کوردستان بە یەک سنوور، یەک حکومەت یان یەک پایتەخت پێناسە ناکرێت. بەسەر شاخ، دەشت، ڕووبار، ڕێگای بازرگانیی کۆن، قەڵای دێرین، شاری نوێ و بیرەوەریدا دەکشێت. شارە کوردییەکان لە تورکیا، عێراق، ئێران، سووریا و ناوچە مێژووییە فراوانەکەی کوردستاندا بڵاون، هەر یەکەیان بەشێکی جیاوازی چیرۆکی کورد هەڵدەگرێت.
هەندێک شار بەهۆی گەورەییەوە گرنگن. هەندێکیان بەهۆی کۆنییەوە. هەندێکیان چونکە بوونەتە ناوەندی سیاسەت، زمان، بەرخۆدان، مۆسیقا، ئەدەب، بازرگانی یان ناسنامەی کوردی. هەندێکی دیکەش چونکە واتایەکی هێمایی قووڵیان هەیە، تەنانەت ئەگەر لەسەر نەخشە گەورەترین نەبن.
کەواتە ئەم ڕیزبەندییە تەنها دەربارەی ژمارەی دانیشتووان نییە. دەربارەی گرنگیی شارەکان بۆ کوردە.
ئەمە دە شارە کوردییە سەرەکییەکەن بە ڕیزبەندی.
10. قامیشلی
قامیشلی، یان قامیشلۆ بە کوردی، یەکێکە لە گرنگترین شارە کوردییەکانی سووریا و دڵی هێمایی ڕۆژاڤایە. قامیشلی کە لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا نزیک سنووری تورکیا هەڵکەوتووە، شاری کورد، ئاشووری، عەرەب، ئەرمەنی و پێکهاتەکانی دیکەیە؛ ئەمەشی کردووە بە یەکێک لە فرەچەشنترین شارەکانی جیهانی کوردی.
مێژووی نوێی بە بەراورد لەگەڵ شوێنەکانی وەک هەولێر، دیاربەکر یان کرماشان تا ڕادەیەک تازەیە، بەڵام گرنگیی سیاسیی لە سەدەی 21دا بە شێوەیەکی زۆر گەورە زیاد بووە. لە جەنگی ناوخۆی سووریادا، قامیشلی بوو بە یەکێک لە ناوەندە سەرەکییەکانی خۆبەڕێوەبردنی بە ڕابەرایەتیی کورد لە باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا.
بۆ زۆرێک لە کوردان، قامیشلی هەم نوێنەرایەتیی مانەوە دەکات و هەم تاقیکردنەوە: مانەوەی ناسنامەی کوردی لە سووریا دوای چەندین دەیە نکۆڵی، و تاقیکردنەوەی بنیادنانی نموونەیەکی سیاسیی نوێ لە ڕۆژاڤا. ڕەنگە گەورەترین شاری کوردی نەبێت، بەڵام لە ڕووی هێماییەوە کێشێکی زۆر گەورەی هەیە.
9. دهۆک
دهۆک یەکێکە لە جوانترین شارەکانی هەرێمی کوردستانی عێراق. شاخەکان دەوری داوە و لە سنوورەکانی تورکیا و سووریا نزیکە؛ لەمێژە دەروازەیەکی گرنگ بووە لەنێوان بەشە جیاوازەکانی کوردستاندا.
زۆرجار دهۆک بە شارێکی هێمنتر و پارێزگارتر لە هەولێر یان سلێمانی دەبینرێت، بەڵام ئەمە گرنگیی کەم ناکاتەوە. شارەکە ناوەندێکی سەرەکیی جیهانی کوردیی بادینی‌زمانە و بووەتە ناوەندێکی گەورەی بازرگانی، گەشتیاری، پەروەردە و کۆمەڵگە ئاوارەکان.
شوێنی هەڵکەوتەکەی گرنگیی ستراتیژی پێ دەبەخشێت. شاخەکانی جوانیی سروشتی پێ دەبەخشن. خەڵکەکەی ناسنامەیەکی کوردیی بەهێزی پێ دەبەخشن. ڕەنگە دهۆک هەمیشە هەمان سەرنجی هەولێر یان سلێمانی وەرنەگرێت، بەڵام یەکێکە لە کۆڵەکەکانی کوردستانی نوێی عێراق.
8. وان
وان لە کەناری دەریاچە گەورە و جوانەکەی وان لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا هەڵکەوتووە. یەکێکە لە شارە مێژووییە گەورەکانی ناوچەکە، کە ڕەگ و ڕیشەی بۆ پاشایەتیی دێرینی ئورارتوو دەگەڕێتەوە. زۆر پێش بوونی دەوڵەتە نوێکان، وان پێشتر شوێنێکی شارستانیەت، بازرگانی و دەسەڵات بوو.
ئەمڕۆ وان یەکێکە لە شارە کوردییە سەرەکییەکانی باکووری کوردستان. شوێنی هەڵکەوتنی لە نزیک دەریاچەی وان ناسنامەیەکی تایبەتی پێ دەبەخشێت؛ مێژووی دێرین، جوگرافیای شاخاوی و ژیانی شارنشینی نوێی کوردی پێکەوە دەبەستێتەوە.
وان بیرەوەریی مێژوویی ئازاربەخشیش هەڵدەگرێت. ناوچەکە پێش کارەساتەکانی جەنگی جیهانیی یەکەم، نیشتەجێگەی کۆمەڵگە ئەرمەنییە گەورەکان بوو؛ مێژووەکەی ناتوانرێت لە تراژیدیا و گۆڕانکارییە فراوانترەکانی ناوچەکە جیا بکرێتەوە. بۆ کورد، ئەرمەنی و ئەوانی دیکە، وان هەر شارێکە کە چینەکانی بیرەوەری لەخۆ دەگرێت.
شایەنی شوێنی خۆیە لە دە شارە سەرەکییەکەدا، چونکە کەم شاری کوردی جوانیی سروشتی، مێژووی دێرین و گرنگیی سیاسیی نوێ بەو شێوەیەی وان پێکەوە دەبەستنەوە.
7. مەهاباد
مەهاباد یەکێک نییە لە گەورەترین شارە کوردییەکان، بەڵام یەکێکە لە هێماییترینەکان.
مەهاباد کە لە باکووری ڕۆژاوای ئێران هەڵکەوتووە، بەهۆی کۆماری کورتخایەنی مەهاباد لە 1946دا لە سەرتاسەری کوردستان بە یاد دەهێنرێتەوە. بۆ ساتێکی کورت، بوو بە پایتەختی پرۆژەیەکی سیاسیی نوێی کوردی بە ڕابەرایەتیی قازی محەممەد. هەرچەندە کۆمارەکە کەمتر لە ساڵێک بەردەوام بوو، هێزە سۆزدارییەکەی هەرگیز لەناو نەچووە.
مەهاباد نوێنەرایەتیی خەونی کورد بۆ خۆفەرمانڕەوایی دەکات. نوێنەرایەتیی قوربانیدان، هۆشیاربوونەوەی سیاسی و ئەو بیرۆکەیە دەکات کە تەنانەت شارێکی بچووکیش دەتوانێت ببێتە ناوەندی چیرۆکێکی نەتەوەیی.
هەر بۆیە مەهاباد لە ڕیزبەندییەکەدا لە زۆر شاری گەورەتر پێشترە. گرنگیی بە ئاسمانبڕ، ژمارەی دانیشتووان یان سامان ناپێورێت. بە بیرەوەری دەپێورێت.
بۆ کوردان، مەهاباد تەنها شارێک نییە. هێمایەکە.
6. سنە
سنە، کە زۆرێک لە کوردان بەم ناوە دەیناسن، یەکێکە لە دڵە کولتوورییەکانی کوردستانی ئێران. وەک ناوەندی پارێزگای کوردستان لە ئێران، لەمێژە بە مۆسیقا، هونەر، فێربوون، شیعر و کولتووری شارنشینیی کوردییەوە بەستراوەتەوە.
سنە کەشێکی جیاواز لە زۆر شاری دیکەی کوردی هەیە. پەیوەندییەکی قووڵی بە شاخەکانی ڕۆژهەڵات و ژیانی ڕۆشنبیریی ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە هەیە. هونەرمەند، مۆسیقاژەن، نووسەر و دەنگی سیاسیی بەرهەم هێناوە کە یارمەتییان داوە ناسنامەی کوردی لە ئێران شێوە بگرێت.
شارەکە هەروەها گرنگە چونکە نوێنەرایەتیی ناوەندێکی گەورەی کوردی لە ناوخۆی ئێران دەکات، کە زمان و ناسنامەی کوردی لەگەڵ گوشاری سیاسی و ناوەندگەرایی بەردەوام بوون. سنە تەنها ناوەندی پارێزگایەک نییە؛ پایتەختێکی کولتوورییە.
ئەگەر هەولێر پایتەختی فەرمیی هەرێمی کوردستان بێت و دیاربەکر پایتەختی سۆزداریی باکووری کوردستان بێت، سنە یەکێکە لە پایتەختە کولتوورییە گەورەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان.
5. کرماشان
کرماشان یەکێکە لە گەورەترین شارە کوردییەکانی ئێران و یەکێکە لە کۆنترین ناوەندە شارنشینییەکانی ناوچە فراوانەکەی کورد. لەسەر ڕێگا مێژووییەکان هەڵکەوتووە کە میزۆپۆتامیا، ئێران و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی فراوانتر پێکەوە دەبەستنەوە؛ ئەمەش بۆ چەندین سەدە گرنگیی ستراتیژی و بازرگانی پێ بەخشیوە.
شارەکە و ناوچەکەی دەوروبەری بە میراتی دێرین دەوڵەمەندن. لە نزیک کرماشاندا شوێنە مێژووییە بەناوبانگەکانی وەک بێستوون و تاقی بۆستان هەن، کە بیرمان دەخەنەوە ئەم ناوچەیە بۆ هەزاران ساڵ ناوەندێک بووە بۆ ئیمپراتۆریا، ئایین، سوپا و بازرگانی.
کرماشان ناسنامەیەکی کوردیی تایبەتیشی هەیە. بە کولتووری کوردیی باشوورییەوە بەستراوەتەوە، لەوانە کەڵهۆڕی و شێوەزار و نەریتە کوردییە پەیوەندیدارەکان. ئەمەشی لە شارەکانی وەک هەولێر، سلێمانی یان دیاربەکر جیا دەکاتەوە، کە زۆرجار زیاتر بە ناسنامەی کوردیی سۆرانی یان کرمانجییەوە پەیوەست دەکرێن.
کرماشان بەهۆی گەورەیی، کۆنی، قووڵایی کولتووری و شوێنی مێژووییەوە پلەیەکی بەرزی هەیە. یەکێکە لە ناوەندە شارنشینییە گەورەکانی کورد، تەنانەت ئەگەر هەندێک جار لە گفتوگۆ باوەکانی دەربارەی کوردستاندا پشتگوێ بخرێت.
4. کەرکووک
کەرکووک یەکێکە لە هەستیارترین و هێماییترین شارەکانی جیهانی کوردی.
تەنها شارێکی کوردی نییە. نیشتەجێگەی تورکمان، عەرەب، ئاشووری و ئەوانی دیکەشە. ئەو ناسنامە تێکەڵە بەشێکە لە هۆکاری گرنگیی. زۆرجار کەرکووک بە شارێکی ناکۆکیلەسەر وەسف دەکرێت، بەڵام بۆ کوردان واتایەکی سۆزداریی بەهێزی هەیە.
بۆ چەندین نەوە، زۆرێک لە کوردان کەرکووکیان بە ناوەندێکی مێژوویی کوردی و شارێکی بە قووڵی بەستراو بە ئاواتە سیاسییەکانی کورد بینیوە. سامانی نەوت، دانیشتووانی تێکەڵ و شوێنی ستراتیژیی کردوویەتی بە یەکێک لەو شوێنانەی لە عێراقدا زۆرترین ململانێیان لەسەرە.
گرنگیی کەرکووک ناتوانرێت لە یەک پێکهاتەدا کورت بکرێتەوە. شاری گەلانی زۆرە. بەڵام لە ڕوانگەیەکی مێژوویی کوردییەوە، هەر یەکێکە لە گرنگترین و ئازاربەخشترین شارەکانی چیرۆکی نەتەوەیی.
کەرکووک پلەی چوارەمی هەیە چونکە تێگەیشتن لە سیاسەتی نوێی کوردی بەبێ تێگەیشتن لە کەرکووک مەحاڵە. شارێکی بیرەوەری، نەوت، ئاوارەبوون، گەڕانەوە، پێکەوەژیان، ململانێ و پرسیارە چارەسەرنەکراوەکانە.
3. سلێمانی
سلێمانی پایتەختی کولتووری و ڕۆشنبیریی کوردستانی عێراقە.
شارەکە کە لە کۆتایی سەدەی 18دا دامەزرا، بوو بە ناوەندێکی گەورەی شیعر، ڕۆژنامەگەری، پەروەردە، سیاسەت و ناسنامەی نوێی کوردی. ئەگەر هەولێر پایتەختی سیاسیی هەرێمی کوردستان بێت، زۆرجار سلێمانی بە ڕۆحە کولتوورییەکەی دەبینرێت.
سلێمانی هەمیشە بە ئەدەب، مشتومڕ، ژیانی سیاسی، مۆسیقا، کافێ، بڵاوکردنەوە و ئازادیی ڕادەربڕین ناوبانگی هەبووە. شاری شاعیران و ڕۆشنبیرانە، شارێکە کە تێیدا بیری سیاسیی کوردی بە شێوەی بەهێز گەشەی کرد، و شارێکە کە یارمەتیی دا نەتەوەگەرایی نوێی کوردی شێوە بگرێت.
هەروەها یەکێکە لە گەورەترین و پێشکەوتووترین شارەکانی هەرێمی کوردستان، کە شاخەکان دەوری داوە و بە مێژووی فراوانتری باشووری کوردستانەوە بەستراوەتەوە.
سلێمانی پلەی سێیەمی هەیە چونکە تەنها شارێک نییە خەڵک تێیدا بژین. شارێکە کە کاریگەریی لەسەر چۆنیەتیی بیرکردنەوە، نووسین، مشتومڕکردن و ڕێکخستنی کوردان داناوە، هەروەها لەسەر ئەوەی چۆن خۆیان وێنا دەکەن.
2. دیاربەکر
دیاربەکر، یان ئامەد بە کوردی، بە بۆچوونێک لە ڕووی سۆزدارییەوە بەهێزترین شاری کوردییە لە تورکیا.
کۆنە، جوانە، بریندارە، سەربەرزە و بە قووڵی هێماییە. دیوارە ڕەشە بەزالتییەکان، شارە کۆنەکە، مزگەوت، کڵێسا، کۆڵانە تەسکەکان و شوێنی هەڵکەوتنی لەسەر ڕووباری دیجلە کردوویەتی بە یەکێک لە گرنگترین شارە مێژووییەکانی تەواوی ناوچەکە.
بۆ کوردانی تورکیا، زۆرجار ئامەد بە پایتەختێکی نافەرمی بینراوە. ناوەندێکی سیاسەت، کولتوور، زمان، مۆسیقا، ناڕەزایی و بیرەوەریی کوردی بووە. هەروەها شارێکە کە ئازار نیشانی خۆی پێوە جێ هێشتووە، بە تایبەتی بەهۆی سەرکوتی دەوڵەت، ململانێ، ئاوارەبوون و ئەو وێرانکارییەی بەشەکانی ناوچە کۆنەکەی سوور تووشی بوون.
دیاربەکر ئەم پلە بەرزەی هەیە چونکە هیچ شاری دیکەی کوردی لە تورکیا هەمان کێشی سۆزداری و سیاسی هەڵناگرێت. تەنها شارێکی گەورەی کوردزۆرینە نییە. هێمای ناسنامەی کوردییە لە باکووری کوردستان.
ئەگەر بتەوێت لە پرسی کورد لە تورکیا تێبگەیت، دەبێت لە ئامەد تێبگەیت.
1. هەولێر
هەولێر پلەی یەکەم دەگرێت.
پایتەختی هەرێمی کوردستانی عێراقە، یەکێکە لە کۆنترین شارەکانی جیهان کە بەردەوام نیشتەجێبوونیان تێدا هەبووە، و ئەمڕۆ ناوەندی خۆفەرمانڕەوایی کوردییە. قەڵاکەی بەسەر شارەکەدا بەرز بووەتەوە وەک هێمایەکی بەرجەستەی خۆڕاگریی کورد: ناوەندی دێرینە و هەموو دەوروبەری نوێیە.
هەولێر ناوەندێکی بازرگانی، پایتەختێکی سیاسی، خاڵێکی یەکگەیشتنی کولتووری و هێمایەکی دەستکەوتی کوردی بووە. لە سەردەمی نوێدا، بوو بە بارەگای حکومەتی هەرێمی کوردستان و ئەو پایتەختە کوردییەی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا زیاترین ناسراوی هەیە.
شارەکە هەروەها نوێنەرایەتیی چیرۆکێکی دەگمەنی سەرکەوتنی کوردی دەکات. لە کاتێکدا کوردانی سەرتاسەری ناوچەکە زۆرجار ڕووبەڕووی نکۆڵی، سەرکوت، ئاوارەبوون و بەڵێنە پێشێلکراوەکان بوونەتەوە، هەولێر وەک پایتەختی هەرێمێکی کوردیی خۆبەڕێوەبەری دانپێدانراو هەڵکەوتووە. فڕۆکەخانە، زانکۆ، کونسوڵخانەی بیانی، کۆمپانیا، ڕێگای نوێ و دامەزراوەی هەیە کە کوردستان بە جیهانەوە دەبەستنەوە.
هەولێر بێکەموکوڕی نییە، هیچ شارێکیش وا نییە. بەڵام لە ڕووی هێمایی، سیاسی، مێژوویی و کردەییەوە، لە ناوەندی جیهانی نوێی کوردیدا هەڵکەوتووە.
هەر بۆیە هەولێر پلەی یەکەمی هەیە.
ڕیزبەندیی کۆتایی
هەولێر
دیاربەکر
سلێمانی
کەرکووک
کرماشان
سنە
مەهاباد
وان
دهۆک
قامیشلی
بیرە کۆتاییەکان
ڕیزبەندیکردنی شارە کوردییەکان سەختە چونکە هەر شارێک بەشێکی جیاوازی چیرۆکی کورد هەڵدەگرێت.
هەولێر نوێنەرایەتیی حکومەتی کوردی و دانپێدانانی نێودەوڵەتی دەکات. دیاربەکر نوێنەرایەتیی ناسنامەی کوردی لە تورکیا دەکات. سلێمانی نوێنەرایەتیی کولتوور و ژیانی ڕۆشنبیری دەکات. کەرکووک نوێنەرایەتیی دڵە سیاسییە چارەسەرنەکراوەکەی ناوچە ناکۆکیلەسەرەکانی عێراق دەکات. کرماشان و سنە نوێنەرایەتیی قووڵایی ژیانی کوردی لە ئێران دەکەن. مەهاباد نوێنەرایەتیی خەونی خۆفەرمانڕەوایی کوردی دەکات. وان نوێنەرایەتیی مێژووی دێرین و ناسنامەی کوردیی باکووری دەکات. دهۆک نوێنەرایەتیی جوانیی شاخەکان و کولتووری بادینی دەکات. قامیشلی نوێنەرایەتیی ڕۆژاڤا و چیرۆکی کورد لە سووریا دەکات.
پێکەوە ئەم شارانە پیشان دەدەن کوردستان یەک شوێن نییە. تۆڕێکە لە شار، بیرەوەری، زمان، شاخ، ڕووبار و خەڵک.
هەر شارێکی کوردیش، چ لە ڕیزبەندییەکەدا بێت چ نەبێت، بەشێکی نەتەوەکە هەڵدەگرێت.