Inleiding
In maart 1991, na de Golfoorlog, kwam het Koerdische volk van Irak tegen het regime van Saddam Hussein in opstand. Het was de grootste volksopstand uit de Koerdische geschiedenis. Binnen enkele dagen bevrijdden Koerdische Peshmerga en burgerstrijders Sulaymaniyah, Erbil, Duhok en korte tijd Kirkuk. Heel even leek de Koerdische vrijheid binnen handbereik. Vervolgens sloeg Saddams Republikeinse Garde de opstand met verwoestende kracht neer. Zij gebruikte gevechtshelikopters die volgens de onverklaarbare voorwaarden van het staakt-het-vuren mochten vliegen. Meer dan 1.5 miljoen Koerden vluchtten naar de bergen langs de Turkse en Iraanse grens, in een van de grootste vluchtelingencrises van de 20e eeuw.
Daarop volgde een reeks onderhandelingen en internationale interventies die de Koerdische positie in Irak ingrijpend zouden veranderen. Resolutie 688 van de VN-Veiligheidsraad (5 april 1991) eiste een einde aan de Iraakse onderdrukking van de Koerden. Operatie Provide Comfort vestigde een veilig gebied en een vliegverbod ten noorden van de 36e breedtegraad. Het Koerdistanfront onderhandelde met Bagdad over autonomie, maar de gesprekken mislukten in maart 1992. In het ontstane vacuüm hielden de Koerden op 19 mei 1992 hun eigen parlementsverkiezingen, de eerste vrije verkiezingen uit de Koerdische geschiedenis. Zij richtten de Koerdische Regionale Regering (KRG) op. Vanuit de catastrofe legden de Koerden de fundamenten van zelfbestuur die tot op heden standhouden.
Inhoud
Wat waren de autonomieonderhandelingen van 1991?
Het veilige gebied en het vliegverbod
Wat waren de autonomieonderhandelingen van 1991?
Na het neerslaan van de opstand van maart 1991 en de vestiging van het internationale veilige gebied begon het Koerdistanfront onderhandelingen met de regering van Saddam Hussein over Koerdische autonomie. Dit front was een verbond van Koerdische politieke partijen onder leiding van Masoud Barzani’s KDP en Jalal Talabani’s PUK. De onderhandelingen liepen gedurende 1991 en tot begin 1992 en vormden de nieuwste poging om via gesprekken met Bagdad Koerdisch zelfbestuur binnen Irak veilig te stellen.
De onderhandelingen vonden onder onmogelijke omstandigheden plaats. Saddams regime had zojuist geprobeerd genocide op het Koerdische volk te plegen. De Anfal-campagne van 1988 had naar schatting 50,000–180,000 Koerden gedood en de chemische aanval op Halabja had de wereld geschokt. De door de VS geleide coalitie had de Koerdische leiders feitelijk verteld dat zij ‘hun afspraken met Saddam moesten maken’: dezelfde regering die hun volk drie jaar eerder had vergast. Het was dan ook niet verrassend dat de gesprekken in maart 1992 mislukten, toen Bagdad weigerde wezenlijke autonomie toe te kennen of de kwestie-Kirkuk aan te pakken.
De belangrijkste punten
• De opstand van 1991 was de grootste Koerdische opstand uit de geschiedenis. Koerdische strijders bevrijdden korte tijd het grootste deel van Iraaks-Koerdistan, inclusief Kirkuk, voordat Saddams Republikeinse Garde hen verpletterde.
• Resolutie 688 van de VN-Veiligheidsraad en Operatie Provide Comfort schiepen het veilige gebied en het vliegverbod die de basis van Koerdische autonomie werden: de belangrijkste internationale bescherming die de Koerden ooit hadden ontvangen.
• De autonomieonderhandelingen met Bagdad mislukten in maart 1992. Dat was voorspelbaar, omdat de Koerden moesten onderhandelen met een regime dat genocide op hen had gepleegd.
• Het mislukken van de onderhandelingen bracht de Koerden ertoe op 19 mei 1992 eigen verkiezingen te houden. Zij vestigden de Koerdische Regionale Regering (KRG), de eerste democratische Koerdische regering uit de geschiedenis.
Kerngegevens
Gebeurtenis: Iraaks-Koerdische autonomieonderhandelingen (1991–1992) Context: Koerdische opstand van 1991 (maart–april 1991); nasleep van de Golfoorlog Koerdische partijen: Koerdistanfront (KDP onder Masoud Barzani; PUK onder Jalal Talabani) Iraakse regering: het Ba’ath-regime van Saddam Hussein VN-resolutie: resolutie 688 van de Veiligheidsraad (5 april 1991), die een einde aan de Koerdische onderdrukking eiste Veilig gebied: Operatie Provide Comfort (17 april 1991); vliegverbod ten noorden van de 36e breedtegraad VN-Irak-memorandum: memorandum van overeenstemming (18 april 1991) voor humanitaire toegang Onderhandelingen mislukt: maart 1992 Koerdische verkiezingen: 19 mei 1992, de eerste vrije Koerdische parlementsverkiezingen KRG opgericht: juli 1992 Vluchtelingen: meer dan 1.5 miljoen Koerden vluchtten naar de Turkse en Iraanse grens
De opstand van 1991: van bevrijding naar catastrofe
In februari 1991 verwoestte de door de VS geleide coalitie het leger van Saddam Hussein tijdens Operatie Desert Storm. President George H.W. Bush had het Iraakse volk opgeroepen in opstand te komen en zijn dictator omver te werpen. De Koerden gaven daaraan gehoor. De opstand begon op 5 maart 1991 in Raniya en verspreidde zich als een lopend vuur door Iraaks-Koerdistan. Binnen enkele weken hadden Peshmerga-strijders en gewapende burgers Sulaymaniyah, Erbil, Duhok en kortstondig Kirkuk bevrijd.
Maar de Amerikaanse steun waarop de Koerden hadden gerekend, kwam nooit. De voorwaarden van het staakt-het-vuren waarover generaal Schwarzkopf had onderhandeld, stonden Irak toe militaire helikopters te laten vliegen: een rampzalige omissie. Saddam zette gevechtshelikopters en pantserdivisies van de Republikeinse Garde in tegen de lichtbewapende Koerdische strijders. De opstand werd met verschrikkelijke wreedheid neergeslagen. Uit angst voor een nieuwe Anfal, een nieuw Halabja, vluchtten meer dan 1.5 miljoen Koerden naar de bergen in een massale uittocht die de wereld schokte.
Het veilige gebied, het vliegverbod en het ontstaan van de KRG
De omvang van de humanitaire catastrofe dwong tot internationaal ingrijpen. Op 5 april 1991 nam de VN-Veiligheidsraad resolutie 688 aan, die eiste dat Irak zijn onderdrukking van de Koerdische bevolking beëindigde. Op 17 april begonnen de VS, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk Operatie Provide Comfort. Zij vestigden een veilig gebied in Iraaks-Koerdistan en een vliegverbod ten noorden van de 36e breedtegraad. Er werd meer dan 7,000 ton humanitaire hulp geleverd. In juli waren de meeste Koerdische vluchtelingen uit de bergen teruggekeerd.
Onder bescherming van het vliegverbod namen Peshmerga-strijdkrachten geleidelijk Koerdische gebieden buiten het oorspronkelijke veilige gebied over. In oktober 1991 hadden Iraakse grondtroepen zich teruggetrokken uit de drie noordelijke provincies Duhok, Erbil en Sulaymaniyah. Het Koerdistanfront onderhandelde met Bagdad, maar de gesprekken liepen in maart 1992 vast. Saddam wilde geen werkelijke autonomie toestaan en de Koerden wilden geen schijnovereenkomst aanvaarden van een regime dat hun kinderen had vergast.
Toen de onderhandelingen waren vastgelopen, nam het Koerdistanfront een historisch besluit: het zou eigen verkiezingen houden. Op 19 mei 1992 vonden in de drie provincies de eerste vrije parlementsverkiezingen uit de Koerdische geschiedenis plaats. De Koerdische Regionale Regering werd in juli 1992 formeel opgericht. Zij was onvolmaakt, beschikte over te weinig middelen en zou spoedig door de burgeroorlog tussen de KDP en PUK worden verscheurd. Maar zij bestond werkelijk. Voor het eerst sinds de Republiek Mahabad in 1946 bestuurden Koerden zichzelf.
Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen
Februari 1991 — Operatie Desert Storm; coalitietroepen bevrijden Koeweit en verwoesten het Iraakse leger.
5 maart 1991 — De Koerdische opstand begint in Raniya en verspreidt zich door Iraaks-Koerdistan.
Eind maart 1991 — Saddams Republikeinse Garde slaat de opstand neer; meer dan 1.5 miljoen Koerden vluchten naar de bergen.
5 april 1991 — Resolutie 688 van de VN-Veiligheidsraad eist een einde aan de Iraakse onderdrukking van de Koerden.
17 april 1991 — Operatie Provide Comfort begint; het veilige gebied en het vliegverbod worden ingesteld.
18 april 1991 — Het VN-Irak-memorandum van overeenstemming wordt ondertekend en biedt humanitaire toegang tot Koerdische gebieden.
Oktober 1991 — Iraakse grondtroepen trekken zich terug uit drie noordelijke provincies; de Koerden krijgen feitelijk de controle.
Maart 1992 — De autonomieonderhandelingen met Bagdad mislukken.
19 mei 1992 — Eerste vrije Koerdische parlementsverkiezingen; de Koerdische Regionale Regering wordt gevestigd.
Nalatenschap en betekenis voor de Koerdische geschiedenis
De onderhandelingen van 1991 en hun nasleep vormen het keerpunt in de Koerdische geschiedenis. Voor het eerst greep de internationale gemeenschap in om het Koerdische volk tegen het geweld van een soevereine staat te beschermen. Het vliegverbod, dat twaalf jaar tot de invasie van 2003 van kracht zou blijven, schiep de veiligheidsparaplu waaronder Koerdisch zelfbestuur mogelijk werd. De KRG die in 1992 ontstond, zou uiteindelijk in de Iraakse grondwet van 2005 worden verankerd als de enige wettelijk vastgelegde autonome regio van het land.
Het mislukken van de onderhandelingen met Bagdad was tegenstrijdig genoeg het beste wat de Koerdische zaak had kunnen overkomen. Als de Koerden opnieuw een autonomieovereenkomst met Saddam hadden aanvaard, zoals in 1970, zou die vrijwel zeker weer zijn verraden. Nu dwong het vastlopen van de gesprekken hen eigen instellingen op te bouwen, eigen verkiezingen te houden en een eigen regering te vormen. Voor het eerst was Koerdische autonomie geen concessie van Bagdad, maar iets wat de Koerden zelf opbouwden.
De opstand van 1991 bracht ook het politieke leiderschap voort dat het Koerdische volk de volgende drie decennia zou leiden. Masoud Barzani en Jalal Talabani, die later respectievelijk president van de Koerdistanregio en president van Irak zouden worden, kwamen uit de opstand naar voren als de dominante figuren in de Koerdische politiek. De instellingen die zij bouwden, hoe onvolmaakt ook, bewezen dat Koerdisch zelfbestuur niet alleen mogelijk was, maar ook duurzaam.
Veelgestelde vragen
Wat gebeurde er tijdens de Koerdische opstand van 1991?
In maart 1991, na de Golfoorlog, kwam het Koerdische volk in heel Iraaks-Koerdistan tegen Saddam Hussein in opstand. Het bevrijdde korte tijd belangrijke steden, waaronder Kirkuk, maar Saddams Republikeinse Garde sloeg de opstand met gevechtshelikopters neer. Meer dan 1.5 miljoen Koerden vluchtten naar de bergen, wat internationaal ingrijpen uitlokte.
Waarom mislukten de autonomieonderhandelingen?
Het Koerdistanfront onderhandelde van 1991 tot begin 1992 met Bagdad, maar de gesprekken mislukten omdat Saddam weigerde wezenlijke autonomie toe te kennen of de status van Kirkuk aan te pakken. De Koerden moesten onderhandelen met een regime dat genocide op hen had gepleegd en alle eerdere autonomieovereenkomsten al had geschonden.
Hoe ontstond de Koerdische Regionale Regering?
Nadat de onderhandelingen met Bagdad waren mislukt, hield het Koerdistanfront op 19 mei 1992 de eerste vrije Koerdische parlementsverkiezingen. De Koerdische Regionale Regering (KRG) werd in juli 1992 formeel opgericht onder bescherming van het door de VS geleide vliegverbod. Het was de eerste democratische Koerdische regering uit de geschiedenis.
Bronnen en verdere lectuur
Wikipedia — Operatie Provide Comfort
MERIP — Een republiek van staatloosheid: Koerdische autonomie in de jaren 1990
ADST — Iraakse Koerden, Operatie Provide Comfort en het ontstaan van de Iraakse oppositie
McDowall, D., Een moderne geschiedenis van de Koerden, I.B. Tauris, 2004.