariya zindî û nîzama pîroz a civaka Yarsanî temsîl dikin. Di van hemûyan de, Xanedan di nav saziyên bingehîn ên ola Yarsanî de ne, ku rêxistina pîroz a civakê, dûndana hebûnên pîroz û girêdana rêberî û dilsoziya olî temsîl dikin. Ew xaneyên giyanî yên pîroz in, bi kokên xwe di hebûnên pîroz ên Heftawane û wehiya damezrîner a Sultan Sahak de, ku jiyana vê ola kurdî ya zindî bi wan tê rêxistinkirin û veguhestin. Nêrîna civaka pîroz a di malbatên pîroz de tê rêxistinkirin yek ji taybetmendiyên diyar ên kevneşopiya Yarsanî ye.
Xanedan û Kurd
Xanedan saziyeke bingehîn a ola Yarsanî ne, yek ji kevneşopiyên olî yên resen û taybet ên gelê kurd, û ew beşek ji mîrasa dewlemend a olî û çandî ya kurdan in, bi taybetî ya civaka kurdên Yarsanî.
Ola Yarsanî, ku Ehlê Heq jî tê gotin, yek ji kevneşopiyên olî yên resen û taybet ên gelê kurd e, ku kevneşopiyên wê yên pîroz bi zimanê kurdî yê Goranî hatine parastin, û saziyên wê, di nav de Xanedan, beşek ji mîrasa dewlemend û taybet a olî ya kurdan in, bi taybetî ya civaka kurdên Yarsanî ku ji bo wê ew çarçoveya zindî ya baweriya wan in. Rêxistina civakê di xaneyên pîroz de, ji dûndana hebûnên pîroz û bi rêberiya Seyîdan, kûrahî û taybetiya nêrîna olî ya Yarsanî û girêdanên nêzîk ên civakê nîşan dide, beşeke hêja ji mîrasa olî ya gelê kurd. Yarsanî bi sereke li herêmên Hewraman, Goran û Kirmanşahê yên axên kurdî û li civakên ji wan wêdetir hene, û Xanedan jiyana olî ya van civakan bi rêkûpêk dikin. Ji bo kurdên Yarsanî, Xanedan çarçoveya pîroz û zindî ya bawerî û civaka wan in. Bi pêşkêşkirina Xanedanan, em saziyeke bingehîn a ola Yarsanî bi rûmet dikin, beşek ji mîrasa taybet a olî ya gelê kurd, xaneyên giyanî yên pîroz ên ku jiyana vê kevneşopiya zindî bi wan tê rêxistinkirin û veguhestin, û heta îro wek saziyeke zindî di civaka Yarsanî de berdewam in.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Gelo Xanedan tenê komên civakî ne, wek eşîr an hoz? Na. Herçiqas Xanedan jiyana civakî ya civakê bi rêkûpêk dikin, ew di dilê xwe de xaneyên giyanî yên pîroz in, malbatên pîroz ên ji dûndana hebûnên pîroz ên wehiya damezrîner, ku desthilata giyanî û veguhestina baweriyê berdewam dikin. Ew saziyên olî ne, bi kokên xwe di dîroka pîroz û hebûnên pîroz ên baweriyê de, ne tenê dabeşbûnên civakî an eşîrî. Girêdana di hundirê Xanedanekê de û bi wê ve girêdaneke giyanî ye, ya rêberî, tevlîkirina olî û dilsoziya olî, ku li ser Seyîd û malbata pîroz ava bûye, û bi tevahiya jiyana pîroz a civakê ve girêdayî ye, di nav de Cem û helbesta pîroz a Kelamê Serencam.
Çima Yarsaniyek nikare Xanedana xwe biguherîne? Di kevneşopiya Yarsanî de, her bawermend di Xanedaneke taybet de ji dayik dibe, xaneya pîroz a malbata xwe, û ev endamtî heta dawiya jiyanê tê parastin û di nav nifşan de tê veguhestin; ew meseleya dûndana pîroz û girêdana bi xaneyeke pîroz a taybet û Seyîdê wê re ye, ne meseleya hilbijartin an alîgiriyê. Ev yek têgihiştina Xanedanan wek malbatên pîroz nîşan dide, xaneyên pîroz ên ku mirov tê de ji dayik dibe û bi wan ve girêdayî ye, ji dêvila komeleyên ku mirov dikare bikeve nav wan an ji wan derkeve. Ev yek ji taybetmendiyên ku Xanedanan wek malbatên pîroz ên baweriyê nîşan didin e.
Gelo Seyîd tê perestin? Na. Seyîd rêberê giyanî û serokê mîrasî yê Xanedanê ye, ku wek bav û rêberekî giyanî tê rêzgirtin û îtaetkirin, kanala rêberî, tevlîkirina olî û veguhestinê ji bo bawermendên xaneya xwe; lê ew wek rêber û kesayetiyeke pîroz tê rêzgirtin, ne wek xwedayek tê perestin. Ola Yarsanî li ser Cewherê Xwedayî yê yekane ava bûye; Seyîd rêberê giyanî ye ku bawermendan li rêyê birêve dibe, û dilsoziya olî ya deyndar bo wî dilsoziya şagirdekî bo mamostayekî giyanî ye, di oleke li ser xwedayî ya yekane ava bûye de.
Mijarên têkildar
Sultan Sahak: xuyabûna mezin a xwedayî ku xaneyan damezirand
Heftawane: koma duyem a heftan, koka Xanedanên eslî
Heft Ten: koma bilindtir a heft hevalên pîroz
Baba Yadgar: kesayetiyeke pîroz a bi rêzgirtina kûr û kesê ku navê wî li xaneyeke pîroz hatiye kirin
Kelamê Serencam: pirtûka pîroz a ola Yarsanî
Cem: civîna pîroz a ola Yarsanî
Pîr Benyamîn: yê herî pêş ê Heft Ten
Heft Sirr: Heft Hebûnên Pîroz ên ola Êzdî
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Xanedan di ola Yarsanî de çi ne?
Xanedan xaneyên giyanî yên pîroz an malbatên pîroz ên mîrasî ne ku civaka Yarsanî, Ehlê Heq, tê de tê rêxistinkirin. Her yek malbateke pîroz e ku dûndana xwe digihîne yek ji hebûnên pîroz ên wehiya damezrîner, û her yek bi Seyîdekî, rêberekî giyanî yê mîrasî, tê birêvebirin. Her Yarsanî di yek ji yanzdeh Xanedanan de ji dayik dibe û bi girêdaneke pîroz a rêberî û dilsoziya olî ve bi Seyîdê wê re girêdayî ye.
Çend Xanedan hene?
Bi giştî yanzdeh Xanedan hene. Heftên eslî di dema Sultan Sahak, xuyabûna mezin a xwedayî, de hatin damezrandin, bi kokên xwe di hebûnên pîroz ên Heftawane yên ku wî rêberiya bawermendan spart wan de. Çar Xanedanên din di nifşên paşîn de ji aliyê kesayetiyên pîroz ve hatin damezrandin, ku cihê wan ê giyanî wan kir damezrînerên xaneyên nû, û bi giştî hejmar gihîşt yanzdehan.
Seyîd çi ye?
Seyîd rêberê giyanî û serokê mîrasî yê li serê her Xanedanê ye, ku desthilata wî ji dûndana wî di malbata pîroz de tê û ji bav bo kur tê veguhestin. Seyîd rêberê giyanî, tevlîkerê olî û şefaetkarê bawermendên xaneya xwe ye; rêberî û veguhestina giyanî ya baweriyê bi wî diherikin, û bawermend girêdaneke dilsoziya giyanî û olî bo wî deyndar in.
Gelo Yarsaniyek dikare Xanedana xwe biguherîne?
Na. Di kevneşopiya Yarsanî de, her bawermend di Xanedaneke taybet de ji dayik dibe, xaneya pîroz a malbata xwe, û ev endamtî heta dawiya jiyanê tê parastin û di nav nifşan de tê veguhestin. Ew meseleya dûndana pîroz û girêdana bi xaneyeke pîroz a taybet û Seyîdê wê re ye, ne meseleya hilbijartin an alîgiriyê, ku têgihiştina Xanedanan wek malbatên pîroz ên ku mirov tê de ji dayik dibe û bi wan ve girêdayî ye nîşan dide.
Gelo Xanedan tenê komên civakî ne?
Na. Herçiqas Xanedan jiyana civakî ya civakê bi rêkûpêk dikin, ew di dilê xwe de xaneyên giyanî yên pîroz in, malbatên pîroz ên ji dûndana hebûnên pîroz ên wehiya damezrîner, ku desthilata giyanî û veguhestina baweriyê berdewam dikin. Ew saziyên olî ne, bi kokên xwe di dîroka pîroz û hebûnên pîroz ên baweriyê de, û girêdana di hundirê Xanedanekê de û bi wê ve girêdaneke giyanî ya rêberî, tevlîkirina olî û dilsoziya olî ye.
Xanedan bi kurdan ve çawa girêdayî ne?
Xanedan saziyeke bingehîn a ola Yarsanî ne, yek ji kevneşopiyên olî yên resen û taybet ên gelê kurd, ku kevneşopiyên wê yên pîroz bi zimanê kurdî yê Goranî hatine parastin. Ew beşek ji mîrasa dewlemend a olî ya kurdan in, bi taybetî ya civaka kurdên Yarsanî ya herêmên Hewraman, Goran û Kirmanşahê û ji wan wêdetir, ku ji bo wê ew çarçoveya pîroz û zindî ya bawerî û civaka wan in.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Yarsanî (Xanedan û Seyîd) - Wikipedia
Kurdish-History.com: Sultan Sahak
Kurdish-History.com: Heftawane