Weinig figuren in de Koerdische politieke geschiedenis belichamen de bijzondere tragedie van de vroege Turkse Republiek zo volledig als Hasan Hayri. Deze Koerdische alevitische afgevaardigde uit Dersim diende in het laatste Ottomaanse parlement en de eerste Grote Nationale Vergadering van Turkije. Op haar bevel werd hij in 1925 opgehangen, nadat hij onmiddellijk na het opvolgen van persoonlijke instructies van Mustafa Kemal Atatürk was gearresteerd. Zijn verhaal toont in geconcentreerde vorm hoe de nieuwe Turks-nationalistische staat Koerdische figuren gebruikte om zijn politieke gezag te legitimeren en hen vervolgens vernietigde zodra zij niet langer bruikbaar waren.
Inhoud
1. Deel 1: Dersim — De bergvesting die weigerde te buigen
2. Deel 2: De zoon van een agha — Vorming in de late Ottomaanse wereld
3. Deel 3: De Ottomaanse officier en de Koerdische afgevaardigde
4. Deel 4: De eerste Grote Nationale Vergadering
5. Deel 5: De val van Lausanne — Een poppenspel
6. Deel 6: De arrestatie — Gestraft voor gehoorzaamheid
7. Deel 7: De opstand van Sjeik Said en het Oostelijke Onafhankelijkheidstribunaal
8. Deel 8: De galg — Ker Hesen spreekt
9. Deel 9: Nalatenschap — Het symbool van verraad
Deel 1: Dersim — De bergvesting die weigerde te buigen
Dersim, de regio die nu de provincie Tunceli in Oost-Turkije heet, behoort tot de meest uitgesproken gebieden van de Koerdische wereld. De bevolking bestond overwegend uit Koerdische alevieten: aanhangers van een syncretische religieuze traditie die elementen van de sjiitische islam, voorislamitische Anatolische geloofsvormen en soefimystiek verenigt. Zij onderscheidden zich van de soennitische Koerdische gemeenschappen die het grootste deel van de hooglanden bevolkten. De alevieten van Dersim behielden tegenover het Ottomaanse gezag een mate van autonomie die zelfs voor de betrekkelijk onafhankelijke Koerdische hooglanden uitzonderlijk was. In deze wereld van felle plaatselijke trots en eeuwenoud verzet werd Hasan Hayri in 1881 geboren.
Deel 2: De zoon van een agha — Vorming in de late Ottomaanse wereld
Hasan Hayri kwam uit een vooraanstaande familie. Zijn opleiding combineerde traditionele islamitische kennis met het nieuwe seculiere Ottomaanse curriculum. Zijn studieresultaten boden voldoende perspectief voor een militaire opleiding. Hij nam enthousiast deel aan de Jong-Turkse constitutionele revolutie na 1908, die kort ruimte schiep voor Koerdische politieke organisatie. Hij raakte overtuigd dat Koerden volwaardig en gelijkwaardig konden deelnemen aan een hervormde, constitutionele, multi-etnische Ottomaanse staat en tegelijk hun eigen identiteit konden behouden.
Deel 3: De Ottomaanse officier en de Koerdische afgevaardigde
Na de Eerste Wereldoorlog koos Hasan Hayri voor de nationalistische zaak van Mustafa Kemal. Veel Koerdische politici maakten die keuze, omdat zij geloofden dat Kemal een nieuwe staat beloofde die Koerdische rechten binnen een Turks-Koerdische broederschap zou waarborgen. De alevieten van Dersim hadden eigen redenen om kemalistisch bestuur te verkiezen boven het vooruitzicht van een Armeense of Griekse nationalistische staat die Oost-Anatolië mogelijk zou opeisen.
Deel 4: De eerste Grote Nationale Vergadering — Een Koerd in Atatürks parlement
In 1920 werd Hasan Hayri als afgevaardigde gekozen in de Grote Nationale Vergadering in Ankara. Hij behoorde tot een aanzienlijk aantal Koerdische afgevaardigden in deze eerste vergadering. Hij nam deel aan echte debatten over de aard van de nieuwe staat, diende in parlementaire commissies en geloofde dat de Koerdische deelname aan de Onafhankelijkheidsoorlog zijn volk een veilige plaats in het nieuwe Turkije had bezorgd.
Deel 5: De val van Lausanne — Een poppenspel
Tijdens de onderhandelingen van Lausanne in 1922–1923 beval Atatürk Hasan Hayri in traditionele Koerdische kleding, destijds verboden, in het parlement te verschijnen en publiekelijk te verklaren dat Koerden tevreden waren met de republiek en geen autonomie of onafhankelijkheid wensten. Hayri gehoorzaamde. Hij droeg de verboden klederdracht. Hij legde de verklaring af. De opvoering bereikte haar diplomatieke doel in Lausanne.
Deel 6: De arrestatie — Gestraft voor gehoorzaamheid
Onmiddellijk na de opvoering voor Lausanne werd Hasan Hayri gearresteerd. De aanklachten luidden: het dragen van verboden etnische kleding in het openbaar en samenzwering tegen de staatsveiligheid. De man die van het staatshoofd de verboden kleding moest dragen, werd gearresteerd omdat hij die droeg. De man die zijn trouw aan de republiek moest verklaren, werd van samenzwering tegen haar beschuldigd. Dit is een van de best gedocumenteerde gebeurtenissen uit de vroege Turkse Republiek: een doelbewuste politieke daad, waarbij een Koerdische figuur als instrument werd gebruikt en vervolgens onmiddellijk afgedankt.
Deel 7: De opstand van Sjeik Said en het Oostelijke Onafhankelijkheidstribunaal
De opstand van Sjeik Said in februari–maart 1925 was de eerste grote Koerdische opstand tegen de Turkse Republiek. De Turkse regering gebruikte haar als voorwendsel voor een brede aanpak van Koerdische politieke figuren over het hele spectrum. Hasan Hayri werd voor het Oostelijke Onafhankelijkheidstribunaal gebracht en ter dood veroordeeld.
Deel 8: De galg — Ker Hesen spreekt
Hasan Hayri werd in 1925 opgehangen. Vóór zijn executie deed hij een verzoek dat legendarisch werd: hij wilde in de weg worden begraven, zodat elke passerende Koerd op zijn graf zou spugen. Op het moment van de ophanging riep hij: “Ach Sjeik Said, ook Ker Hesen is op de weg van Koerdistan martelaar geworden!” Ker Hesen, Hasan de Ezel, was de naam die hij zichzelf had gegeven. Het was de uiterste zelfbeschuldiging en tegelijk een verklaring van martelaarschap voor Koerdistan.
Deel 9: Nalatenschap — Het symbool van verraad
De opeenvolgende stadia van Hasan Hayri’s leven, Koerdisch afgevaardigde, acteur voor Lausanne, onmiddellijk gevangene en geëxecuteerd martelaar, tonen scherp de structurele positie van Koerdische politici in de vroege Turkse Republiek. Zij waren bruikbaar wanneer hun identiteit Turks-nationalistische belangen kon dienen en vervangbaar zodra dat nut verviel. Zijn verhaal wordt in het Koerdische politieke geheugen steeds opnieuw verteld als bewijs van de kwade trouw waarmee de Turkse Republiek haar Koerdische burgers vanaf haar stichting benaderde. Ker Hesen leeft daarin voort als een naam van waardigheid, geen belediging: de waardigheid van iemand die bij zijn dood de moed vond zichzelf martelaar te noemen voor het volk dat hij onder dwang had verraden.
Chronologie van Hasan Hayri
1881 — Geboren in Dersim, de huidige provincie Tunceli, in het Ottomaanse Rijk.
1898 — Studeert af aan de Ottomaanse Militaire Academie en begint zijn militaire loopbaan.
1914–1918 — Ottomaanse militaire dienst in de Eerste Wereldoorlog.
1919–1920 — Gekozen als afgevaardigde voor Dersim in het laatste Ottomaanse parlement en daarna in de eerste Grote Nationale Vergadering.
1922–1923 — De opvoering voor Lausanne: Atatürk beveelt hem verboden Koerdische kleding te dragen en Koerdische onafhankelijkheid af te wijzen; onmiddellijk daarna gearresteerd.
Februari–maart 1925 — De opstand van Sjeik Said; oprichting van Oostelijke Onafhankelijkheidstribunalen.
November 1925 — Opgehangen in Elazığ; laatste woorden: “Ach Sjeik Said, ook Ker Hesen is op de weg van Koerdistan martelaar geworden!”
Bronnen
1. McDowall, David. Een moderne geschiedenis van de Koerden. I.B. Tauris, 1996.
2. Olson, Robert. De opkomst van het Koerdische nationalisme en de opstand van Sjeik Said, 1880–1925. University of Texas Press, 1989.
3. Jwaideh, Wadie. De Koerdische nationale beweging. Syracuse University Press, 2006.
4. Bruinessen, Martin van. Agha, sjeik en staat. Zed Books, 1992.
5. Zürcher, Erik-Jan. Turkije: een moderne geschiedenis. I.B. Tauris, 1993.
6. Bozarslan, Hamit. Koerdisch nationalisme in Turkije. In Essays over de oorsprong van het Koerdische nationalisme. Mazda Publishers, 2003.
7. Ozoglu, Hakan. Koerdische notabelen en de Ottomaanse staat. SUNY Press, 2004.
8. White, Paul J. Primitieve rebellen of revolutionaire moderniseerders? Zed Books, 2000.
Veelgestelde vragen
Wie was Hasan Hayri?
Hasan Hayri (1881–1925) was een Koerdische alevitische politicus en officier uit Dersim. Hij diende in het laatste Ottomaanse parlement en de eerste Turkse Grote Nationale Vergadering. Hij wordt herinnerd omdat Atatürk hem beval de Koerdische onafhankelijkheidswens bij Lausanne te ontkennen, hij onmiddellijk na gehoorzaamheid werd gearresteerd en hij met uitdagende laatste woorden voor Koerdistan aan de galg stierf.
Wat gebeurde er met Hasan Hayri bij Lausanne?
Tijdens de onderhandelingen van Lausanne in 1923 beval Atatürk Hasan Hayri in de toen verboden traditionele Koerdische kleding in het parlement te verschijnen en publiekelijk te getuigen dat Koerden geen onafhankelijkheid wensten. Hayri voldeed aan beide eisen. Meteen daarna werd hij gearresteerd wegens verboden etnische kleding en samenzwering tegen de nationale veiligheid: gestraft omdat hij de instructies van het staatshoofd zelf had uitgevoerd.
Wat waren Hasan Hayri’s beroemde laatste woorden?
Op het moment van de ophanging riep Hasan Hayri: “Ach Sjeik Said, ook Ker Hesen is op de weg van Koerdistan martelaar geworden!” Hij had zichzelf Ker Hesen, Hasan de Ezel, genoemd als oordeel over zijn eigen gehoorzame leven. Zijn laatste verzoek was in de weg begraven te worden, zodat elke passerende Koerd op zijn graf zou spugen.