Inleiding
In een traditie die lang door mannenstemmen werd gedomineerd, klonk één vrouwenstem die alles veranderde. Meryem Xan, die in de eerste helft van de twintigste eeuw leefde, was de eerste Koerdische vrouw die haar liederen op plaat liet vastleggen, een baanbrekende zangeres en dengbej die een muur van stilte en vooroordelen doorbrak om haar plaats onder de grote stemmen van haar volk op te eisen. In een tijd waarin het voor een vrouw schandelijk werd gevonden om in het openbaar te zingen, zong zij. Haar moed opende een deur waardoor later generaties Koerdische vrouwen zouden gaan.
Als Evdale Zeynike wordt herinnerd als de koning van de dengbej, verdient Meryem Xan het te worden herinnerd als de vrouw die deze kunst een nieuwe vrijheid gaf. Haar leven kende omzwervingen en ontbering, een huwelijk dat voor haar muziek werd opgegeven en lange wegen van haar bergachtige thuisland naar de opnamestudio’s en radiostations van verre steden. Uit dat harde leven kwamen honderden liederen voort en een stem die nooit is vergeten.
Haar verhaal is uiteindelijk een verhaal van moed: de moed om te zingen toen zingen vrouwen verboden was, om kunst boven comfort te kiezen en voor het eerst de stem van een Koerdische vrouw via de ether naar haar volk te sturen. Meryem Xan gedenken betekent niet alleen een grote zangeres gedenken, maar ook een stille revolutionair, de vrouw die de stilte doorbrak.
Inhoud
Het huwelijk met de familie Bedirxan
Wie was Meryem Xan?
Meryem Xan, die van ongeveer 1904 tot 1949 leefde, was een baanbrekende Koerdische zangeres en dengbej, gevierd als de eerste Koerdische vrouw die haar liederen liet opnemen en bewaren. Waarschijnlijk geboren in de regio Botan en gevormd in de dengbej-traditie trotseerde zij het sociale taboe dat het openbare zingen van vrouwen veroordeelde, gaf een huwelijk op in plaats van haar kunst te laten varen en vond via Zaxo, Mosul en Bagdad haar weg naar een bestaan als platenartieste en stem van de Koerdische radio. In een kort en moeilijk leven schiep zij honderden liederen en opende zij de weg voor de vele Koerdische zangeressen die haar volgden.
Een stem tegen de stilte
Om de grootheid van Meryem Xan te begrijpen, moet men eerst begrijpen waartegen zij op moest boksen. In de Koerdische samenleving van haar tijd werd het, zoals in veel samenlevingen van die periode, schandelijk en zelfs zondig gevonden als een vrouw in het openbaar zong of van muziek haar beroep maakte. De dengbej, de zangers en bewaarders van de mondelinge traditie, waren overwegend mannen. Een vrouw die deze rol wilde vervullen kreeg te maken met afkeuring, tegenwerking en het verlies van haar goede naam. In de openbare sfeer was de kunst in de praktijk voor vrouwen gesloten.
Toch was de waarheid dat vrouwen altijd hadden gezongen. Binnenshuis, bij de wieg, het weefgetouw en het graf waren het heel vaak vrouwen die de slaapliederen en klaagzangen zongen en veel van de mooiste melodieën van de traditie droegen; een groot deel van de muziek behoorde in oorsprong aan hen toe. Wat Meryem Xan deed, was deze verborgen huiselijke stem naar buiten brengen, op plaat en op de radio. Daarmee daagde zij het aan vrouwen opgelegde zwijgen uit en eiste voor hen een plaats in het openbare leven van de Koerdische muziek op. Het was een daad van werkelijke moed, waarvoor zij een prijs betaalde.
Belangrijkste punten
Meryem Xan was de eerste Koerdische vrouw die haar liederen liet opnemen.
Zij leefde van ongeveer 1904 tot 1949 en werd gevormd in de dengbej-traditie.
Zij trotseerde het taboe dat het openbare zingen van vrouwen veroordeelde.
Zij trouwde in de familie Bedirxan, maar vertrok toen haar werd verboden te zingen.
Zij nam op voor een Brits bedrijf en zong op Radio Bagdad.
Zij opende de weg voor generaties Koerdische zangeressen.
Kerngegevens
Naam: Meryem Xan (ook geschreven als Mariam Khan)
Leefde: Ongeveer 1904 tot 1949
Oorsprong: Onzeker; waarschijnlijk de regio Botan, volgens sommige verslagen van Armeense afkomst
Soort figuur: Dengbej en zangeres, een baanbrekende Koerdische vrouwelijke artiest
Onderscheiding: De eerste Koerdische vrouw die haar liederen liet opnemen
Familie: Trouwde in de familie Bedirxan; vertrok toen haar werd verboden te zingen
Reis: Van Botan en Syrië naar Zaxo, Mosul en Bagdad
Beroemd om: Haar opnamen en haar lied Domame, een van honderden
Podium: Zong in het Koerdische programma van Radio Bagdad
Nalatenschap: Opende de weg voor generaties Koerdische zangeressen
Een onduidelijk begin
Het vroege leven van Meryem Xan is in onduidelijkheid gehuld en de overgeleverde verslagen stemmen niet volledig overeen. Gewoonlijk wordt gezegd dat zij rond 1904 werd geboren in de regio Botan, het land van Cizre en de bovenloop van de Tigris, dat de Koerden zoveel muziek en legenden heeft gegeven. Volgens één opmerkelijk verslag was zij echter van Armeense of christelijke oorsprong, een kind dat wees werd tijdens de catastrofe die de Armeniërs in 1915 trof en door een Koerdische familie werd opgenomen en grootgebracht. Als dit waar is, zou haar leven een opmerkelijke echo vormen van dat van de grote dengbej Karapete Xaco, de Armeniër die een meester van het Koerdische lied werd. De waarheid over haar oorsprong is onzeker en het is het eerlijkst te zeggen dat die niet met zekerheid bekend is.
Duidelijker is dat haar familie zich in de jaren 1920 opnieuw vestigde in de Koerdische streek van Syrië en dat zij opgroeide doordrenkt van de dengbej-traditie. Zij leerde de liederen en de kunst van het gezongen woord die zij de rest van haar leven zou meedragen. Uit dit onduidelijke en moeilijke begin, een kind van onzekere oorsprong dat werd grootgebracht te midden van de omwentelingen van de vroege twintigste eeuw, kwam een van de belangrijkste stemmen in de hele geschiedenis van de Koerdische muziek voort.
Het huwelijk met de familie Bedirxan
In de loop van haar leven kwam Meryem Xan in contact met de hoofdfiguren van de Koerdische culturele heropleving, vooral de broers Celadet en Kamuran Bedirxan, de aristocratische intellectuelen die het beroemde tijdschrift oprichtten dat het moderne Koerdische schrift mede vormgaf en die zich inspanden voor het bewaren van de taal en het erfgoed van hun volk. Zij trouwde in de vooraanstaande familie Bedirxan en betrad daarmee het hart van de Koerdische culturele elite van haar tijd.
Maar het huwelijk liep stuk op juist datgene wat haar groot maakte. Haar echtgenoot zou moeite hebben gehad met het feit dat zijn vrouw een dengbej, een openbare zangeres, was, want de oude schande bleef ook in zo’n ontwikkelde familie kleven aan een vrouw die optrad. Voor de keuze tussen haar huwelijk en haar muziek koos Meryem Xan haar muziek. Zij verliet haar echtgenoot in plaats van haar kunst op te geven, een buitengewoon gedurfd besluit voor een vrouw van haar tijd, dat alles vertelt over de kracht van haar roeping. Haar liederen waren haar meer waard dan comfort of maatschappelijke eerbaarheid, en zij liet zich niet het zwijgen opleggen.
De lange weg
De rest van haar leven was een lange weg door de steden van de Koerdische en Arabische wereld. Zij ging in de jaren 1920 naar Zaxo, vervolgens in de jaren 1930 naar Mosul en uiteindelijk naar Bagdad, de grote stad die toen een bloeiend centrum van Koerdische muziek en cultuur was. Overal zong zij, en vooral in Bagdad kwam zij in het gezelschap van de beroemde dengbej en zangers van die tijd. Zij trad naast gevierde Koerdische artiesten op en nam haar plaats onder de sterren van het tijdperk in.
Het was een hard en zwervend leven, gekenmerkt door de onzekerheid en afhankelijkheid die musici zo vaak troffen, en vrouwelijke musici het meest. Maar het was ook het leven dat haar naar de studio’s en radiostations bracht waar haar stem zou worden vastgelegd en de wereld ingestuurd. De lange weg van de bergen van Botan naar de opnameruimten van Bagdad was de weg waarlangs de stem van een Koerdische vrouw voor het eerst een publiek buiten de bijeenkomst en het huis bereikte.
De eerste opnamen
Het hoogtepunt van Meryem Xans artistieke leven kwam toen zij haar liederen opnam voor een Brits muziekbedrijf, dat ze op plaat perste en uitbracht. Met deze opnamen werd zij de eerste Koerdische vrouw wier stem op plaat werd bewaard, een mijlpaal in de geschiedenis van de Koerdische muziek. Waar de liederen van eerdere zangers slechts zo lang leefden als herinnering en uitvoering ze konden bewaren, lagen de hare nu vast in een vorm die haar kon overleven en ver buiten haar aanwezigheid kon reizen.
Onder haar opnamen werd het lied Domame bijzonder geliefd, een van de mooiste voorbeelden van haar kunst. Zij zou tijdens haar loopbaan honderden liederen hebben gecreëerd, begeleid door ensembles van snaarinstrumenten zoals de viool en de luit. Deze platen zijn kostbaar boven hun muziek uit, want zij bevatten de eerste opgenomen stem van een Koerdische vrouw, het geluid van een doorbroken barrière. Ze bewaren voor ons de klank zelf van een zangeres die anders alleen uit verslagen bekend zou zijn. Door deze platen zingt Meryem Xan nog steeds.
De stem op de radio
Naast de grammofoon vond Meryem Xan een nog groter publiek via het nieuwe medium radio. Zij sloot zich aan bij de Koerdischtalige uitzendingen van Radio Bagdad, waarvan de Koerdische dienst vanaf het einde van de jaren 1930 een van de grote levenslijnen van de Koerdische muziek en cultuur werd. Liederen werden over grenzen heen gebracht naar Koerden die in hun eigen taal de stemmen van hun eigen zangers konden horen. Via de ether reisde Meryem Xans stem naar steden en dorpen door de Koerdische landen heen.
Het belang van deze radio-uitzendingen, uit Bagdad en later uit Jerevan, kan nauwelijks worden overschat. In een tijd waarin het openbare gebruik van de Koerdische taal werd beperkt of verboden in verschillende staten die over de Koerdische gebieden heersten, was de radio een kostbaar kanaal waardoor de liederen van de dengbej en de grote epen en klaagzangen nog te horen waren. Meryem Xan behoorde tot de stemmen die dat kanaal vulden. Daardoor werd zij in heel Koerdistan bekend en geliefd, een vrouwenstem die de liederen van haar volk door de lucht droeg.
De kilam en de klaagzang
De kunst die Meryem Xan beoefende was die van de kilam, het gezongen verhaal en de klaagzang van de dengbej-traditie, en hierin was de bijdrage van vrouwen bijzonder diep. De zangeressen waren vooral bekend om hun kilam-klaagzangen, hun liederen van pijn, verlies en verlangen, nauw verbonden met de rouwzang en het slaaplied, de intiemste en emotioneelste registers van de traditie. In de handen van een grote zanger kon de kilam het hele gewicht van het verdriet en de liefde van een volk uitdrukken.
Meryem Xans repertoire omspande deze rijke traditie: de liefdesliederen en klaagzangen, de liederen van verlangen en de liederen van de grote verhalen. Zij zal de wereld van de beroemde destans hebben gekend en eruit hebben gezongen, de tragische liefdes van Mem u Zin en Siyabend u Xece en de bergepen zoals Cembeli. Door deze liederen met een vrouwenstem te dragen en op plaat vast te leggen gaf zij de hele traditie een nieuwe dimensie en een nieuw bereik. Zij bewees dat de diepste uitdrukking van de Koerdische ziel in het lied niet alleen het domein van mannen was.
Het pad dat zij baande
Misschien is de grootste maatstaf voor Meryem Xans betekenis wat na haar kwam. Door het taboe te doorbreken en een openbare stem op te eisen, opende zij een pad dat een lange reeks Koerdische zangeressen zou volgen. De grote Eyse San, die in de decennia na haar beroemd werd en omwille van haar kunst haar eigen ontberingen en vervolgingen doorstond, zag Meryem Xan als een voorloopster, net als vele anderen. Ook haar eigen nicht, Elmas Xan, was zangeres. In de hele Koerdische wereld werd een generatie vrouwenstemmen hoorbaar via de radiogolven van Bagdad en Jerevan.
Deze vrouwen, de vrouwelijke dengbej en zangeressen die na Meryem Xan kwamen, droegen haar prestatie verder en maakten de ooit ondenkbare aanwezigheid van een vrouwenstem in de openbare Koerdische muziek tot iets gevestigds en geëerds. Iedere Koerdische vrouw die sindsdien is gaan zingen, is iets verschuldigd aan degene die vooropging, die de afkeuring droeg en de prijs betaalde zodat wie na haar kwam vrijer kon zingen. Meryem Xan zong niet alleen; zij maakte de weg vrij voor anderen om na haar te zingen.
Symboliek en nalatenschap
Meryem Xan is een symbool geworden van de moed om stilte te doorbreken en van de kracht van één stem om te veranderen wat mogelijk is. In een wereld die vrouwen opdroeg te zwijgen zong zij; in een samenleving die haar kunst met schande verbond maakte zij die kunst tot haar leven. Door haar muziek boven haar huwelijk en comfort te kiezen verklaarde zij dat de stem van een vrouw elke prijs waard was. Haar leven belichaamt de waarheid dat het behoud en de groei van een cultuur afhangen van degenen die moedig genoeg zijn haar nauwste conventies te trotseren.
Haar nalatenschap is tweeledig. Zij ligt in de liederen zelf, de opnamen en melodieën die vandaag nog door zangers van beide geslachten worden gezongen en haar stem door de generaties heen levend houden. En zij ligt in de vrijheid die zij verwierf, de open deur waardoor Koerdische vrouwen het hart van de muziek van hun volk zijn binnengegaan. Dat zij dit alles deed in een leven van slechts zo’n vijfenveertig jaar, te midden van ontbering en onbekendheid, maakt de prestatie nog groter. De vrouw die de stilte doorbrak liet een klank achter die nooit is verstomd.
Meryem Xan en de Koerden
Meryem Xan neemt een gekoesterde plaats in het verhaal van de Koerden in, naast de grote mannelijke meesters van het lied zoals Evdale Zeynike, als de vrouw die de vrouwenstem het openbare leven van de Koerdische muziek binnenbracht. Voor een volk dat zijn identiteit, geschiedenis en taal vooral via het lied heeft bewaard in de lange perioden waarin andere kanalen gesloten waren, was de toevoeging van vrouwenstemmen aan die traditie geen kleinigheid; het was het terugwinnen van de helft van de stem van de natie.
In haar kunnen de Koerden ook het verweven en gedeelde karakter van het erfgoed van de streek herkennen. Als de verslagen over haar Armeense oorsprong waar zijn, behoorde een van de eerste grote stemmen van het Koerdische vrouwenlied immers toe aan een kind van een ander volk, opgenomen en één gemaakt met de Koerden, zoals zo vaak gebeurde in dit ontmoetingsgebied van volken. Wat haar geboorte ook was, zij werd geheel een zangeres van de Koerden en haar stem behoort voor altijd tot hun verhaal. Meryem Xan eren betekent zowel de moed van vrouwen eren als de gulle breedte van een traditie die een dochter van welke oorsprong ook tot een van de eigen mensen kon maken.
Discussies en misverstanden
Was Meryem Xan werkelijk de eerste Koerdische zangeres? Het is nauwkeuriger haar de eerste Koerdische vrouw te noemen die haar liederen liet opnemen en bewaren en de eerste die via plaat en radio brede openbare roem verwierf. Vrouwen hadden natuurlijk altijd binnen de Koerdische samenleving gezongen, thuis en bij de grote levensgebeurtenissen, en veel melodieën van de traditie waren bij hen ontstaan. Nieuw en baanbrekend was haar doorbraak in de openbare sfeer van opnamen en uitzendingen waarvan vrouwen waren uitgesloten. In die zin was zij werkelijk een pionier.
Wat was haar werkelijke oorsprong? Hier vereist eerlijkheid onzekerheid te erkennen. Sommige verslagen plaatsen haar geboorte in de regio Botan en beschouwen haar als Koerdisch van geboorte; een ander verslag stelt dat zij van Armeense of christelijke afkomst was, in 1915 wees werd en door een Koerdische familie werd grootgebracht, zoals de grote dengbej Karapete Xaco. De gegevens over haar vroege leven zijn te schaars om de vraag te beslechten. Het is beter de onzekerheid te erkennen dan één versie als feit te presenteren. Zeker is dat zij een van de grote stemmen van het Koerdische lied werd.
Waarom was het voor haar als vrouw zo moeilijk? De moeilijkheden kwamen voort uit de sociale conventies van haar tijd en plaats, die het openbare zingen en het leven van een beroepsmusicus voor een vrouw schandelijk vonden, een oordeel dat in veel samenlevingen van die tijd voorkwam en niet uitsluitend Koerdisch was. Deze conventies kostten haar haar huwelijk en zij moest ze trotseren om te kunnen zingen. Haar grootheid ligt juist in haar weigering ze te aanvaarden, en haar voorbeeld hielp ze na verloop van tijd te veranderen. Het is niet alleen een verhaal van het tekortschieten van een cultuur, maar ook van de moed van één vrouw tegenover de grenzen van haar tijd.
Verwante onderwerpen
De dengbej: de Koerdische bardentraditie waarin Meryem Xan werd gevormd
Evdale Zeynike: de koning van de dengbej, de grote mannelijke meester van de traditie
Filite Quto: de destan bewaard door Karapete Xaco, de dengbej van Armeense afkomst
Mem u Zin: het grote Koerdische liefdesepos van de gezongen traditie
Siyabend u Xece: het tragische liefdesverhaal uit de Koerdische mondelinge traditie
Cembeli: het liefdesepos uit de bergen over de prins van Hakkari
Veelgestelde vragen
Wie was Meryem Xan?
Meryem Xan, die van ongeveer 1904 tot 1949 leefde, was een baanbrekende Koerdische zangeres en dengbej, gevierd als de eerste Koerdische vrouw die haar liederen liet opnemen en bewaren. Gevormd in de dengbej-traditie trotseerde zij het taboe op het openbare zingen van vrouwen, vond haar weg naar Bagdad en werd een platenartieste en stem van de Koerdische radio. Daarmee opende zij de weg voor generaties zangeressen.
Waarom was Meryem Xan zo belangrijk?
Zij was belangrijk omdat zij de stilte doorbrak die vrouwen in de openbare Koerdische muziek was opgelegd. Als eerste Koerdische vrouw die haar liederen opnam en brede roem verwierf via plaat en radio, daagde zij het taboe uit dat vrouwen uit de openbare muzieksfeer had geweerd en opende zij een pad dat veel latere Koerdische zangeressen zouden volgen. Haar moed veranderde wat mogelijk was.
Om welke zang is Meryem Xan beroemd?
Zij is beroemd om haar opnamen, waaronder het lied Domame bijzonder geliefd werd. Zij zou tijdens haar loopbaan honderden liederen hebben gecreëerd. Haar repertoire omspande de kilam-klaagzangen, liefdesliederen en liederen van de grote Koerdische verhalen, gezongen in de diep emotionele stijl waarvoor de vrouwelijke dengbej vooral bekend waren.
Was Meryem Xan Koerdisch of Armeens?
Haar oorsprong is werkelijk onzeker. Sommige verslagen zeggen dat zij in de regio Botan werd geboren en Koerdisch van geboorte was, terwijl een ander verslag stelt dat zij van Armeense of christelijke afkomst was, in 1915 wees werd en door een Koerdische familie werd grootgebracht. De gegevens over haar vroege leven zijn te schaars om de kwestie te beslechten. Zeker is dat zij een van de grote stemmen van het Koerdische lied werd.
Waarom verliet Meryem Xan haar echtgenoot?
Zij was in de vooraanstaande familie Bedirxan getrouwd, maar haar echtgenoot had moeite met haar openbare zang, want de sociale conventies van die tijd verbonden schande aan een vrouw die optrad. Voor de keuze tussen haar huwelijk en haar muziek koos Meryem Xan haar muziek en verliet haar echtgenoot, een opmerkelijk gedurfde daad die de kracht van haar toewijding aan haar kunst weerspiegelt.
Wat was Meryem Xans nalatenschap?
Haar nalatenschap is tweeledig: de liederen en opnamen die vandaag nog worden gezongen en geliefd zijn en de vrijheid die zij voor vrouwen in de Koerdische muziek verwierf. Door als eerste opnamen te maken en openbare roem te verwerven, opende zij de weg voor latere zangeressen zoals Eyse San en de vele vrouwelijke dengbej die volgden, en herwon zij voor Koerdische vrouwen een openbare stem in de muziek van hun volk.
Bronnen en verdere lectuur
Meryem Xan, Singer - New York Kurdish Cultural Center (Meryem Xan, zangeres)
On the Trails of a Banned Language - The Attic (op de sporen van een verboden taal)
Rare Kurdish Vinyls (Mariam Khan, Domame) - Sara Distribution (zeldzame Koerdische vinylplaten)
Some Kurdish Bards - Stephen Jones (enkele Koerdische barden)
Ayse San - Wikipedia (over Ayse San)
Ali Merdan and Kurdish Radio Baghdad - Wikipedia (Ali Merdan en de Koerdische Radio Bagdad)