Inleiding
Diyarbakir, bij Koerden bekend als Amed en in de oudheid als Amida, is de grootste stad met een Koerdische meerderheid in Turkije en voor de meeste Koerden de feitelijke hoofdstad van Bakur, Noord-Koerdistan. Omringd door enkele van de volledigst bewaarde oude stadsmuren ter wereld, gebouwd van het zwarte basalt van de omringende vlakte, is het al meer dan drieduizend jaar een vesting aan de bovenloop van de Tigris.
Dit is de derde bijdrage in onze geografische reeks over Groot-Koerdistan. Als Erbil het oude hart van het zuiden is en Hasankeyf het verloren juweel van de Tigris, dan is Diyarbakir de politieke en culturele hoofdstad van het Koerdische noorden: een stad waarvan zelfs de naam omstreden is en waarvan de recente geschiedenis loopt van UNESCO-erkenning tot de vernietiging van haar oude wijk.
Feiten in het kort
Gangbare naam: Diyarbakir (Diyarbakır)
Koerdische naam: Amed
Oude namen: Amida; Amid; Amedu / Amedi, Assyrisch; Tigranakert, Armeens
Oorsprong van de naam: «Diyar Bakr», het woongebied van de Arabische Banu Bakr-stam
Regio: Bakur (Noord-Koerdistan)
Provincie: Provincie Diyarbakir, Turkije
Rivier: De Tigris
Bevolking: Ongeveer 1.8 miljoen in de grootstedelijke provincie, schattingen uit 2021–2023
Belangrijkste bezienswaardigheid: De zwarte basaltmuren en Hevsel-tuinen, UNESCO-werelderfgoed (2015)
Bekend om: Oude muren, een diepgewortelde multi-etnische geschiedenis en de rol als politiek hart van Koerdisch Turkije
Inhoud
Oorsprong: Amedu en de Assyriërs
Amida: Rome, Perzië en de zwarte muren
Van Amid naar Diyar Bakr: de islamitische eeuwen
De muren van Diyarbakir en de Hevsel-tuinen
De Koerdische hoofdstad: Amed in de moderne tijd
Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen
Oorsprong: Amedu en de Assyriërs
Op het hoge basaltplateau boven de Tigris bestaat sinds minstens het tweede millennium v.Chr. een ommuurde nederzetting. In het begin van het eerste millennium was zij de hoofdstad van een kleine staat, Bit Zamani, en stond zij bekend als Amedu, de oorsprong van zowel de moderne Koerdische naam Amed als het klassieke Amida. In 866 v.Chr. veroverde de Assyrische koning Ashurnasirpal II de «koninklijke stad» Amedu. De stad werd een knooppunt aan de grote handelswegen van het oude Nabije Oosten, waaronder de Perzische Koningsweg die vlakbij de Tigris overstak.
Rond 77 v.Chr. wordt de Armeense koning Tigranes de Grote in verband gebracht met de herbouw van de stad als een van verschillende plaatsen met de naam Tigranakert, al wordt die identificatie door historici betwist. Zeker is dat Amida in de Romeinse tijd een strategische inzet was geworden aan de grens tussen twee rijken.
Amida: Rome, Perzië en de zwarte muren
Voor de Romeinen vormde de bovenloop van de Tigris een onmisbare grens met Sassanidisch Perzië, en Amida was het ankerpunt. Rond 349 vergrootte keizer Constantius II de stad en omringde haar met massieve zwarte basaltmuren waarvan de fundamenten nog steeds staan. Tien jaar later, in 359, belegerde de Perzische koning Shapur II Amida; na ongeveer tweeënhalve maand viel de stad. De Romeinse officier en geschiedschrijver Ammianus Marcellinus, die erbij was, beschreef de episode levendig en uitvoerig. Keizer Julianus heroverde de regio in 363, en Amida werd opnieuw belegerd door de Sassanidische koning Kavad I in 502–503.
De stad wisselde herhaaldelijk van eigenaar tussen Rome, Byzantium en Perzië: een grensvesting waarvan de muren bij elke nieuwe meester werden herbouwd en versterkt. Toen de Arabieren arriveerden, was Amida al een oude stad.
Van Amid naar Diyar Bakr: de islamitische eeuwen
Arabische legers namen de stad rond 639 in. Zij kwam binnen het gebied van de Banu Bakr-stam te liggen, en de districtsnaam Diyar Bakr, «het woongebied van Bakr», ging uiteindelijk op de stad zelf over. In de 10e en 11e eeuw regeerden de Marwaniden over de omliggende regio, een Koerdische dynastie met het nabije Mayyafariqin, het huidige Silvan, als centrum en een van de eerste grote Koerdische vorstendommen. Onder de Seldjoeken kreeg de Grote Moskee van Diyarbakir (Ulu Cami) rond 1091 haar huidige vorm, waarmee zij een van de oudste moskeeën van Anatolië is.
Artuqiden, Ajjoebiden, de Aq Qoyunlu en kort de Safaviden beheersten de stad voordat de Ottomanen haar in 1516 innamen en tot hoofdstad van een grote, welvarende grensprovincie maakten. In al die eeuwen was Amid een sterk gemengde stad, met moslims naast grote Armeense, Assyrische en andere christelijke gemeenschappen. Monumenten zoals de grote Armeense kerk Surp Giragos weerspiegelen die verscheidenheid.
De muren van Diyarbakir en de Hevsel-tuinen
Het kenmerkende monument van Diyarbakir is de stadsmuur: een vrijwel ononderbroken kring van zwart basalt die ongeveer 5.8 kilometer rond de oude stad loopt, met tientallen torens, poorten en inscripties die eeuwen van herstel vastleggen. Het is een van de langste en best bewaarde stukken premoderne stadsmuur ter wereld. Onder de muren, tussen de verdedigingswerken en de Tigris, liggen de vruchtbare Hevsel-tuinen, die de stad al millennia van voedsel voorzien.
In 2015 plaatste UNESCO het culturele landschap van de vesting Diyarbakir en de Hevsel-tuinen op de Werelderfgoedlijst, als erkenning van zowel de muren als het levende agrarische landschap eronder.
De Koerdische hoofdstad: Amed in de moderne tijd
De stad kreeg in 1937 haar officiële moderne Turkse naam Diyarbakır, toen het oudere Diyarbekir anders werd gespeld en in de volksmond opnieuw werd uitgelegd als een verwijzing naar bakır, het Turkse woord voor koper. Na de Eerste Wereldoorlog had het Verdrag van Sèvres (1920) het gebied als deel van een mogelijke Koerdische staat voorzien, maar dat vooruitzicht werd na het Verdrag van Lausanne terzijde geschoven.
In de daaropvolgende decennia werd Diyarbakir het onmiskenbare politieke en culturele centrum van Koerdisch Turkije. Er zijn hoofdkantoren van Koerdische politieke partijen en maatschappelijke organisaties gevestigd, evenals een grote ontheemde bevolking. De stad heeft haar Koerdische naam heroverd: Koerden noemen haar breed Amed, en in 2014 kreeg de plaatselijke voetbalclub de naam Amedspor. De meeste inwoners spreken dagelijks Koerdisch, en velen zien haar als de feitelijke hoofdstad van Koerdistan.
Sur: conflict en vernietiging
Door dit symbolische gewicht werd de stad een middelpunt van het hernieuwde Koerdisch-Turkse conflict na 2015. De gevechten concentreerden zich op Sur, de historische ommuurde binnenstad. Nadat Koerdische strijders barricades hadden opgeworpen en zich hadden ingegraven, kondigden de autoriteiten vanaf 11 december 2015 een permanente uitgaansbeperking af. Turkse veiligheidstroepen voerden maandenlang een operatie om het district te heroveren, die in maart 2016 eindigde. Een groot deel van Sur werd verwoest; volgens sommige verslagen raakten ongeveer 50,000 van de 70,000 inwoners ontheemd, waarna de staat een omvangrijk onteigenings- en wederopbouwprogramma begon.
Daarop volgde politiek hard optreden. De verkozen medeburgemeesters van Diyarbakir, Gültan Kışanak en Fırat Anlı, werden in 2016 opgepakt; Kışanak werd later tot meer dan veertien jaar gevangenisstraf veroordeeld. Door de regering benoemde bewindvoerders vervingen hier en in het hele zuidoosten verkozen burgemeesters in 2016 en opnieuw na 2019, voordat pro-Koerdische kandidaten de stad in 2024 terugwonnen. In februari 2023 beschadigden de twee aardbevingen die de regio verwoestten ook delen van de historische muren.
Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen
2e millennium v.Chr. — Op de plek bestaat een ommuurde nederzetting.
866 v.Chr. — Ashurnasirpal II verovert Amedu, hoofdstad van Bit Zamani.
Ca. 77 v.Chr. — Verbonden met Tigranes de Grote als Tigranakert, betwist.
Ca. 349 n.Chr. — Constantius II bouwt de grote zwarte basaltmuren.
359 — Shapur II van Perzië belegert en verovert Amida.
Ca. 639 — Arabische verovering; de regio wordt Diyar Bakr.
10e–11e eeuw — De Koerdische Marwaniden-dynastie regeert over de regio.
Ca. 1091 — De Grote Moskee krijgt haar Seldjoekse vorm.
1516 — Ottomaanse verovering; hoofdstad van een grote provincie.
1937 — Officieel hernoemd tot Diyarbakır.
2015 — De muren en Hevsel-tuinen worden door UNESCO ingeschreven.
2015–2016 — De uitgaansbeperking en operatie in Sur; een groot deel van de oude stad wordt verwoest.
2023 — Aardbevingen beschadigen delen van de stadsmuren.
Debatten en controverses
De geschiedenis van Diyarbakir is werkelijk multi-etnisch, en eerlijke beschrijvingen verzetten zich tegen versimpeling. De stad huisvestte eeuwenlang grote Armeense en Assyrisch-christelijke bevolkingsgroepen, waarvan de meesten tijdens de genociden van 1915 werden gedood of verdreven. Hun kerken, zoals de gerestaureerde Surp Giragos, blijven als herinnering bestaan. Ook de oude identiteit is omstreden; het verband met het Armeense Tigranakert wordt bijvoorbeeld betwist. Vandaag is Diyarbakir overwegend Koerdisch en het politieke hart van Koerdisch Turkije, maar dat kwam tot stand door pijnlijke demografische omwentelingen, niet door tijdloze homogeniteit. Ook de recente wederopbouw van Sur is omstreden: de staat noemt haar restauratie, terwijl veel voormalige bewoners en erfgoedverdedigers haar omschrijven als de uitwissing van een levende Koerdische wijk en de verdrijving van haar bevolking.
Nalatenschap en betekenis
Geen stad is sterker verbonden met de moderne Koerdische identiteit in Turkije dan Diyarbakir. De zwarte muren maken haar tot een van de grote vestingsteden van de oudheid; bazaars, moskeeën en kerken getuigen van een gelaagd verleden dat veel volken delen; en de politiek maakte haar tot de symbolische hoofdstad van de Koerdische beweging. De stad Amed noemen is voor veel Koerden op zichzelf een uitspraak: de bevestiging dat de plek een Koerdische naam heeft, een Koerdisch heden en een toekomst waarover nog wordt gestreden.
Verwante plaatsen en onderwerpen
Silvan (Mayyafariqin), hoofdstad van de Koerdische Marwaniden-dynastie. Hasankeyf, stroomafwaarts aan de Tigris. Mardin en Cizre, de andere grote steden van het zuidoosten. Erbil, de oude hoofdstad van het zuiden. De Marwaniden en de vroege Koerdische emiraten. Het Verdrag van Sèvres en Koerdische staatsvorming. Het Koerdisch-Turkse conflict.
Veelgestelde vragen
Waarom noemen Koerden Diyarbakir «Amed»?
Amed komt van de oudste stadsnaam, Amedu/Amida, die lang vóór het uit het Arabisch afgeleide «Diyarbakir» werd gebruikt. Koerden hebben Amed als Koerdische stadsnaam nieuw leven ingeblazen, en de naam draagt als feitelijke hoofdstad van Bakur een sterk symbolisch en politiek gewicht.
Waar is Diyarbakir beroemd om?
De enorme zwarte basaltmuren, die tot de langste en best bewaarde oude muren ter wereld behoren, samen met de Hevsel-tuinen, in 2015 door UNESCO erkend, en haar rol als politiek en cultureel centrum van Koerden in Turkije.
Is Diyarbakir een Koerdische stad?
Vandaag is het de grootste stad met een Koerdische meerderheid in Turkije en wordt zij breed als feitelijke Koerdische hoofdstad gezien. Historisch was het echter een sterk gemengde stad met grote Armeense en Assyrisch-christelijke gemeenschappen, waarvan de meesten in de genociden van 1915 verloren gingen.
Wat gebeurde er in Sur in 2015–2016?
Sur, de historische ommuurde binnenstad, werd een strijdtoneel in het hernieuwde Koerdisch-Turkse conflict. Een maandenlange uitgaansbeperking en militaire operatie vanaf december 2015 verwoestten een groot deel van het district en verdreven tienduizenden inwoners.
Bronnen en verdere literatuur
Diyarbakir — Encyclopaedia Britannica
Het culturele landschap van de vesting Diyarbakır en de Hevsel-tuinen — UNESCO
Turkije: afzetting van Koerdische burgemeesters schendt kiezersrechten — Human Rights Watch