Destpêk
Xatûna Fexra yek ji kesayetiyên pîroz ên herî hezkirî yên ola Êzdî ye: kesayetiya jin a pîroz ku wek Xudan, parêzvan û parêzvana jin û zarokan û wek piştgira zarokanîn, ducanîbûn û şiyana zayînê tê rêzgirtin; jinên Êzdî ji bo zarokanîna ewle û başiya zarokên xwe berê xwe didin wê.
Di kevneşopiya Êzdî de Xatûna Fexra parêzvana hezkirî ya jin û zarokan e, parêzvana pîroz ku dayik û jinên ducanî berê xwe didin wê, keça kesayetiya mezin a pîroz Şêx Fexredîn û temsîlkareke hezkirî ya hêza jinane ya parêzker û xwedîker. Jinên Êzdî rêzê li wê digirin û salê carekê bi navê wê rojî digirin, bereket û parastina wê ji bo xwe û zarokên xwe dixwazin.
Naskirina Xatûna Fexra tê wateya rûbirûbûna bi dilê dilovan û parêzker ê ola Êzdî, parêzvana pîroz a jin, zarok û zarokanînê, parêzvana hezkirî ku malbat bi hêvî û spasdarî ji bo bexşîş û parastina jiyana nû berê xwe didin wê.
Naverok
Piştgira zarokanîn û jiyana nû
Dilsoziya olî, rojî û ziyaretgeh
Xatûna Fexra kî ye?
Xatûna Fexra kesayetiyeke jin a pîroz e ku di ola Êzdî de wek Xudan, parêzvan û parêzvana jin û zarokan û wek piştgira zarokanîn, ducanîbûn û şiyana zayînê tê rêzgirtin. Di kevneşopiya Êzdî de Xudan parêzvan an parêzkerekî pîroz e ku qadeke diyarkirî ya jiyanê jê re hatî spartin e û Xatûna Fexra parêzvana hezkirî ya yek ji qadan ên herî bi nirx e: ewlehiya dayikan û başiya zarokan, anîn û xwedîkirina jiyana nû. Ew wek temsîlkara hêza jinane ya parêzker, xwedîker û jiyandayî tê rêzgirtin, parêzvana pîroz ku jinên Êzdî ji bo ducanîbûn û zarokanîna ewle û tenduristî û geşbûna zarokên xwe berê xwe didin wê. Ew keça kesayetiya mezin a pîroz a Êzdî Şêx Fexredîn, ji malbata rêzlêgirtî ya Şemsanî, ye û xwişka kesayetiyên din ên pîroz ên rêzlêgirtî ye, di nav de Şêx Mend. Li Geliyê Pîroz ê Lalişê ziyaretgeheke wê heye û jinên Êzdî bi rojiyeke salane rêzê li wê digirin. Wek parêzvana jin û zarokan û piştgira zarokanînê, Xatûna Fexra di nav kesayetiyên pîroz ên ola Êzdî de cihekî dilovan û hezkirî digire.
Nav û esla wê
Xatûna Fexra bi navekî tê naskirin ku sernavekî rêzlêgirtî yê ji xatûn an jineke esilzade re bi navê bavê wê, Şêx Fexredîn ê pîroz, ve girê dide; lewma navê wê dikare wek Xatûna mala Fexra, xatûna rêzlêgirtî ya malbata Fexredîn, bê famkirin.
Li gorî kevneşopiya Êzdî, navê wê yê ji dayikbûnê Xezal bû, navekî bi xezal an maralê re girêdayî, heywanekî bi wê re têkildar û nermî, delalî û bedewiyê bîr dixe; ew wek Xatûna Fexra, xatûna mala Fexra, hat naskirin û rêzgirtin. Sernavê di navê wê de yê rêz û rûmetê ye, ku wê wek xatûneke pîroz a rêzlêgirtî û esilzade nîşan dide, dema têkiliya bi bavê wê, kesayetiya mezin a pîroz Fexredîn, re wê dixe nav yek ji rêzlêgirtîtirîn malbatên pîroz ên Êzdî. Têkiliyên nerm ên navê wê yê ji dayikbûnê, bi delalî û bedewiya maralê, li taybetmendiya wê wek parêzvana dilovan û parêzker a jin û zarokan tên. Bi vî awayî navê wê hem cihê wê yê rêzlêgirtî wek xatûneke pîroz a esilzade hem cihê wê di malbateke pîroz a rêzlêgirtî de nîşan dide, keça hezkirî ya kesayetiyeke mezin a pîroz ku bi xwe bû parêzvaneke hezkirî. Naskirina nav û esla wê destpêka naskirina taybetmendiya wê ye, xatûna pîroz a rêzlêgirtî û dilnerm, parêzvana jin û zarokan, ji mala Fexredînê mezin.
Xalên Sereke
Xatûna Fexra kesayetiyeke jin a pîroz û hezkirî ya Êzdî ye.
Wek Xudan, parêzvana jin û zarokan, rêz lê tê girtin.
Ew piştgira zarokanîn, ducanîbûn û şiyana zayînê ye.
Ew keça kesayetiya mezin a pîroz Şêx Fexredîn e.
Navê wê yê ji dayikbûnê Xezal bû, bi xezal an maralê re girêdayî.
Jinên Êzdî salê carekê ji bo rêzgirtina wê rojî digirin û parastina wê dixwazin.
Agahiyên Kurt
Nav: Xatûna Fexra (Xatûna mala Fexra); navê wê yê ji dayikbûnê Xezal
Rêzgirtin di: Êzdîtiyê
Rol: Xudana (parêzvana) jin û zarokan
Piştgira: Zarokanîn, ducanîbûn û şiyana zayînê
Temsîl dike: Hêza jinane ya parêzker, xwedîker û jiyandayî
Bav: Şêx Fexredîn, ji malbata Şemsanî
Di nav malbata wê de: Şêx Mend û kesayetiyên din ên pîroz ên rêzlêgirtî
Heywanê têkildar: Maral an xezal
Dilsoziya olî: Rojiyeke salane ku jinên Êzdî digirin; ziyaretgeheke li Lalişê
Mîrat: Kesayetiyeke pîroz a hezkirî ya ola Êzdî
Parêzvana jin û zarokan
Rola navendî ya Xatûna Fexra Xudan, parêzvan û parêzvana pîroz a jin û zarokan, e, parêzvana dilovan a yek ji qadan ên herî bi nirx ên jiyanê.
Di ola Êzdî de kesayetiyên pîroz ên bi navê Xudan tên naskirin parêzvan in ku qadên diyarkirî yên jiyan û xwezayê ji wan re hatine spartin û Xatûna Fexra parêzvana hezkirî ya jin û zarokan e. Ew li dayik û jinên ducanî, keç û zarokan dinêre û wan diparêze, kesên jiyana nû tînin û mezin dikin û jiyana nû bi xwe, yên herî bi nirx û herî hestiyar ên civakê. Jinên Êzdî ji bo parastin û bereketê berê xwe didin wê, parêzvaniya wê li ser başiya xwe û ya zarokên xwe dixwazin û bi lênêrîna wê ya dilovan û parêzker bawer in. Wek parêzvana jin û zarokan, Xatûna Fexra hêza parêzker û xwedîker temsîl dike ku li mal, malbat û nifşa mezin dibe dinêre, parêzvana pîroz a dayik û zarokên civakê. Ev rola parêzvana jin û zarokan dilê taybetmendiya wê ye, parêzvana dilovan û parêzker ku civak dayik û biçûkên xwe jê re dispêre. Xatûna Fexra herî zêde wek parêzvana hezkirî ya jin û zarokan di nav kesayetiyên pîroz ên ola Êzdî de tê hezkirin û rêzgirtin, xatûna pîroz ku li qada herî bi nirx a jiyanê dinêre.
Piştgira zarokanîn û jiyana nû
Bi parêzvaniya wê ve girêdayî rola wê ya piştgira zarokanîn, ducanîbûn û şiyana zayînê ye, parêzvana pîroz a anîn û parastina jiyana nû.
Xatûna Fexra bi taybetî wek piştgira zarokanîn, ducanîbûn û şiyana zayînê tê rêzgirtin, parêzvana pîroz ku jinên Êzdî di demên xwedî mezintirîn hêvî û hestiyariyê de berê xwe didin wê. Dayikên ducanî bereket û parastina wê ji bo ducanîbûn û zarokanîna ewle û tenduristî û başiya zarokê dê bê dayikbûn dixwazin; kesên hêviya zarokan dikin ji bo bereketa şiyana zayînê berê xwe didin wê; û dayik başiya zarokên xwe yên nû ji dayikbûyî û biçûk jê re dispêrin. Di vê yekê de Xatûna Fexra parêzvana pîroz a raza mezin û bexşîşa jiyana nû ye, anîna zarokan û berdewamiya civak û nifşan. Piştgiriya wê ya zarokanîn û jiyana nû nirxa kûr a di kevneşopiya Êzdî de ji malbat, dayik û zarok û bexşîş û parastina jiyana nû re tê danîn nîşan dide. Ev rola piştgira zarokanîn û jiyana nû di nav dilovantirîn û hezkirîtirîn aliyên Xatûna Fexra de ye, parêzvana pîroz a dayik û zarokan li deriyê jiyanê. Ji Xatûna Fexra re wek parêzvana bexşîş û ewlehiya jiyana nû bi hêvî û spasdarî berê xwe didin, piştgira hezkirî ya zarokanîn û başiya zarokan di ola Êzdî de.
Keça malbateke pîroz
Xatûna Fexra girêdayî yek ji rêzlêgirtîtirîn malbatên pîroz ên Êzdî ye, wek keça kesayetiya mezin a pîroz Şêx Fexredîn ê ji malbata rêzlêgirtî ya Şemsanî.
Xatûna Fexra keça Şêx Fexredîn e, yek ji mezintirîn kesayetiyên pîroz ên Êzdî, endamê Koma Heftan, nivîskarê gelek stranên pîroz û bavê mezin ê malbata Şemsanî; lewma ew nevîya Êzdîna Mîr, bavkalê mezin ê Şêxên Şemsanî, ye. Di nav malbata wê de kesayetiyên din ên pîroz ên rêzlêgirtî hene, di nav de birayê wê Şêx Mend, parêzvanê pîroz ê bi marê pîroz û parêzker re têkildar, û ew herwiha bi koma berfirehtir a kesayetiyên pîroz ên Şemsanî re girêdayî ye, di nav de Şêx Şems ê mezin, hebûna pîroz a Rojê. Girêdayîbûna bi vê malbatê tê wateya sekinîna di nav yek ji rêzlêgirtîtirîn malbatên pîroz ên ola Êzdî de, malbata Şemsanî ya kesayetiyên pîroz û parêzvanên mezin. Heta îro rêz li neviyên Xatûna Fexra di nav Şêxên Êzdî de tê girtin. Ev cihê di malbateke mezin a pîroz de aliyekî girîng ê Xatûna Fexra ye, ku wê wek xatûneke pîroz a hezkirî ya yek ji rêzlêgirtîtirîn malbatên pîroz ên Êzdî nîşan dide, keça Fexredînê mezin ku bi xwe bû parêzvaneke hezkirî.
Dilsoziya olî, rojî û ziyaretgeh
Xatûna Fexra di dilsoziya olî ya civaka Êzdî de bi rojiyeke salane ku jin digirin û bi ziyaretgeheke li Geliyê Pîroz ê Lalişê, dilê ola Êzdî, tê rêzgirtin.
Rêzgirtina Xatûna Fexra di dilsoziya olî ya zindî ya civaka Êzdî de, bi taybetî di nav jinan de, tê nîşandan. Jinên Êzdî bi rojiyeke salane ya bi navê wê rêzê li wê digirin, demeke dilsoziya olî ku bereket û parastina wê ji bo xwe û zarokên xwe dixwazin; rojî nîşandana baweriya bi parêzvaniya wê ya dilovan û girêdana di navbera jinên civakê û parêzvana wan a pîroz de ye. Li Geliyê Pîroz ê Lalişê, dilê pîroz ê ola Êzdî û cihê ziyaretê, ziyaretgeheke wê heye, ku ziyaretvan û perestvan rêzê li wê digirin, û li cihên din jî cihên rêzgirtinê hene. Bi vê dilsoziya olî, rojî û serdana ziyaretgehê, girêdana di navbera Xatûna Fexra û jin û malbatên civakê de tê nûkirin û nîşandan, berê xwe danîna parêzvana pîroz bi hêvî û spasdarî ji bo bexşîş û parastina jiyana nû. Ev dilsoziya olî ya zindî cihê hezkirî yê Xatûna Fexra di dilê civaka Êzdî de nîşan dide, parêzvana hezkirî ya jin û zarokan ku di rojî û ziyaretgehê de tê rêzgirtin. Berî her tiştî di vê dilsoziya olî ya zindî de hezkirin û baweriya civakê ji Xatûna Fexra re tên nîşandan, parêzvana pîroz ku jin û malbat berê xwe didin wê.
Wate û girîngî
Xatûna Fexra berî her tiştî hêza parêzker û xwedîker temsîl dike ku li jin, zarok û bexşîşa jiyana nû dinêre, dilê dilovan ê ola Êzdî. Wek parêzvana jin û zarokan û piştgira zarokanînê, ew hezkirin û parastina malbat, dayik û zarokan nîşan dide.
Xatûna Fexra herwiha cihê rêzlêgirtî yê jinên pîroz di ola Êzdî de, rêzgirtina ji hêza jinane ya parêzker û xwedîker re û nirxa kûr a ji malbat, zarokanîn û berdewamiya nifşan re tê danîn temsîl dike. Di vê yekê de ew dilê dilovan ê kevneşopiyê ku jiyanê dipejirîne nîşan dide. Di hemû van de Xatûna Fexra di nav hezkirîtirîn kesayetiyên pîroz ên ola Êzdî de ye, ku parêzvaniya jin û zarokan, piştgiriya zarokanîn û jiyana nû û cihê rêzlêgirtî yê jinên pîroz temsîl dike. Ew keça hezkirî ya Şêx Fexredîn ê mezin e û bi xwe jî parêzvaneke pîroz e, yek ji kesayetiyên hezkirî yên ola Êzdî, ku bi hebûnên mezin ên pîroz ên Heft Sirr, Heft Hebûnên Pîroz ên bi pêşengiya Tawûsê Melek, re tê rêzgirtin. Dîtina hezkirina parêzker û xwedîker ku ew temsîl dike yek ji taybetmendiyên herî dilovan û bedew ên baweriyê ye.
Xatûna Fexra û Kurd
Xatûna Fexra kesayetiyeke pîroz a ola Êzdî ye, yek ji kevneşopiyên kevnar û resen ên olî yên gelê Kurd, û beşeke mîrata dewlemend a olî û çandî ya Kurdan e, bi taybetî ya civaka Kurdên Êzdî.
Ola Êzdî yek ji kevneşopiyên kevnar û resen ên olî yên gelê Kurd e û kesayetiyên wê yên pîroz, di nav de Xatûna Fexra ya hezkirî, beşeke mîrata dewlemend û taybet a olî ya Kurdan in, bi taybetî ya civaka Kurdên Êzdî ku ji bo wan kesayetiyên zindî yên dilsoziya olî ne. Nirxên ku Xatûna Fexra temsîl dike, parastin û hezkirina jin û zarokan, parastina jiyana nû û rêzgirtina ji malbat û dayikê re, xwedî kûrtirîn dengvedanê ne, qenciyên gerdûnî û mayînde ku bi taybetî di civakeke gelek êş dîtiye de bi hezkirin tên parastin û lewma wê zarok û berdewamiya xwe herî zêde hez kirine. Ji bo Kurdên Êzdî, Xatûna Fexra parêzvaneke pîroz a hezkirî û zindî ye, ku bi hêvî û spasdarî ji bo bexşîş û ewlehiya jiyana nû berê xwe didin wê. Di pêşkêşkirina Xatûna Fexra de em rêzê li kesayetiyeke pîroz a hezkirî ya ola Êzdî digirin, beşeke mîrata taybet a olî ya gelê Kurd, parêzvana dilovan a jin û zarokan ku hezkirina wê ya parêzker û xwedîker yek ji bedewtirîn taybetmendiyên kevneşopiyê ye û rêzgirtina wê heta îro wek dilsoziyeke olî ya zindî di civaka Êzdî de berdewam dike.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Ma ola Êzdî ya Xatûna Fexra pirxwedaperest e? Na. Ev xaleke girîng e, ji ber ku ola Êzdî ji demeke dirêj ve bi giranî şaş hatî famkirin û nîşandan e. Êzdîtî baweriyeke yekxwedaperest e, li dora baweriya bi Xwedayekî yekane, afirînerê hemû tiştan. Kesayetiyên pîroz wek Xatûna Fexra û Heft Hebûnên Pîroz ên Heft Sirr, bi pêşengiya Tawûsê Melek, xwedayên hevrik nînin, lê parêzvanên pîroz û derketinên ku lênêrîna Xwedayê yekane ya ji cîhanê re bi wan tê nîşandan in, di baweriyeke li dora Xwedayê yekane de rêz li wan tê girtin. Xatûna Fexra parêzvaneke pîroz e, ku di vê baweriya yekxwedaperest de tê rêzgirtin, ne xwedawendeke cuda. Girîng e ku nîşandanên şaş ên ji demeke dirêj ve li ola Êzdî hatine kirin bên rakirin û ew bi rastî wek kevneşopiya yekxwedaperest a ku ye bê famkirin.
Ma Xatûna Fexra tenê ji bo jinan e? Herçend Xatûna Fexra bi taybetî ji aliyê jinan ve tê rêzgirtin û bi wan re têkildar e, wek parêzvana jin û zarokan û piştgira zarokanînê, ew kesayetiyeke pîroz a tevahiya civaka Êzdî ye, ku hemû rêzê li wê digirin, û parêzvaniya wê ya zarok û jiyana nû mijara tevahiya civak û malbatê ye. Têkiliya wê ya taybet bi jinan re parêzvaniya wê ya taybet a dayik, zarokanîn û başiya jinan nîşan dide, lê ew kesayetiyeke pîroz a hezkirî ya baweriyê bi tevahî ye û rojiya wê ya salane û rêzgirtina wê beşeke jiyana berfirehtir a dilsoziya olî ya civakê ne.
Ma Xatûna Fexra kesayetiyeke dîrokî ye an bi tevahî efsaneyî ye? Di kevneşopiya Êzdî de Xatûna Fexra wek kesayetiyeke rastîn a pîroz a rabirdûyê tê famkirin, keça kesayetiya dîrokî ya pîroz Şêx Fexredîn, ku heta îro rêz li neviyên wê tê girtin, û herwiha wek parêzvaneke pîroz ku di kevneşopiya pîroz de tê rêzgirtin. Wek gelek kesayetiyên pîroz ên rêzlêgirtî, dîrok û kevneşopiya pîroz di çîroka wê de bi hev re hatine hûnandin. Helwesta durust rêzgirtina ji herduyan re ye: xatûna pîroz a tê bîranîn ji malbateke mezin û parêzvana hezkirî ya dilsoziya pîroz.
Mijarên têkildar
Şêx Fexredîn: kesayetiya mezin a pîroz, bavê Xatûna Fexra
Şêx Mend: birayê wê, parêzvanê marê pîroz
Şêx Şems: hebûna pîroz a Rojê, ji malbata Şemsanî
Êzdîna Mîr: bavkalê mezin ê Şêxên Şemsanî
Heft Sirr: Heft Hebûnên Pîroz ên ola Êzdî
Tawûsê Melek: Melekê Tawûs, pêşengê Hebûnên Pîroz
Şêx Adî: reformkerê mezin ê ola Êzdî li Lalişê
Sitiya Zîn: xatûneke din a pîroz û rêzlêgirtî ya ola Êzdî
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Di ola Êzdî de Xatûna Fexra kî ye?
Xatûna Fexra kesayetiyeke jin a pîroz û hezkirî ye ku di ola Êzdî de wek Xudan, parêzvan û parêzvana jin û zarokan û wek piştgira zarokanîn, ducanîbûn û şiyana zayînê tê rêzgirtin. Ew hêza jinane ya parêzker û xwedîker temsîl dike û jinên Êzdî ji bo zarokanîna ewle û başiya zarokên xwe berê xwe didin wê. Ew keça kesayetiya mezin a pîroz Şêx Fexredîn ê ji malbata Şemsanî ye.
Navê Xatûna Fexra tê çi wateyê?
Nav sernavekî rêzlêgirtî yê ji xatûn an jineke esilzade re bi navê bavê wê, Şêx Fexredîn ê pîroz, ve girê dide, lewma dikare wek Xatûna mala Fexra, xatûna rêzlêgirtî ya malbata Fexredîn, bê famkirin. Li gorî kevneşopiya Êzdî, navê wê yê ji dayikbûnê Xezal bû, bi xezal an maralê re girêdayî, heywanekî bi wê re têkildar û nermî û delaliyê bîr dixe.
Xatûna Fexra çi diparêze?
Xatûna Fexra parêzvana jin û zarokan û piştgira zarokanîn, ducanîbûn û şiyana zayînê ye. Ew li dayik û jinên ducanî, keç û zarokan û anîn û parastina jiyana nû dinêre. Jinên Êzdî ji bo ducanîbûn û zarokanîna ewle, bereketa şiyana zayînê û tenduristî û geşbûna zarokên xwe berê xwe didin wê, bi lênêrîna wê ya dilovan û parêzker bawer in.
Êzdî çawa rêzê li Xatûna Fexra digirin?
Jinên Êzdî bi rojiyeke salane ya bi navê wê rêzê li Xatûna Fexra digirin, demeke dilsoziya olî ku bereket û parastina wê ji bo xwe û zarokên xwe dixwazin. Li Geliyê Pîroz ê Lalişê, dilê pîroz ê ola Êzdî, ziyaretgeheke wê heye ku ziyaretvan û perestvan rêzê li wê digirin. Bi vê dilsoziya olî girêdana di navbera parêzvana pîroz û jin û malbatên civakê de tê nûkirin.
Ma Xatûna Fexra xwedawend e?
Na. Êzdîtî baweriyeke yekxwedaperest e ku li dora baweriya bi Xwedayekî yekane ye. Xatûna Fexra parêzvaneke pîroz e, ku di vê baweriyê de tê rêzgirtin, ne xwedawendeke cuda an hevrika Xwedayê yekane. Wek kesayetiyên din ên pîroz ên baweriyê, ew wek parêzvaneke pîroz tê rêzgirtin ku lênêrîna Xwedayê yekane bi wê tê nîşandan. Girîng e ku ola Êzdî bi rastî wek kevneşopiya yekxwedaperest a ku ye bê famkirin, bi rakirina nîşandanên şaş ên ji demeke dirêj ve lê hatine kirin.
Xatûna Fexra çawa bi Kurdan re têkildar e?
Xatûna Fexra kesayetiyeke pîroz a ola Êzdî ye, yek ji kevneşopiyên kevnar û resen ên olî yên gelê Kurd, û beşeke mîrata dewlemend a olî ya Kurdan e, bi taybetî ya civaka Kurdên Êzdî ku ji bo wan kesayetiyeke zindî ya dilsoziya olî ye. Nirxên ku ew temsîl dike, parastina jin û zarokan û parastina jiyana nû, bi taybetî bi hezkirin tên parastin di civakeke ku zarok û berdewamiya xwe di dijwariyên mezin re hez kirine de.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Xatûna Fexra (Khatuna Fekhra) — Wikipedia
Fexredîn (Şêx Fexredîn) — Wikipedia
Rêxistina civakî ya Êzdiyan (rêza jinên Fexra) — Wikipedia
Lîsteya kesayetiyên pîroz ên Êzdî — Wikipedia
Kurdish-History.com: Şêx Fexredîn