Inleiding
Zoroaster, in zijn eigen taal bekend als Zarathustra, is een van de invloedrijkste figuren uit de godsdienstgeschiedenis: de oude Iraanse profeet die één hoogste God verkondigde, de Wijze Heer Ahura Mazda, en leerde dat het hele bestaan in een grote strijd tussen goed en kwaad is verwikkeld. Het geloof dat hij stichtte, het zoroastrisme, werd de religie van de machtigste rijken van het oude Perzië en vormde de spirituele wereld van alle Iraanse volken.
Zijn leer is opvallend modern in haar morele helderheid. Tegenover de leugen en de duisternis staat de waarheid, Asha genoemd. Ieder mens heeft de vrije keuze tussen goed en kwaad, en het hele leven wordt in drie begrippen samengevat: goede gedachten, goede woorden, goede daden. Veel wetenschappers menen dat zijn ideeën over hemel en hel, het oordeel en een uiteindelijke overwinning van het goede later het jodendom, christendom en de islam beïnvloedden.
Voor de Koerden, een Iraans volk wier voorouders vóór de komst van de islam pre-islamitische geloven aanhingen, neemt Zoroaster een bijzondere en veelbesproken plaats in. Sommigen eisen hem op als zoon van de Koerdische landen. De afgelopen jaren heeft, vooral na de verschrikkingen die de zogenoemde Islamitische Staat Koerdistan aandeed, een opmerkelijke heropleving van het zoroastrisme onder Koerden wortel geschoten, als geloof van hun eigen erfgoed en identiteit.
Inhoud
Goede gedachten, goede woorden, goede daden
Zoroaster, de Koerden en het heilige vuur
Bronverwijzingen en verdere lectuur
Wie was Zoroaster?
Zoroaster, Zarathustra en in het Koerdisch Zerdest genoemd, was een oude Iraanse profeet en religieuze hervormer die traditioneel als grondlegger van het zoroastrisme wordt beschouwd. Hij leefde ergens in de Iraanse wereld in het tweede millennium v.Chr. en onderwees de verering van één hoogste God, Ahura Mazda, de Wijze Heer, en de grote strijd tussen goed en kwaad, waarheid en leugen. Zijn hymnen, de Gatha’s, vormen het oudste en heiligste deel van de zoroastrische heilige schrift, de Avesta. Zijn geloof werd de religie van drie grote Perzische rijken.
Belangrijkste inzichten
Zoroaster of Zarathustra is de oude Iraanse profeet die het zoroastrisme stichtte.
Hij verkondigde één hoogste God, Ahura Mazda, de Wijze Heer en bron van al het goede.
Hij onderwees een grote strijd tussen goed en kwaad en de vrije keuze daartussen.
Zijn ethiek wordt samengevat als goede gedachten, goede woorden, goede daden.
Zijn geloof was vóór de opkomst van de islam de religie van drie Perzische rijken.
Tegenwoordig vindt onder Koerden een opvallende heropleving van het zoroastrisme plaats.
Kerngegevens
Naam: Zoroaster (Grieks); Zarathustra (Avestisch); Zartosht (Perzisch); Zerdest (Koerdisch)
Rol: Oude Iraanse profeet en hervormer; grondlegger van het zoroastrisme
Datering: Onzeker; de meeste wetenschappers plaatsen hem in het tweede millennium v.Chr.
Geboorteplaats: Omstreden; waarschijnlijk ergens in de bredere Iraanse wereld
Hoogste God: Ahura Mazda, de Wijze Heer, bron van alle goedheid
Tegenstander: Angra Mainyu (Ahriman), de vernietigende geest
Kernbeginsel: Asha, waarheid en kosmische orde; de keuze tussen goed en kwaad
Heilige schrift: De Avesta, waarvan het oudste deel, de Gatha’s, zijn eigen hymnen bevat
Ethiek: Goede gedachten, goede woorden, goede daden
Overlevering: Geloof van drie Perzische rijken; tegenwoordig door sommige Koerden nieuw leven ingeblazen
De profeet en zijn openbaring
Over Zoroasters leven valt weinig met zekerheid te zeggen. Hij leefde immers in een wereld vóór de geschreven geschiedenis, waarschijnlijk in het tweede millennium v.Chr., en de weinige bewaard gebleven bijzonderheden zijn in latere legenden gehuld. Volgens de overlevering werd hij in een priesterfamilie geboren en raakte hij verontrust door de religie van zijn tijd, met haar vele goden en bloedige offers. Hij zocht naar een diepere waarheid.
Volgens het verhaal kwam het keerpunt toen Zoroaster ongeveer dertig jaar oud was. Terwijl hij op een ochtend bij het aanbreken van de dag water uit een rivier schepte, zag hij een stralend wezen dat hem naar Ahura Mazda, de Wijze Heer, bracht. Daar ontving hij de eerste van een reeks openbaringen. Hij kreeg de opdracht de verering van de ene God en de weg van de waarheid te prediken, maar stuitte aanvankelijk op afwijzing en vijandigheid. Uiteindelijk verwierf hij de bescherming van een koning, Vishtaspa, onder wie het nieuwe geloof wortel schoot en zich begon te verspreiden.
Eén God en de grote strijd
In het hart van Zoroasters boodschap staat Ahura Mazda, de Wijze Heer: de ene hoogste God, volkomen goed, schepper van alles wat bestaat en bron van alle licht, waarheid en leven. Door in een wereld met vele godheden één hoogste God te verkondigen, zette Zoroaster een grote stap naar het monotheïsme. De verering van Ahura Mazda werd het middelpunt van het geloof dat het stempel van de profeet draagt.
Toch verkeert de wereld volgens Zoroaster niet in vrede. Tegenover de goede schepping staat de vernietigende geest Angra Mainyu, later Ahriman genoemd, de macht van leugen, duisternis en chaos. Het hele bestaan is het strijdtoneel van deze kosmische strijd tussen goed en kwaad, waarheid en onwaarheid, orde en wanorde. Dat ligt besloten in het grote beginsel Asha, de waarheid en juiste orde der dingen, tegenover de druj, de leugen. Rond Ahura Mazda staan de Amesha Spenta’s, de weldadige onsterfelijken, de stralende aspecten van het goddelijke waardoor de Wijze Heer in de wereld handelt.
Goede gedachten, goede woorden, goede daden
Wat Zoroasters leer zo opvallend maakt, is de plaats die zij aan de mens geeft. Ieder mens, zo leerde hij, is vrij om tussen goed en kwaad te kiezen. Van die keuze hangen het lot van de ziel en de uitkomst van de kosmische strijd af. Het hele morele leven is samengebracht in een drievoudige regel die nog altijd het richtsnoer van zoroastriërs vormt: goede gedachten, goede woorden, goede daden. Denken, spreken en handelen in overeenstemming met de waarheid betekent aan de zijde van Ahura Mazda strijden.
Zuiverheid staat centraal in deze strijd. Daarom koestert het geloof diepe eerbied voor de elementen, vooral vuur en water. Vuur wordt in de tempels voortdurend brandend gehouden en geëerd als symbool en drager van waarheid en goddelijke aanwezigheid. Daarom worden zoroastriërs soms ten onrechte vuuraanbidders genoemd: zij aanbidden niet de vlam, maar vereren die als teken van Ahura Mazda. De traditie ziet ook uit naar een uiteindelijke afrekening, een oordeel over de zielen en een vernieuwing van de wereld waarin het goede uiteindelijk zegeviert. Velen menen dat deze ideeën de latere geloven van het Midden-Oosten mede hebben gevormd.
De Gatha’s en de Avesta
Zoroasters leer wordt bewaard in de Avesta, de zoroastrische heilige schrift. Het oudste en heiligste gedeelte, de Gatha’s, wordt beschouwd als de eigen hymnen van de profeet, geschreven in een archaïsche, mooie taal. In zijn eigen prediking stelde Zoroaster Ahura Mazda boven alles. In de latere traditie keerden de oude goden echter terug, nu geëerd als yazata’s, goddelijke wezens die de Wijze Heer dienen. Tot hen behoren Mithra, heer van het verbond en de zon, en Anahita, de grote vrouwe van het water.
Uit dit begin groeide een van de grote wereldreligies. Het zoroastrisme werd het staatsgeloof van drie machtige Perzische rijken, het Achaemenidische, het Parthische en het Sassanidische. Het hield meer dan duizend jaar stand tot de Arabisch-islamitische verovering van de zevende eeuw, waarna het langzaam afnam. Tegenwoordig telt het nog maar enkele honderdduizenden aanhangers, vooral in Iran en onder de parsi’s van India. Zij bewaren een geloof dat ouder is dan vrijwel ieder ander geloof dat nog wordt beoefend.
Zoroaster, de Koerden en het heilige vuur
Vóór de komst van de islam volgden de Iraanse volken van de Zagros, waaronder de voorouders van de Koerden, de oude geloven van het oude Iran: het zoroastrisme en andere geloven, zoals de religie van Tawuse Melek die de jezidi’s bewaren. Veel van dit erfgoed leeft in de Koerdische cultuur voort: in de vuren van Newroz, in de eerbied voor licht en zon en in de grote waarde die aan waarheid en goed, rechtschapen handelen wordt gehecht.
De afgelopen jaren is deze oude band opnieuw tot leven gekomen. Na de wreedheid van de zogenoemde Islamitische Staat en langdurige teleurstelling in de politieke islam heeft een opvallend aantal Koerden, vooral jongeren, zich tot het zoroastrisme gewend. Zij noemen het Zerdest of Zardashti en zien het als het geloof van hun voorouders en een vaandel van Koerdische identiteit. De regionale regering van Koerdistan verleende de religie in 2015 officiële erkenning. Nieuwe vuurtempels en centra zijn geopend in steden als Sulaimani en Duhok en plechtigheden die eeuwenlang niet waren gezien, zijn nieuw leven ingeblazen.
De aantallen zijn onzeker en zeer omstreden. Plaatselijke berichten lopen uiteen van enkele duizenden tot vele malen zoveel. Bekeerlingen krijgen nog altijd met stigma en discriminatie te maken en blijven bij de overkoepelende staat vaak als moslim geregistreerd. Maar als beweging van culturele en spirituele vernieuwing is de Koerdische terugkeer naar Zoroaster werkelijk en opmerkelijk: een volk dat meer dan duizend jaar terugreikt om een geloof terug te winnen dat het als het zijne ervaart.
Symboliek
Zoroaster staat in de geschiedenis als een van de eersten die onderwezen dat het heelal in de kern een morele orde is: dat er één goede God bestaat, dat goed en kwaad werkelijk tegenover elkaar staan en dat ieder mens een kant moet kiezen. In plaats van noodlot en het gunstig stemmen van vele goden stelde hij geweten en vrije wil. Zo maakte hij de gewone keuzes in gedachte, woord en daad tot de wezenlijke inhoud van de kosmische strijd.
Voor de Koerden en de bredere Iraanse wereld is Zoroaster ook een symbool van een oud en waardig erfgoed. Hij vertegenwoordigt een inheemse wijsheid die ouder is dan de rijken en de veroveringen, een traditie van licht tegenover duisternis en waarheid tegenover leugen die de diepste stromingen van de Koerdische cultuur aanspreekt. Als historische profeet én als symbool van identiteit blijft hij een figuur met blijvende kracht.
Debatten en misvattingen
Wanneer en waar leefde Zoroaster? Niemand weet het zeker. Latere overlevering plaatste hem rond de zesde eeuw v.Chr., maar door de archaïsche taal van zijn eigen hymnen dateren de meeste wetenschappers hem veel vroeger, in het tweede millennium v.Chr. Zijn geboorteplaats is even onzeker. Velen plaatsen die in de oostelijke Iraanse wereld, terwijl andere tradities naar het noordwesten kijken, dichter bij de Koerdische gebieden. Geen enkele persoon of plaats die in zijn hymnen wordt genoemd, kan met zekerheid vanuit een andere bron worden geïdentificeerd.
Was Zoroaster een Koerd? Sommige Koerdische nationalisten claimen hem als zoon van hun eigen land en voeren de Koerden terug op de oude Meden. Zij schuiven zijn datering zelfs vele duizenden jaren terug. Eerlijkheid vereist hier voorzichtigheid. De Koerden zijn inderdaad een Iraans volk dat deelt in het oude Iraanse erfgoed en Zoroaster behoort tot die bredere wereld. Er is echter geen solide bewijs dat hij specifiek Koerdisch was of in Koerdistan werd geboren, en de extreemste beweringen worden niet door wetenschappelijk onderzoek ondersteund. Hij kan het best worden begrepen als een profeet van het gedeelde Iraanse verleden waarin de Koerden werkelijk een aandeel hebben.
Is het zoroastrisme monotheïstisch of dualistisch? In zekere zin allebei, en daarom discussiëren wetenschappers er al lang over. Zoroaster verkondigde één hoogste God, Ahura Mazda, de bron van al het goede. Dat is de kern van het monotheïsme. Hij plaatste echter ook een machtige vernietigende geest tegenover het goede, wat het geloof zijn bekende dualisme geeft. De gebruikelijke opvatting is dat het zoroastrisme een monotheïsme met sterk ethisch dualisme is: één goede God en een werkelijke, maar uiteindelijk tot ondergang gedoemde macht van het kwaad.
Verwante onderwerpen
Mithra: de oude god van het verbond, in Zoroasters geloof geëerd als yazata
Anahita: de grote watergodin, eveneens geëerd als yazata
Newroz: het lentefeest dat diep met Iraans en zoroastrisch erfgoed verbonden is
Tawuse Melek: de pauwenengel van de jezidi’s, een ander pre-islamitisch Koerdisch geloof
De Shahnameh: het epos waarin koning Vishtaspa, Zoroasters beschermheer, verschijnt
Ahura Mazda: de Wijze Heer, de hoogste God in Zoroasters leer
De Gatha’s: de eigen hymnen van de profeet, het oudste deel van de Avesta
Veelgestelde vragen
Wie was Zoroaster?
Zoroaster of Zarathustra was een oude Iraanse profeet en de grondlegger van het zoroastrisme. Hij onderwees de verering van één hoogste God, Ahura Mazda, en de strijd tussen goed en kwaad. Zijn hymnen vormen het oudste gedeelte van de zoroastrische heilige schrift.
Wanneer leefde Zoroaster?
Zijn datering is onzeker. Latere overlevering plaatste hem rond de zesde eeuw v.Chr., maar de meeste wetenschappers menen nu op grond van de archaïsche taal van zijn hymnen dat hij veel vroeger leefde, in het tweede millennium v.Chr.
Wat onderwees Zoroaster?
Dat er één hoogste God is, Ahura Mazda, de bron van al het goede; dat goed en kwaad in een grote strijd zijn verwikkeld; dat ieder mens vrij daartussen moet kiezen; en dat het goede leven bestaat uit goede gedachten, goede woorden en goede daden.
Zijn zoroastriërs vuuraanbidders?
Nee. Zoroastriërs eren vuur als symbool en drager van waarheid en goddelijke aanwezigheid en houden het in hun tempels brandend. Zij aanbidden echter Ahura Mazda en niet de vlam zelf. Hen vuuraanbidders noemen is een oud misverstand.
Was Zoroaster Koerdisch?
Er is geen solide bewijs dat hij specifiek Koerdisch was en zijn geboorteplaats is omstreden. De Koerden zijn echter een Iraans volk dat deelt in het oude Iraanse erfgoed waartoe Zoroaster behoort. Veel Koerden voelen een diepe band met hem.
Waarom worden sommige Koerden tegenwoordig zoroastriërs?
Vooral sinds 2015 en na het geweld van de zogenoemde Islamitische Staat hebben veel Koerden zich tot het zoroastrisme gewend als het geloof van hun voorouders en een onderdeel van de Koerdische identiteit. De regionale regering van Koerdistan erkende de religie in dat jaar officieel.
Bronverwijzingen en verdere lectuur
Zarathushtra — Artikel in Encyclopaedia Britannica
Zoroastrisme — Encyclopaedia Britannica
Zoroaster — Artikel in Encyclopaedia Iranica
De merkwaardige wedergeboorte van het zoroastrisme in Iraaks-Koerdistan — PS21
Zoroaster was een Koerd: neozoroastrisme onder Iraakse Koerden — wetenschappelijke studie
Zoroastrisme en de Avesta: overzicht en veelgestelde vragen — Avesta.org
De zoektocht naar identiteit: hoe Koerden het zoroastrisme herontdekken — The New Arab