Mele Perîşan (geboren als Mohammad Abulqasim, ca. 1356–1431) was een Koerdische dichter die in het Gorani-dialect schreef en de vroegste Gorani-dichter wiens werk in handschrift is overgeleverd. Zijn hoofdwerk, Parishan-nama, geldt als de oudste bewaarde tekst in het Gorani, een van de historische literaire talen van de Koerden. Hij is een grondlegger van de Koerdische literatuurgeschiedenis en staat aan het begin van de geschreven Gorani-traditie.
Leven en afkomst
Over het leven van Mele Perîşan is vrijwel niets met zekerheid bekend. Op basis van interne aanwijzingen in zijn poëzie wordt het aannemelijk geacht dat hij in of bij Dinavar werd geboren, een stad in de streek Kermanshah in West-Iran met een lange Koerdische cultuurgeschiedenis, en dat hij tot de Ghiasvand-stam behoorde. Geen van deze bijzonderheden is stevig gedocumenteerd: het zijn wetenschappelijke gevolgtrekkingen, geen vaststaande feiten.
Zijn levensjaren worden bij benadering gegeven als 1356 tot 1431, een leven van ongeveer vijfenzeventig jaar dat de late Ilkhanidische periode en de woelige daaropvolgende eeuw omvatte. Hij lijkt het grootste deel van zijn leven in de omgeving van Dinavar te hebben doorgebracht. Zijn poëzie toont dat hij naast Koerdisch vloeiend Arabisch, Perzisch en Turks beheerste: een brede talenkennis die typerend was voor geschoolde letterkundigen in het middeleeuwse islamitische oosten.
Hurufisme en religieuze context
Mele Perîşan was een sjiitische moslim en, van bijzondere betekenis, een volgeling van het hurufisme. Deze esoterische beweging ontstond in het veertiende-eeuwse Iran en stelde dat de letters van het Arabische en Perzische alfabet goddelijke geheimen bevatten. Het hurufisme verspreidde zich onder door het soefisme beïnvloede gemeenschappen in de Koerdisch- en Perzischsprekende wereld en vormde de thema’s en woordenschat van zijn poëzie diepgaand. Zijn bewondering voor Rabia van Basra, de achtste-eeuwse soefi-mystica bekend om haar theologie van goddelijke liefde, blijkt ook uit zijn verzen.
De Parishan-nama
De Parishan-nama, ‘Boek van de bedroefden’ of ‘Boek van het verstrooide’, is het hoofdwerk van Mele Perîşan en historisch zijn belangrijkste. Geleerden beschouwen het als het oudste bewaarde handschrift in het Gorani-dialect van het Koerdisch, waardoor het een mijlpaal in de geschiedenis van het Koerdische schrift vormt. Het Gorani-dialect, ook Hawrami genoemd, was eeuwenlang het belangrijkste literaire medium voor Zuid-Koerdische poëzie en religieuze teksten voordat Kurmanji en Sorani meer op de voorgrond traden.
Het gedicht is doordrenkt van hurufistische ideeën en onderzoekt de mystieke betekenis van letters en het goddelijke dat in taal verborgen ligt. Handschriften van de Parishan-nama worden bewaard in bibliotheken in Iran en Duitsland en zijn daardoor toegankelijk voor moderne geleerden. Het blijft een primaire bron voor de studie van het vroege Gorani en de geschiedenis van het hurufisme in Koerdistan.
Andere werken
Naast de Parishan-nama schreef Mele Perîşan ook Koerdische drinkliederen: levendige verzen in een populair register die breed onder Koerden en Iraniërs in mondelinge en geschreven tradities circuleerden. Hun toon contrasteert met de ernstige mystiek van zijn hoofdwerk. Dit wijst op een dichter die zich thuis voelde in zowel de heilige als de oneerbiedige registers van de klassieke traditie.
Nalatenschap en plaats in de Koerdische literatuur
Mele Perîşan staat helemaal aan het begin van de geschreven Gorani-literatuur. De dichters die hem binnen de Gorani-traditie volgden, onder wie Yusuf Yaska (1592–1636) en Mistefa Bêsaranî (1642–1701), bouwden voort op een literaire vorm die hij als een van de eersten op papier zette. Zijn Parishan-nama is een van de oudste vensters op de Koerdische geschreven wereld.
Zijn belang is specifiek historisch en niet breed canoniek. Tegenwoordig wordt hij buiten wetenschappelijke en literaire kringen niet veel gelezen, maar doordat zijn werk in handschrift is bewaard, begint de geschreven geschiedenis van de Koerdische Gorani-literatuur bij hem. Voor de Koerdische literatuurgeschiedenis is de Parishan-nama wat ervan wordt gezegd: het oudste wat we hebben.
Veelgestelde vragen
Waarom is Mele Perîşan belangrijk?
Hij is belangrijk omdat zijn Parishan-nama geldt als het oudste bewaarde handschrift in het Gorani-dialect van het Koerdisch. Daardoor is hij de vroegste Gorani-dichter wiens werk we daadwerkelijk kunnen lezen en staat hij aan het allereerste begin van die literaire traditie.
Wanneer leefde Mele Perîşan?
Men neemt aan dat hij leefde van ongeveer 1356 tot 1431, een periode van circa vijfenzeventig jaar. Hij lijkt het grootste deel van zijn leven in de omgeving van Dinavar in West-Iran te hebben gewoond, hoewel de bijzonderheden van zijn leven onzeker zijn.
Wat was het hurufisme?
Het hurufisme was een esoterische religieuze beweging die Fazlallah Astarabadi in het veertiende-eeuwse Iran stichtte. De beweging stelde dat de letters van het Arabische en Perzische alfabet verborgen goddelijke waarheden bevatten en beïnvloedde verschillende op het soefisme georiënteerde dichters en denkers in de Koerdische en Perzische wereld, onder wie Mele Perîşan.
Bronnen
D.N. MacKenzie, ‘De oorsprong van het Koerdisch’, Transactions of the Philological Society, 1961: fundamentele studie van het Gorani als Koerdische literaire vorm.
Encyclopædia Iranica, lemma ‘Gorani’.
B. Chaman Ara en C. Amiri, ‘Gurani: gebruikstaal of Koerdisch literair idioom?’ Universiteit van Koerdistan, Sanandaj: bespreekt de Parishan-nama als het oudste bewaarde Gorani-handschrift.
Wikipedia, ‘Mele Perîşan’, met verwijzingen naar Zarabozo en andere bronnen over zijn leven en werk.