Inleiding
Erbil, onder Koerden bekend als Hewlêr en in de oudheid als Arbela, is de hoofdstad van de Koerdistanregio van Irak en een van de sterkste kandidaten voor de titel van oudste ononderbroken bewoonde stad ter wereld. De grote ovale citadel, een door mensen gevormde heuvel die door minstens zesduizend jaar bewoning is opgebouwd, rijst nog altijd boven de moderne stad uit als een stenen eiland boven de noordelijke Mesopotamische vlakte.
Dit portret volgt Erbil vanaf zijn Sumerische en Assyrische oorsprong, via zijn middeleeuwse gouden tijd en zijn plaats binnen de Koerdische emiraten, tot zijn huidige rol als zetel van de regionale regering van Koerdistan en symbolisch centrum van het onafhankelijkheidsreferendum van 2017. Het is het eerste artikel in onze geografische reeks over Groot-Koerdistan, en een passend begin: weinig plaatsen dragen zo veel ononderbroken geschiedenis met zich mee.
Kerngegevens
Gebruikelijke naam: Erbil (ook Arbil, Irbil)
Koerdische naam: Hewlêr
Oude namen: Arbela; Urbilum / Irbilum; Arba-ilu (‘Vier goden’)
Regio: Bashur (Zuid-Koerdistan)
Provincie/gouvernement: Gouvernement Erbil
Huidige bestuurlijke autoriteit: Koerdistanregio van Irak (KRI) / Republiek Irak
Geschat inwonertal: Stad ongeveer 1,5 miljoen; gouvernement ongeveer 2,9 miljoen (schattingen uit 2020)
Ouderdom van de bewoning: Bewoond sinds minstens het 5e millennium v.Chr.; mogelijk eerder
Belangrijkste bezienswaardigheid: De citadel van Erbil — UNESCO-werelderfgoed (ingeschreven in 2014)
Bekend om: Ouderdom, de citadel, het Assyrische Arbela, de middeleeuwse Mawlid-traditie en zijn rol als hoofdstad van de KRG
Inhoud
Oorsprong en oude geschiedenis
Arbela: een Assyrische religieuze hoofdstad
Middeleeuws Erbil: de atabegs en de Mawlid
De Koerdische emiraten en de Ottomaanse eeuwen
Modern Erbil: hoofdstad van de Koerdistanregio
Het onafhankelijkheidsreferendum van 2017
Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen
Bronverwijzingen en verdere lectuur
Oorsprong en oude geschiedenis
Het stedelijke leven in Erbil gaat ongeveer zesduizend jaar terug. Aardewerkfragmenten op de hellingen van de citadelheuvel dateren mogelijk uit het neolithicum, terwijl duidelijk bewijs van bewoning uit de kopertijd stamt, met scherven die lijken op het Ubaid- en Uruk-aardewerk uit het bredere Mesopotamië. De stad verschijnt rond 2300 v.Chr. in de geschreven geschiedenis, wanneer zij in de archieven van Ebla als Irbilum wordt vermeld.
Erbil kwam achtereenvolgens onder de grote vroege machten van Mesopotamië. De stad stond vanaf ongeveer 3000 v.Chr. onder Sumerische invloed, werd in het Akkadische Rijk opgenomen en rond 2200 v.Chr. kort door de Gutische koning Erridupizir veroverd. In de documenten uit de Ur III-periode verschijnt zij als Urbilum, een stad die belangrijk genoeg was voor koning Shulgi om zijn veldtocht ertegen vast te leggen. De Akkadische naamvorm Arba-ilu wordt gewoonlijk als ‘Vier goden’ vertaald en wijst op haar vroege religieuze betekenis.
Arbela: een Assyrische religieuze hoofdstad
Onder de Assyriërs werd Arbela een van de belangrijkste religieuze centra van het rijk. Het was de zetel van een belangrijke cultus van Ishtar, de godin van liefde en oorlog. Er zijn verslagen dat Assyrische koningen in haar tempel goddelijke leiding en orakels zochten. Bodemradaronderzoek onder de citadel heeft grote bouwwerken ontdekt die volgens sommige archeologen mogelijk met deze tempel samenhangen, hoewel de opgravingen zich nog in een vroeg stadium bevinden.
Arbela gaf ook haar naam aan een van de beroemdste veldslagen uit de oudheid. In 331 v.Chr. versloeg Alexander de Grote de Perzische koning Darius III bij Gaugamela, op de vlakte nabij de stad. De confrontatie wordt vaak de Slag bij Arbela genoemd. Volgens oude verslagen nam Alexander na de slag de titel Koning van Azië aan. Na de Assyrische en Perzische perioden bleef Erbil onder de Sassaniden een belangrijk centrum. De stad werd een vooraanstaande vroegchristelijke bisschopszetel en behield die rol tot ongeveer de 9e eeuw, toen de zetel naar Mosul verhuisde.
Middeleeuws Erbil: de atabegs en de Mawlid
Na de islamitische verovering in de 7e eeuw beleefde Erbil zijn beroemdste middeleeuwse periode onder de Begteginiden, een Turkmeense dynastie die in de 12e eeuw onder Zengi, de atabeg van Mosul, opkwam. De bekendste heerser was Muzaffar al-Din Gökböri (1154–1233), een zwager en vertrouwde generaal van Saladin, die in 1187 troepen in de Slag bij Hattin aanvoerde.
Gökböri bestuurde Erbil vanaf 1190 tot zijn dood en maakte er een bloeiende stad van. Hij bouwde een benedenstad rond de citadel, samen met ziekenhuizen, madrassa’s en soefiverblijven. Hij wordt vooral herinnerd om de eerste grootse openbare vieringen van de Mawlid, de geboortedag van de profeet Mohammed, met festiviteiten die geleerden en menigten uit de hele regio aantrokken. Zijn Mudhafariya-minaret, vaak de Choli-minaret genoemd, staat nog altijd in het moderne Erbil. Toen Gökböri in 1233 zonder erfgenaam stierf, ging de stad over naar de Abbasidische kalief al-Mustansir. Enkele jaren later kreeg zij te maken met de eerste Mongoolse aanvallen die over de regio trokken. Erbil bracht ook vooraanstaande geleerden voort, onder wie de grote biograaf Ibn Khallikan (1211–1282) en de historicus Ibn al-Mustawfi (1169–1239), die een vierdelige stadsgeschiedenis schreef.
De Koerdische emiraten en de Ottomaanse eeuwen
In de daaropvolgende eeuwen raakten Erbil en het omliggende district opgenomen in de wereld van de Koerdische emiraten. Het emiraat Soran, een van de belangrijkste Koerdische vorstendommen van de regio, kreeg de stad in handen. Volgens de Sharafnama-traditie heroverde de Soran-heerser Mir Sayf al-Din Erbil en de erfelijke gebieden van Soran na de Ottomaanse verovering van Bagdad in 1534 en de daaropvolgende reorganisatie. Tijdens die reorganisatie was het gebied tijdelijk aan de jezidische leider Hussein Beg Dasini toegewezen.
Onder de Ottomanen kreeg Erbil een vaste rol als regionale marktstad. De verdedigingsmuren van de citadel maakten plaats voor een aaneengesloten ring van hoge huisgevels. Het kenmerkende waaiervormige stratenpatroon dat nu zichtbaar is, dateert grotendeels uit deze late Ottomaanse fase. De Qaysari-bazaar aan de voet van de heuvel werd het commerciële hart van de oude stad en is dat nog altijd.
De citadel van Erbil
De citadel van Erbil is de oude kern van de stad: een ovale tell die ongeveer 25 tot 32 meter boven de vlakte uitsteekt en circa 102.000 vierkante meter beslaat. Zij omvat een dicht geheel van historische huizen, een hammam, moskeeën en musea. Deze ononderbroken opeenstapeling van bewoningslagen, waarbij de ene beschaving rechtstreeks op de ruïnes van de vorige bouwde, vormt de basis van Erbils aanspraak op de titel van oudste ononderbroken bewoonde plaats ter wereld.
In 2014 schreef UNESCO de citadel op de Werelderfgoedlijst in. Om de heuvel te beschermen en te bestuderen, werden de meeste inwonende gezinnen vanaf 2005 elders ondergebracht. In 2010 begon met steun van UNESCO een groot restauratieprogramma. De citadel is tegenwoordig grotendeels onbewoond terwijl dit werk doorgaat. De locatie wordt breed gepresenteerd als symbool van Koerdisch erfgoed en identiteit en is het herkenbaarste monument van Bashur.
Modern Erbil: hoofdstad van de Koerdistanregio
Tegenwoordig is Erbil de hoofdstad en grootste stad van de Koerdistanregio van Irak, met ongeveer 1,5 miljoen inwoners in de stad en circa 2,9 miljoen in het gouvernement. De stad is de zetel van de regionale regering van Koerdistan en het Koerdische parlement en het belangrijkste bolwerk van de Democratische Partij van Koerdistan (KDP). Na decennia van conflict en het trauma van de Anfal-campagne is de stad snel gegroeid, met nieuwe snelwegen, universiteiten en een internationale luchthaven.
Erbil werd ook een toevluchtsoord. Tijdens de oorlog tegen Islamitische Staat vanaf 2014 zochten grote aantallen ontheemde Irakezen veiligheid in en rond de stad, onder wie veel jezidi’s en christenen die de Ninevevlakte en Sinjar ontvluchtten. De Koerdistanregio presenteerde zich als een betrekkelijk veilige haven voor minderheden in een door oorlog verscheurde regio.
Het onafhankelijkheidsreferendum van 2017
Op 25 september 2017 was Erbil het centrum van de belangrijkste moderne episode in het streven van de Koerdistanregio naar een eigen staat: een onafhankelijkheidsreferendum in de gehele KRI en de door Koerden beheerste betwiste gebieden. Ongeveer 3,3 miljoen mensen stemden. De gerapporteerde opkomst bedroeg bijna 72 procent en ongeveer 92,7 procent stemde voor onafhankelijkheid.
Bagdad en de buurlanden Turkije en Iran verzetten zich tegen de stemming. Het Iraakse Federale Hooggerechtshof verklaarde haar ongrondwettig. In de daaropvolgende weken trokken Iraakse federale troepen Kirkuk en andere betwiste gebieden binnen die Koerdische strijdkrachten sinds de oorlog tegen ISIS in handen hadden. De Koerdistanregio verloor een groot deel van het gebied dat zij toen beheerste. President Masoud Barzani trad eind oktober 2017 af. Sindsdien zijn de betrekkingen tussen Erbil en Bagdad, over begrotingen, olie-inkomsten en ambtenarensalarissen, een bepalend en vaak gespannen onderdeel van de Koerdische politiek gebleven.
Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen
Ca. 5000 v.Chr. — Het vroegste duidelijke bewijs van bewoning op de citadelheuvel.
Ca. 2300 v.Chr. — Erbil verschijnt als Irbilum in de archieven van Ebla.
Ca. 2200 v.Chr. — Veroverd door de Gutische koning Erridupizir.
331 v.Chr. — Slag bij Gaugamela (Arbela); Alexander verslaat Darius III in de omgeving.
7e eeuw n.Chr. — Islamitische verovering; Erbil was een belangrijke christelijke bisschopszetel geweest.
1190–1233 — Bewind van Muzaffar al-Din Gökböri; middeleeuwse gouden tijd en de eerste grootse openbare Mawlid-viering.
1233 — Gökböri sterft zonder erfgenaam; de stad gaat over naar de Abbasidische kalief.
Vanaf 1534 — Ottomaanse reorganisatie; later beheerst het Koerdische emiraat Soran Erbil.
2014 — De citadel van Erbil wordt als UNESCO-werelderfgoed ingeschreven.
25 september 2017 — Onafhankelijkheidsreferendum in Koerdistan met Erbil als centrum; ongeveer 92,7% stemt voor.
Oktober 2017 — Iraakse troepen heroveren betwiste gebieden; Barzani treedt af.
Debatten en misvattingen
Twee punten vereisen zorgvuldige formulering. Ten eerste wordt de aanspraak dat Erbil de ‘oudste ononderbroken bewoonde stad ter wereld’ is veel herhaald en goed ondersteund door de diepte van de archeologische lagen van de citadel. Verschillende oude steden maken echter dezelfde aanspraak en absoluut bewijs is moeilijk. Erbil kan daarom het best worden omschreven als een van de oudste steden, met sterke bewijsvoering. Ten tweede is Erbils geschiedenis werkelijk multi-etnisch. De beroemdste middeleeuwse dynastie, de Begteginiden, was Turkmeens en niet Koerdisch. Door de geschiedenis heen woonden er Assyriërs, Arabieren, Turkmenen, christenen en anderen. Erbil ligt onmiskenbaar in het Koerdische kerngebied en is de Koerdische regionale hoofdstad, maar zijn verleden behoort aan vele volken. Die complexiteit verdient behoud in plaats van versimpeling.
Nalatenschap en betekenis
Erbil heeft een dubbele betekenis. Als archeologische locatie biedt de stad een vrijwel ononderbroken overzicht van stedelijk leven dat terugreikt tot het ontstaan van steden, bekroond door een inmiddels door UNESCO erkende citadel. Als moderne hoofdstad is zij het politieke en economische centrum van het meest autonome Koerdische zelfbestuur ter wereld. Deze twee rollen versterken elkaar: de oude heuvel geeft het moderne Koerdische project een krachtige aanspraak op diepe historische wortels, terwijl de huidige status van de stad dat oude erfgoed wereldwijd in de belangstelling houdt.
Verwante plaatsen en onderwerpen
Sulaymaniyah, de culturele en literaire hoofdstad van Bashur. Duhok, de derde grote stad van de Koerdistanregio. Het emiraat Soran en zijn hoofdstad Rawandiz. De citadel van Erbil en de Mudhafariya- of Choli-minaret. Het onafhankelijkheidsreferendum in Koerdistan van 2017. Kirkuk en de betwiste gebieden. De Democratische Partij van Koerdistan (KDP) en de regionale regering van Koerdistan (KRG).
Veelgestelde vragen
Waar ligt Erbil?
Erbil (Hewlêr) is de hoofdstad van de Koerdistanregio van Irak, in de streek die Koerden Bashur of Zuid-Koerdistan noemen. De stad ligt op de noordelijke Mesopotamische vlakte tussen de Grote en Kleine Zab, met zicht op het Zagrosgebergte.
Is Erbil werkelijk de oudste stad ter wereld?
De stad is een van de sterkste kandidaten. De citadelheuvel toont ononderbroken bewoning die minstens zesduizend jaar teruggaat en wordt vaak de oudste ononderbroken bewoonde plaats ter wereld genoemd. Omdat verschillende oude steden vergelijkbare aanspraken maken, is het nauwkeurigst Erbil een van de oudste steden te noemen, ondersteund door uitzonderlijk archeologisch bewijs.
Waarom is Erbil belangrijk voor Koerden?
Erbil is de zetel van de regionale regering van Koerdistan en het Koerdische parlement en daarmee het politieke hart van de meest autonome Koerdische regio ter wereld. Zijn oude citadel is ook een krachtig symbool van Koerdisch erfgoed en historische continuïteit.
Wat is de citadel van Erbil?
Het is de versterkte oude kern van de stad, gebouwd op een tell die door duizenden jaren bewoning is ontstaan. Zij werd in 2014 als UNESCO-werelderfgoed ingeschreven en is het herkenbaarste monument van de Koerdistanregio.
Bronverwijzingen en verdere lectuur
UNESCO-werelderfgoedcentrum — Citadel van Erbil
Encyclopedie / overzicht van de citadel van Erbil — Wikipedia
Erbil, het oude Arbela — The Archaeologist
Onafhankelijkheidsreferendum in de Koerdistanregio van 2017 — Wikipedia