Kürt Böreği: het Koerdische gebak dat Turkije probeerde te hernoemen…

Kürt Böreği — het Koerdische gebak dat men probeerde te hernoemen

Kürt Böreği is een traditioneel Koerdisch gebak met laagjes, zonder vulling, rijk aan boter en bestoven met poedersuiker, dat al ruim twee eeuwen in Istanboelse börekwinkels wordt verkocht. Het gebak werd in de vroege jaren 1800 ontwikkeld door een Koerdische migrant uit Bingöl, Billiceli Mehmet Efendi, die het aan Koerdische havenarbeiders in de Istanboelse wijk Kasımpaşa verkocht. Klanten noemden het ‘de börek van de Koerd’ en die naam bleef hangen. In de afgelopen decennia is het woord ‘Kürt’ op winkelborden stilzwijgend vervangen door ‘küt’, een verzonnen alternatief dat de voorzitter van de Turkse Vereniging van Börekmakers publiekelijk een onechte naam heeft genoemd die in de laatste tien jaar is bedacht.

De belangrijkste punten

• Een zoet gebak zonder vulling, gemaakt van tientallen met boter bestreken deegvellen, goudbruin gebakken en met poedersuiker bestrooid

• Ontwikkeld in de vroege jaren 1800 door Billiceli Mehmet Efendi (‘Rengo’), een Koerd uit het dorp Bilice in Kığı, Bingöl

• Genoemd door klanten die ‘Kürt’ten aldık’ zeiden: we hebben het bij de Koerd gekocht

• Tijdens de militaire staatsgreep van 1980, toen ‘Kürt’ verboden was, werd het gebak als ‘Sade Börek’ of ‘Küt Böreği’ verkocht

• In 2023 bevestigde de Vereniging van Börekmakers ‘Kürt Böreği’ als oorspronkelijke naam en ‘küt’ als verzonnen

Kerngegevens

Naam: Kürt Böreği

Eufemistische namen: Ook genoemd: Küt Böreği, Sade Börek, Kete Böreği, Hamal Böreği

Soort: Zoet gebak met laagjes — zonder vulling, rijk aan boter, poedersuiker

Oorsprong: Koerdische kömbe-traditie uit Bingöl, gecommercialiseerd in Istanbul (Kasımpaşa, Karaköy)

Betwist: Nog steeds — winkels vervangen ‘Kürt’ door ‘Küt’ op hun borden

Oorsprong: van Koerdische kömbe tot Istanboelse börekwinkels

Kürt Böreği gaat terug op yağlı kömbe, vettig platbrood dat een basisvoedsel is in Koerdische huishoudens in heel Oost-Anatolië. Kömbe is een eenvoudig, boterrijk brood dat op een vlakke bakplaat (sac) of in een tandoor wordt gebakken en al eeuwen in Koerdische dorpen wordt gemaakt. In de vroege jaren 1800 verhuisde de Koerd Mehmet Efendi uit het dorp Bilice in Kığı, Bingöl, naar Istanbul. Hij stond bekend als ‘Rengo’, blond in het Koerdisch, en begon vettige kömbe aan Koerdische havenarbeiders in Kasımpaşa te verkopen. Deze arbeiders hadden goedkoop, calorierijk eten nodig en Rengo Mehmets kömbe-achtige gebak voorzag daarin.

Klanten die zijn naam niet kenden, zeiden ‘Kürt’ün böreği’ (de börek van de Koerd) of ‘Kürt’ten aldık’ (we hebben het bij de Koerd gekocht). De naam bleef hangen. Toen zijn zaak groeide, haalde hij leerlingen uit Bilice en omliggende Koerdische dorpen. Deze Koerdische börekmakers vestigden zich in Karaköy en ontwikkelden het gebak verder, onder meer met de kenmerkende poedersuikerlaag.

Traditionele bereiding

Kürt Böreği is opvallend eenvoudig. Deeg van bloem, water en zout wordt in kleine balletjes verdeeld, die elk flinterdun worden uitgerold. Tientallen vellen worden in een bakvorm op elkaar gelegd, ieder royaal bestreken met gesmolten boter. Er is geen vulling: het karakter komt volledig van de laagjes en het vet. Het wordt goudbruin gebakken, in blokjes gesneden en met poedersuiker bestoven. Het resultaat lijkt op baklava, maar bevat geen noten of siroop, alleen krokante, schilferige, rijke laagjes. Traditioneel wordt het met zwarte thee bij het ontbijt of als middagtussendoortje geserveerd.

Culturele rol en betekenis

Kürt Böreği draagt een specifieke klasse- en migratiegeschiedenis. Het is het eten van Koerdische arbeidsmigranten in Istanbul: arbeiders, dragers en havenwerkers uit de oostelijke provincies. Het was goedkoop, vullend en snel. Een alternatieve naam is ‘Hamal Böreği’, dragersbörek. De ontwikkeling van dorpskömbe tot vast assortiment in Istanboelse börekwinkels weerspiegelt het bredere verhaal van de Koerdische trek van platteland naar stad. Tegenwoordig is het een van de populairste böreksoorten van Turkije, geliefd in alle sociale klassen.

Betwiste namen: de uitwissing van Kürt naar Küt

Anders dan Koerdische koffie, waarvan de Koerdische naam internationaal werd uitgewist en door een Turkse werd vervangen, vertelt Kürt Böreği een ander verhaal. Hier bleef de Koerdische naam ruim twee eeuwen in het Turks bestaan. Het woord ‘Kürt’ stond op winkelborden, in kookboeken en op menukaarten. Maar juist die zichtbaarheid is doelwit geworden.

Tijdens de militaire staatsgreep van 12 september 1980 werd het woord ‘Kürt’ feitelijk uit het openbare leven verbannen. Het gebak werd als ‘Sade Börek’ of ‘Küt Böreği’ verkocht. Toen de onderdrukking afnam, keerde Kürt Böreği terug. Maar in het afgelopen decennium dook ‘Küt Böreği’ opnieuw op. Winkels vervangen ‘Kürt’ door ‘Küt’ op hun borden. Een verzonnen etymologie stelt dat ‘küt’ naar het hakgeluid verwijst. Critici merken op dat voor een klanknaam grammaticaal ‘Küt Börek’, zonder de bezitsuitgang -ği, juist zou zijn. Het bezitsachtervoegsel heeft alleen betekenis als het ‘van iemand’ aanduidt.

In november 2023 legde Bülent Dilbağı, voorzitter van de Vereniging van Börekmakers, een stellige openbare verklaring af: ‘Kürt Böreği’ is de oorspronkelijke en juiste naam. ‘Küt’ wordt pas sinds de laatste tien jaar gebruikt en is verzonnen. Hij bevestigde het oorsprongsverhaal: Billiceli Mehmet Efendi, Koerdische arbeiders en de kades van Kasımpaşa. Verschillende Turkse journalisten wezen op de ironie: Turkije gebruikt zonder moeite Boşnak Böreği, Çerkez Tavuğu en Arnavut Ciğeri, maar ‘Kürt’ op een winkelbord blijft politiek gevoelig.

Tijdlijn

Vroege jaren 1800 — Rengo Mehmet verhuist van Bingöl naar Istanbul en verkoopt kömbe aan Koerdische havenarbeiders

Midden jaren 1800 — Bekend als ‘Kürt Böreği’; Koerdische leerlingen openen börekwinkels in Karaköy

Jaren 1890 — Poedersuiker wordt toegevoegd; het wordt een vast product in börekwinkels

1980 — Militaire staatsgreep; ‘Kürt’ verboden; gebak verkocht als ‘Sade Börek’

Rond 2013 — ‘Küt Böreği’ duikt weer op met een verzonnen etymologie

2023 — De Vereniging van Börekmakers bevestigt ‘Kürt Böreği’ als oorspronkelijk en noemt ‘Küt’ verzonnen

Veelgestelde vragen

Wat is Kürt Böreği?

Een traditioneel Koerdisch gebak met laagjes zonder vulling, gemaakt van tientallen met boter bestreken deegvellen die goudbruin worden gebakken en met poedersuiker bestrooid. Het komt voort uit Koerdische kömbe en werd in Istanbul populair in de jaren 1800.

Heet het Kürt Böreği of Küt Böreği?

Kürt Böreği is de oorspronkelijke naam, in 2023 bevestigd door de Vereniging van Börekmakers. ‘Küt Böreği’ is een recent eufemisme om het woord ‘Kürt’, Koerdisch, in een commerciële context te vermijden.

Wie ontwikkelde Kürt Böreği?

Billiceli Mehmet Efendi, een Koerdische migrant uit het dorp Bilice in Kığı, Bingöl. Hij paste de Koerdische kömbe-traditie aan tot straatvoedsel voor havenarbeiders in het Istanbul van de jaren 1800.

Is Kürt Böreği zoet of hartig?

Zoet. Anders dan de meeste Turkse böreksoorten, die hartig zijn met kaas of vlees, heeft Kürt Böreği geen vulling en wordt het met poedersuiker geserveerd. Het lijkt op baklava maar bevat geen noten of siroop.

Conclusie

Kürt Böreği is een zeldzaam geval waarin de Koerdische naam ruim tweehonderd jaar zichtbaar bleef: op Turkse winkelborden, in Turkse kookboeken en in de mond van Turkse klanten. Dat zelfs deze naam nu onder druk staat, zegt iets over de diepte van de uitwissing. Niet alleen verborgen namen worden blootgelegd; zichtbare namen worden toegedekt. De voorzitter van de Turkse Vereniging van Börekmakers heeft het bij de naam genoemd. Het gebak is Koerdisch. De naam is Koerdisch. De rest is politiek.