Kurdistan bi yek sînor, yek hikûmet an yek paytextê nayê pênasekirin. Ew li ser çiya, deşt, çem, rêyên bazirganiyê yên kevn, kelehên kevnar, bajarên nûjen û bîranînan dirêj dibe. Bajarên Kurdî li Tirkiye, Iraq, Îran, Sûriye û herêma dîrokî ya berfirehtir a Kurdistanê belav in, û her yek beşeke cuda ya çîroka Kurdî bi xwe re hildigire.
Hin bajar girîng in ji ber ku mezin in. Hin girîng in ji ber ku kevn in. Hin girîng in ji ber ku bûne navendên siyaseta Kurdî, ziman, berxwedan, muzîk, edebiyat, bazirganî an nasnameyê. Hinên din girîng in ji ber ku wateyeke kûr a sembolîk hildigirin, her çend li ser nexşeyê mezintirîn jî nebin.
Ji ber vê yekê ev rêzbendî bi tenê li ser nifûsê nîne. Ew li ser girîngiya Kurdî ye.
Ev jî deh bajarên Kurdî yên pêşîn li gor rêzbendiyê ne.
10. Qamişlo
Qamişlî, an Qamişlo bi Kurdî, yek ji bajarên Kurdî yên herî girîng li Sûriyeyê û dilê sembolîk ê Rojavayê ye. Qamişlo li bakurê rojhilatê Sûriyeyê nêzî sînorê Tirkiyeyê ye, û bajarê Kurdan, Aşûriyan, Ereban, Ermeniyan û civakên din e; ev yek wê dike yek ji bajarên herî cihêreng di cîhana Kurdî de.
Dîroka wê ya nûjen, li gor cihên wek Hewlêr, Amed an Kirmanşanê, nû ye, lê girîngiya wê ya siyasî di sedsala 21an de gelekî mezin bûye. Di şerê navxweyî yê Sûriyeyê de, Qamişlo bû yek ji navendên sereke yên xwerêveberiya bi pêşengiya Kurdan li bakur û rojhilatê Sûriyeyê.
Ji bo gelek Kurdan, Qamişlo hem mayîna li jiyanê hem jî ezmûnê nîşan dide: mayîna nasnameya Kurdî li Sûriyeyê piştî deh salên înkarê, û ezmûna avakirina modela siyasî ya nû li Rojavayê. Dibe ku ew mezintirîn bajarê Kurdî nebe, lê ji aliyê sembolîk ve giraniyeke pir mezin hildigire.
9. Dihok
Dihok yek ji bajarên herî xweşik li Herêma Kurdistanê ya Iraqê ye. Çiya li derdora wê ne û ew nêzî sînorên Tirkiye û Sûriyeyê ye; bi demeke dirêj ew deriyekî girîng di navbera beşên cuda yên Kurdistanê de bûye.
Dihok gelek caran li gor Hewlêr an Silêmaniyê wek bajarekî aramtir û kevneperesttir tê dîtin, lê ev yek girîngiya wê kêm nake. Bajar di cîhana Kurdî ya bi Badînî diaxive de cihekî navendî digire û bûye navendeke mezin a bazirganî, turîzm, perwerde û civakên ji cih û warên xwe dûrxistî.
Cihê wê girîngiyeke stratejîk dide wê. Çiyayên wê bedewiya xwezayî didin wê. Gelê wê nasnameyeke bihêz a Kurdî dide wê. Dihok dibe ku her tim bi qasî Hewlêr an Silêmaniyê balê nekişîne, lê ew yek ji stûnên Kurdistana Iraqê ya nûjen e.
8. Wan
Van, an Wan bi Kurdî, li kêleka Gola Wanê ya berfireh û xweşik li rojhilatê Tirkiyeyê ye. Ew yek ji bajarên mezin ên dîrokî yên herêmê ye û kokên wê digihîjin padîşahiya kevnar a Urartuyê. Gelek berî hebûna dewletên nûjen, Wan berê jî cihekî şaristanî, bazirganî û desthilatdariyê bû.
Îro Wan yek ji bajarên mezin ên Kurdî li Kurdistana Bakur e. Cihê wê nêzî Gola Wanê nasnameyeke taybet dide wê, ku dîroka kevnar, erdnîgariya çiyayî û jiyana bajarî ya Kurdî ya nûjen bi hev re kom dike.
Wan her wiha bîranîneke dîrokî ya bi êş hildigire. Berî karesatên Şerê Cîhanê yê Yekem, herêm malê civakên mezin ên Ermenî bû, û dîroka wê ji trajedî û veguherînên berfirehtir ên herêmê nayê veqetandin. Ji bo Kurdan, Ermeniyan û gelên din, Wan hîn jî bajarekî bi tebeqeyên bîranînan e.
Ew heq dike ku di deh bajarên pêşîn de cih bigire, ji ber ku kêm bajarên Kurdî bedewiya xwezayî, dîroka kevnar û girîngiya siyasî ya nûjen bi awayê Wanê bi hev re kom dikin.
7. Mehabad
Mehabad yek ji mezintirîn bajarên Kurdî nîne, lê yek ji yên herî sembolîk e.
Mehabad li bakurê rojavayê Îranê ye û li hemû Kurdistanê ji ber Komara Mehabadê ya demkurt a 1946an tê bîranîn. Ji bo demeke kurt, ew bû paytexta projeyeke siyasî ya Kurdî ya nûjen, bi rêberiya Qazî Mihemed. Her çend komar kêmtir ji salekê dom kir jî, hêza wê ya hestî tu carî winda nebûye.
Mehabad xewna Kurdî ya xwerêvebirinê nîşan dide. Ew fedakarî, şiyarbûna siyasî û fikra ku bajarekî biçûk jî dikare bibe navenda çîrokeke neteweyî nîşan dide.
Ji ber vê yekê Mehabad di rêzbendiyê de li pêş gelek bajarên mezintir e. Girîngiya wê bi avahiyên bilind, nifûs an dewlemendiyê nayê pîvandin. Ew bi bîranînê tê pîvandin.
Ji bo Kurdan, Mehabad bi tenê bajarek nîne. Ew sembolek e.
6. Sine
Senendec, ku gelek Kurd wê bi navê Sine nas dikin, yek ji dilên çandî yên Kurdistana Îranê ye. Wek paytexta Parêzgeha Kurdistanê li Îranê, bi demeke dirêj navê wê bi muzîka Kurdî, huner, fêrbûn, helbest û çanda bajarî ve girêdayî bûye.
Hewaya Sineyê ji gelek bajarên din ên Kurdî cuda ye. Ew bi çiyayên Rojhilat û jiyana rewşenbîrî ya Kurdistana Rojhilat ve bi kûrahî girêdayî ye. Wê hunermend, muzîkjen, nivîskar û dengên siyasî yên ku alîkarî kirin nasnameya Kurdî li Îranê şekil bigire derxistine.
Bajar her wiha girîng e ji ber ku navendeke mezin a Kurdî li hundirê Îranê nîşan dide, ku tê de ziman û nasnameya Kurdî tevî zexta siyasî û navendîkirinê mane. Sine bi tenê paytexta parêzgehê nîne; ew paytexteke çandî ye.
Heke Hewlêr paytexta fermî ya Herêma Kurdistanê be û Amed paytexta hestî ya Kurdistana Bakur be, Sine yek ji paytextên mezin ên çandî ya Kurdistana Rojhilat e.
5. Kirmanşan
Kirmanşan yek ji mezintirîn bajarên Kurdî li Îranê û yek ji kevntirîn navendên bajarî li herêma Kurdî ya berfirehtir e. Ew li ser rêyên dîrokî yên ku Mezopotamya, Îran û Rojhilata Navîn a berfirehtir bi hev ve girê didin e, ku vê yekê bi sedsalan girîngiyeke stratejîk û bazirganî daye wê.
Bajar û herêma li derdora wê bi mîrateya kevnar dewlemend in. Nêzî Kirmanşanê şûnwarên dîrokî yên navdar wek Bîsutûn û Taq-e Bostan hene, ku bîr tînin ev dever bi hezaran salan ji bo împaratorî, ol, artêş û bazirganiyê navendî bûye.
Kirmanşan her wiha nasnameyeke Kurdî ya taybet heye. Ew bi çanda Kurdî ya başûr, di nav de Kelhorî û zaravayên Kurdî û kevneşopiyên têkildar, ve girêdayî ye. Ev yek wê ji bajarên wek Hewlêr, Silêmanî an Amedê cuda dike, ku gelek caran bi nasnameya Kurdî ya Soranî an Kurmancî ve bihêztir tên girêdan.
Kirmanşan ji ber mezinahî, temen, kûrahiya çandî û cihê xwe yê dîrokî di rêzbendiyê de bilind e. Ew yek ji navendên mezin ên bajarî yên Kurdî ye, her çend carinan di nîqaşên sereke yên li ser Kurdistanê de bê piştguhkirin jî.
4. Kerkûk
Kerkûk yek ji bajarên herî hesas û sembolîk di cîhana Kurdî de ye.
Ew bi tenê bajarekî Kurdî nîne. Her wiha malê Turkmenan, Ereban, Aşûriyan û gelên din e. Ev nasnameya tevlihev beşek e ji tiştê ku wê girîng dike. Kerkûk gelek caran wek bajarekî bi nakokî tê pênasekirin, lê ji bo Kurdan wateyeke hestî ya bihêz hildigire.
Bi nifşan, gelek Kurd Kerkûk wek navendeke dîrokî ya Kurdî û bajarekî bi daxwazên siyasî yên Kurdî ve bi kûrahî girêdayî dîtine. Dewlemendiya wê ya petrolê, nifûsa wê ya tevlihev û cihê wê yê stratejîk ew kirine yek ji cihên herî bi nakokî li Iraqê.
Girîngiya Kerkûkê bi yek civakê nayê sînorkirin. Ew bajarê gelek gelan e. Lê ji nêrîna dîroka Kurdî ve, ew hîn jî yek ji bajarên herî girîng û bi êş di çîroka neteweyî de ye.
Kerkûk di rêzbendiyê de çarem e ji ber ku fêmkirina siyaseta Kurdî ya nûjen bê fêmkirina Kerkûkê nemimkun e. Ew bajarê bîranîn, petrol, dûrxistina ji cih û war, veger, hevjiyan, pevçûn û pirsên bê çareserkirin e.
3. Silêmanî
Silêmaniye, an Silêmanî, paytexta çandî û rewşenbîrî ya Kurdistana Iraqê ye.
Bajar di dawiya sedsala 18an de hat damezrandin û bû navendeke mezin a helbesta Kurdî, rojnamegerî, perwerde, siyaset û nasnameya nûjen. Heke Hewlêr paytexta siyasî ya Herêma Kurdistanê be, Silêmanî gelek caran wek ruhê wê yê çandî tê dîtin.
Silêmanî her tim bi edebiyat, nîqaş, jiyana siyasî, muzîk, qehwexane, weşan û azadiya derbirînê navdar bûye. Ew bajarê helbestvan û rewşenbîran e, bajarê ku ramana siyasî ya Kurdî tê de bi awayên bihêz pêş ket, û bajarê ku alîkarî kir netewexwaziya Kurdî ya nûjen şekil bigire.
Ew her wiha yek ji mezintirîn û herî pêşketî bajarên Herêma Kurdistanê ye, çiya li derdora wê ne û ew bi dîroka berfirehtir a Kurdistana Başûr ve girêdayî ye.
Silêmanî sêyem e ji ber ku ew bi tenê bajarek ku mirov lê dijîn nîne. Ew bajarek e ku awayê fikirîn, nivîsandin, nîqaşkirin, rêxistin û xwe xeyalkirina Kurdan şekil da.
2. Amed
Diyarbekir, an Amed bi Kurdî, dikare wek bajarê Kurdî yê li Tirkiyeyê ku ji aliyê hestî ve herî bihêz e bê dîtin.
Ew kevnar, xweşik, birîndar, serbilind û gelekî sembolîk e. Sûrên wê yên bazalta reş, bajarê kevn, mizgeft, dêr, kolanên teng û cihê wê li ser çemê Dîcleyê ew dikin yek ji bajarên herî girîng ên dîrokî li hemû herêmê.
Ji bo Kurdan li Tirkiyeyê, Amed gelek caran wek paytexteke nefermî hatiye dîtin. Ew navendeke siyaseta Kurdî, çand, ziman, muzîk, protesto û bîranînê bûye. Ew her wiha bajarekî bi êş hatiye nîşankirin e, bi taybetî ji ber tepeseriya dewletê, pevçûn, dûrxistina ji cih û war û wêrankirina ku beşên navçeya kevn a Sûrê dîtine.
Amed di rêzbendiyê de ewqas bilind e ji ber ku tu bajarê din ê Kurdî li Tirkiyeyê heman giraniya hestî û siyasî nahildigire. Ew bi tenê bajarekî mezin ku piraniya nifûsa wê Kurd in nîne. Ew sembola nasnameya Kurdî li Kurdistana Bakur e.
Heke hûn dixwazin pirsa Kurdî li Tirkiyeyê fêm bikin, divê hûn Amedê fêm bikin.
1. Hewlêr
Erbîl, an Hewlêr bi Kurdî, cihê yekem digire.
Ew paytexta Herêma Kurdistanê ya Iraqê, yek ji kevntirîn bajarên cîhanê yên ku bi berdewamî tê de hatiye jiyîn, û îro navenda siyasî ya xwerêvebirina Kurdî ye. Keleha wê li jora bajêr hildikişe wek semboleke madî ya ragirtina Kurdî: kevnar li navendê, nûjen li hemû derdora wê.
Hewlêr navendeke bazirganî, paytexteke siyasî, cihê hevdîtina çandî û sembola destkeftiyên Kurdî bûye. Di serdema nûjen de, ew bû navenda Hikûmeta Herêma Kurdistanê û paytexta Kurdî ya ji aliyê navneteweyî ve herî nas.
Bajar her wiha çîrokeke kêmpeyda ya serketina Kurdî nîşan dide. Dema ku Kurd li hemû herêmê gelek caran rû bi rûyê înkar, tepeserî, dûrxistina ji cih û war û sozên nehatine pêkanîn bûne, Hewlêr wek paytexta herêmeke Kurdî ya xweser û naskirî radiweste. Ew xwedî balafirgeh, zanîngeh, konsulxaneyên biyanî, karsazî, rêyên nûjen û saziyên ku Kurdistanê bi cîhanê ve girê didin e.
Hewlêr bêkêmasî nîne û tu bajar bêkêmasî nîne. Lê ji aliyê sembolîk, siyasî, dîrokî û pratîk ve, ew li navenda cîhana Kurdî ya nûjen radiweste.
Ji ber vê yekê Hewlêr di rêzbendiyê de yekem e.
Rêzbendiya dawî
Hewlêr
Amed
Silêmanî
Kerkûk
Kirmanşan
Sine
Mehabad
Wan
Dihok
Qamişlo
Ramanên dawî
Rêzbendkirina bajarên Kurdî dijwar e ji ber ku her bajar beşeke cuda ya çîroka Kurdî hildigire.
Hewlêr hikûmeta Kurdî û naskirina navneteweyî nîşan dide. Amed nasnameya Kurdî li Tirkiyeyê nîşan dide. Silêmanî çand û jiyana rewşenbîrî nîşan dide. Kerkûk dilê siyasî yê bê çareserkirin ê axên bi nakokî yên Iraqê nîşan dide. Kirmanşan û Sine kûrahiya jiyana Kurdî li Îranê nîşan didin. Mehabad xewna xwerêvebirina Kurdî nîşan dide. Wan dîroka kevnar û nasnameya Kurdî ya bakur nîşan dide. Dihok bedewiya çiyayî û çanda Badînî nîşan dide. Qamişlo Rojava û çîroka Kurdî li Sûriyeyê nîşan dide.
Bi hev re, ev bajar nîşan didin ku Kurdistan yek cih nîne. Ew tora bajar, bîranîn, ziman, çiya, çem û mirovan e.
Û her bajarê Kurdî, di rêzbendiyê de be an nebe, beşeke neteweyê hildigire.