Inleiding
Ahriman, in de oudste teksten bekend als Angra Mainyu, de Vernietigende Geest, is de belichaming van het kwaad in het zoroastrisme en de oude Iraanse wereld: de duistere tegenstander van Ahura Mazda, de Wijze Heer, en de bron van alle verderf, dood en leugen die de goede schepping aantasten. Hij is een van de vroegste en volledigst uitgewerkte opvattingen van een kosmisch beginsel van het kwaad in de religiegeschiedenis.
Waar Ahura Mazda voor waarheid, licht en orde staat, staat Ahriman voor de Leugen, duisternis en chaos. Beiden zijn verwikkeld in een strijd die de hele tijd omvat, met de wereld als slagveld en ieder mens als deelnemer aan de oorlog. Toch leert het geloof dat dit kwaad niet eeuwig is: uiteindelijk zullen Ahriman en al zijn werken teniet worden gedaan en zal de wereld volmaakt en nieuw worden gemaakt.
Voor lezers van Koerdische en Iraanse mythen is Ahriman vooral bekend als de schaduw achter de slangentiran Zahhak, wiens schouders hij verderft in de grote legende die de Koerden met Newroz herdenken. Maar zijn verhaal stelt ook met ongebruikelijke scherpte de diepste vraag van allemaal, het probleem van het kwaad, en belicht door het contrast de heel andere visie van het jezidische geloof.
Inhoud
De grote tegenstander van Ahura Mazda
Ahriman in de Shahnameh: de schaduw achter Zahhak
Ahriman, de Koerden en de vraag naar het kwaad
Wie is Ahriman?
Ahriman, in het oudere Avestisch Angra Mainyu, de Vernietigende Geest, is de geest van het kwaad in het zoroastrisme, de grote tegenstander van de opperste God, Ahura Mazda. Hij is de bron en belichaming van al het kwade, de heer van de demonen, de macht van de Leugen die de waarheid en orde van de goede schepping bestrijdt. In de kosmische strijd die de zoroastrische wereld bepaalt, voert Ahriman eindeloos oorlog tegen het goede, tot zijn voorspelde nederlaag aan het einde der tijden.
Kernpunten
Ahriman, of Angra Mainyu, is de geest van het kwaad in het zoroastrisme.
Zijn naam betekent de Vernietigende Geest en hij belichaamt de Leugen tegenover de waarheid.
Hij is de grote tegenstander van Ahura Mazda en de heer van de demonen.
In de Shahnameh is hij de duistere macht die de tiran Zahhak verderft.
Zoroastriërs geloven dat hij bij de vernieuwing van de wereld definitief zal worden verslagen.
Het jezidische geloof kent daarentegen geen gelijkwaardige macht van het kwaad en geen duivel.
Feiten in het kort
Naam: Ahriman, Middelperzisch; Angra Mainyu, Avestisch, de Vernietigende Geest
Type: De geest van het kwaad in het zoroastrisme en de oude Iraanse religie
Domein: Kwaad, duisternis, chaos, dood, ziekte en de Leugen, druj
Tegenstander van: Ahura Mazda, de Wijze Heer, en zijn waarheid en orde, Asha
Volgelingen: De daeva’s, de demonen van de Iraanse traditie
Aard: Kwaad uit eigen keuze, de bron van alle verderf in de wereld
In de Shahnameh: De geest die de tiran Zahhak verderft en vormt
Einde der tijden: Definitief verslagen bij de vernieuwing van de wereld, frashokereti
Vergeleken met: Satan, Iblis en Lucifer, hoewel hij niet dezelfde figuur is
Getuigenissen: Een van de oudste opvattingen van een kosmisch kwaad; vanaf Zarathoestra
De vernietigende geest
De naam van Ahriman zelf verklaart zijn aard. In het Avestisch is hij Angra Mainyu, wat de Vernietigende of Vijandige Geest betekent: het beginsel van ondergang tegenover het beginsel van schepping. Zijn domein is alles wat ontbindt en verderft: duisternis, chaos, dood, ziekte en vooral druj, de Leugen, die rechtstreeks tegenover Asha staat, de waarheid en juiste orde die de Wijze Heer handhaaft. Ahriman volgen is de onwaarheid volgen; hem bestrijden is in waarheid leven.
Hij is geen verleider die dwaalt, maar kwaad door bewuste keuze. De traditie is duidelijk: Ahriman doet het kwade niet omdat hij het goede niet kan doen, maar omdat hij het niet wil. Hij wijst het goede af uit zuivere vijandigheid ertegen. Hij is de heer van de daeva’s, de demonen van de Iraanse wereld, die hij leidt in een onophoudelijke aanval op de goede schepping. Als tegenschepping brengt hij plagen, pijnen en verschrikkingen voort om al het goede dat Ahura Mazda heeft gemaakt te bederven.
De grote tegenstander van Ahura Mazda
De figuur van Ahriman lijkt een oorspronkelijke gedachte van de profeet Zarathoestra zelf te zijn geweest, die de keuze tussen twee tegengestelde geesten in het hart van zijn leer plaatste. In de uitgewerkte traditie is Ahriman de eeuwige tegenstander van Ahura Mazda, de Wijze Heer: de een woont boven in licht en goedheid, de ander beneden in duisternis en onwetendheid. In het grote kosmologische verhaal worden zij door een leegte van elkaar gescheiden.
Toen Ahriman opstond om de goede schepping aan te vallen, zo vertelt het verhaal, werd de wereld zelf in het leven geroepen als het strijdperk waarin de Wijze Heer hem tegemoet zou treden en uiteindelijk verslaan. De kosmos is dus zelf een slagveld en de lange oorlog tussen goed en kwaad zijn bestaansreden. Toch is Ahriman met al zijn macht niet de gelijke van Ahura Mazda: hij is werkelijk, verschrikkelijk en vrij, maar hij is gedoemd. Zijn nederlaag ligt vanaf het begin in de orde der dingen vast.
Ahriman in de Shahnameh: de schaduw achter Zahhak
In de grote epische traditie van de Iraanse wereld stapt Ahriman uit de kosmologie het verhaal binnen, nergens gedenkwaardiger dan in de legende van de tiran Zahhak. Daar werkt de geest van het kwaad met bedrog en vermomming: hij verderft de jonge prins Zahhak en brengt hem ertoe zijn eigen goede vader te vermoorden en de troon te grijpen. Vervolgens verschijnt hij als dienaar en vraagt hij slechts de nieuwe koning op zijn schouders te mogen kussen.
Op de plaatsen die de lippen van Ahriman hebben aangeraakt, groeien twee zwarte slangen die niet kunnen worden verwijderd en elke dag met menselijke hersenen moeten worden gevoed. Zo verandert de geest van het kwaad een koning in een verslinder van zijn eigen volk. Het verband is oud: al in de Avesta brengt Ahriman de draak Azi Dahaka voort, het oermodel van Zahhak. In een oude hymne deinst de slang terug voor de knots van Mithra, de heer van het verbond, een teken dat de machten van het kwaad uiteindelijk niet tegen het licht kunnen zegevieren.
De nederlaag van het kwaad
Ondanks alle verschrikking van Ahriman is de zoroastrische visie uiteindelijk hoopvol, want zijn nederlaag staat vast. Het geloof leert dat aan het einde van de tijdperken de frashokereti komt, het wonderbaarlijk maken, de vernieuwing van de wereld. Daarin wordt het kwaad definitief tenietgedaan, staan de doden op en wordt de hele schepping tot onberispelijke volmaaktheid hersteld. Op die dag worden Ahriman en zijn demonen vernietigd of voorgoed machteloos gemaakt en eindigt de lange oorlog in de volledige overwinning van het goede.
Tot die tijd maakt ieder mensenleven deel uit van de strijd. Volgens de zoroastrische leer staat iedereen voor dezelfde keuze als de twee geesten aan het begin: tussen waarheid en de Leugen. Na de dood wordt de ziel beoordeeld en gaat zij volgens haar daden naar het licht of de duisternis. In waarheid leven en goed doen betekent niet alleen zichzelf redden, maar ook de dag bespoedigen waarop Ahriman wordt omvergeworpen en de wereld weer heel wordt.
Ahriman, de Koerden en de vraag naar het kwaad
Als onderdeel van het gedeelde Iraanse erfgoed behoort Ahriman tot de diepe achtergrond van de Koerdische mythe. Hij is de onzichtbare macht achter de duisternis van Zahhaks regering en daarmee achter het centrale Koerdische verhaal: de tirannie die werd gebroken door Kawa de Smid en de held Faridun, wier triomf de Koerden elke lente met Newroz vieren. In dat licht is Newroz meer dan een nieuwjaar: het is een jaarlijkse herbeleving van de overwinning van het licht op de duisternis die Ahriman belichaamt.
Hier moet echter een wezenlijk onderscheid worden gemaakt. Het jezidische geloof, de grote inheemse religie van de Koerden, deelt het dualisme van Zarathoestra niet: het kent geen gelijkwaardige macht van het kwaad, geen Ahriman en helemaal geen duivel. Jezidi’s vereren één God die alles schiep en bestuurt en verwerpen nadrukkelijk het idee waarmee zij lang zijn belasterd: dat Tawuse Melek, de Pauwenengel, een kwaad of gevallen wezen zou zijn. Tawuse Melek is het hoofd van de heilige engelen, geen geest van het kwaad. De eeuwenoude beschuldiging van duivelsverering tegen jezidi’s is een wrede en ongegronde laster.
Het contrast is verhelderend. Waar het zoroastrisme het lijden in de wereld door een kosmische tegenstander verklaart, leert de jezidische traditie dat goed en kwaad beide in het menselijke hart en de menselijke keuze liggen, zonder een afzonderlijk beginsel van het kwaad tegenover God. Twee oude geloven uit dezelfde Iraanse wereld beantwoorden het probleem van het kwaad dus op opvallend verschillende manieren. Wie Ahriman begrijpt, ziet helderder wat jezidi’s binnen hun eigen, afzonderlijke visie niet geloven.
Symboliek
Ahriman is een van de vroegste en diepgravendste pogingen van de mensheid om het kwaad te begrijpen. Door vernietiging, leugen en chaos als één vijandige wil te belichamen, gaf de zoroastrische traditie het lijden en onrecht van de wereld een gezicht. Zij gaf ook een naam aan de kracht die ieder goed mens moet weerstaan. Hij is het eeuwige Nee tegenover het goddelijke Ja, de wil tot ontbinding tegenover de wil tot schepping.
Bovenal drukt de figuur van Ahriman een diepgaande morele ernst uit. Omdat het kwaad werkelijk en actief is, doen de keuzes van ieder mens ertoe. Omdat het kwaad niet de gelijke van het goede is en voorbestemd is te verliezen, worden die keuzes vanuit hoop gemaakt in plaats van wanhoop. In de lange schaduw van Ahriman wordt de zoroastriër tot een leven in waarheid geroepen, wetend dat de duisternis, hoe sterk die ook lijkt, niet het laatste woord zal hebben.
Debatten en misvattingen
Is Ahriman een geschapen wezen of een ongeschapen macht? De traditie is verdeeld. In de oudste hymnen van Zarathoestra verschijnt de vernietigende geest als een van twee oergeesten die aan het begin hun keuze maakten, wat op een onafhankelijke en ongeschapen macht van het kwaad wijst. Latere denkers, bezorgd om het behoud van de oppermacht van de ene goede God, behandelden hem anders. De vraag of het kwaad even eeuwig is als het goede of er op een bepaalde manier ondergeschikt aan is, wordt binnen het geloof al millennialang besproken.
Was Ahriman het model voor Satan? De parallellen zijn opvallend. Als kosmische tegenstander, heer van demonen en bron van het kwaad lijkt Ahriman op de Satan van het jodendom en christendom, de Iblis van de islam en de figuur Lucifer. Veel geleerden denken dat zoroastrische ideeën deze latere opvattingen beïnvloedden. Maar gelijkenis is geen gelijkheid: Ahriman is veel onafhankelijker en machtiger dan de Satan van de abrahamitische geloven, die gewoonlijk een aan God ondergeschikt schepsel is.
Kent het jezidische geloof een Ahriman? Nee, en dit moet duidelijk worden uitgesproken omdat het de bron van verschrikkelijke misverstanden is geweest. Het jezidisme is monotheïstisch en niet dualistisch: het erkent geen gelijkwaardige macht van het kwaad en geen duivel en stelt zijn centrale heilige figuur, Tawuse Melek, niet gelijk aan zo’n wezen. De hardnekkige aanduiding van jezidi’s als duivelsvereerders is laster die wortelt in verwarring en vooroordelen, niet in wat jezidi’s werkelijk geloven.
Verwante onderwerpen
Ahura Mazda: de Wijze Heer, de opperste God tegen wie Ahriman zich verzet
Zarathoestra: de profeet die de twee geesten voor het eerst in het hart van het geloof plaatste
Zahhak: de slangentiran die door Ahriman wordt verdorven en beheerst
Mithra: de heer van het verbond, voor wiens knots de slang terugdeinst
Tawuse Melek: de jezidische Pauwenengel, die ten onrechte en op wrede wijze met een duivel wordt vergeleken
Newroz: het feest van de overwinning van het licht op de duisternis die Ahriman belichaamt
Frashokereti: de vernieuwing van de wereld waarin Ahriman definitief wordt verslagen
Veelgestelde vragen
Wie is Ahriman?
Ahriman, of Angra Mainyu, is de geest van het kwaad in het zoroastrisme, de grote tegenstander van de Wijze Heer Ahura Mazda. Zijn naam betekent de Vernietigende Geest en hij is de bron van duisternis, dood en de Leugen.
Wat betekent Angra Mainyu?
Het is Avestisch voor de Vernietigende of Vijandige Geest. De naam vat zijn aard samen als het beginsel van ondergang en leugen tegenover Ahura Mazda, de bron van al het goede.
Welke rol speelt Ahriman in het verhaal van Zahhak?
In de Shahnameh brengt Ahriman prins Zahhak ertoe zijn vader te vermoorden en de troon te grijpen. Daarna kust hij zijn schouders, waaruit twee hersenetende slangen groeien. Hij is de duistere macht achter de regering van de tiran.
Zal Ahriman worden verslagen?
Ja. Zoroastriërs geloven dat aan het einde der tijden, bij de vernieuwing van de wereld die frashokereti heet, Ahriman en al het kwaad definitief worden vernietigd, de doden opstaan en de schepping volmaakt wordt, in de volledige overwinning van het goede.
Is Ahriman dezelfde als Satan?
Hij vertoont gelijkenissen en kan het idee van Satan, Iblis en Lucifer als kosmische tegenstander en heer van demonen hebben beïnvloed. Maar Ahriman is onafhankelijker en machtiger dan de abrahamitische Satan, die gewoonlijk een aan God ondergeschikt schepsel is.
Geloven jezidi’s in Ahriman of een duivel?
Nee. Het jezidische geloof is monotheïstisch en niet dualistisch, zonder gelijkwaardige macht van het kwaad en zonder duivel. Jezidi’s verwerpen de onjuiste en schadelijke bewering dat hun Pauwenengel, Tawuse Melek, een kwaad wezen zou zijn.
Bronnen en verdere literatuur
Ahriman — artikel in Encyclopaedia Iranica
Ahriman — artikel in World History Encyclopedia
Angra Mainyu, Ahriman — artikel op Wikipedia
Zoroastrisch dualisme en eschatologie — Philosophy Institute
Ahura Mazda en Angra Mainyu in de zoroastrische scheppingsmythologie — Ancient Origins
Zahhak: de legende van de slangenkoning — Welcome to Iran