Rewas: de wilde rabarber van de Koerdische lentebergen
Rewas is de wilde rabarber van de Koerdische bergen: een plant met dikke stelen en een diepzure, wrange smaak, die elke lente op de rotsachtige hellingen van de Zagros en de Taurus tevoorschijn komt en meteen wordt opgegeten. Niet gekookt. Opgegeten: rauw, ter plekke, de steel afgebroken en in zout gedoopt of met sumaq ingewreven, zo scherpzuur en verfrissend dat je ogen ervan tranen en het water je in de mond loopt. Dit is het eten van kinderen die in mei over de hellingen rennen, van herders op de zozan, van iedereen die in de lente door de Koerdische bergen heeft gelopen en de brede, gerimpelde bladeren van rewas tussen de stenen zag opkomen. Rewas heeft een plaats in de Koerdische cultuur die verder gaat dan zijn smaak. In veel delen van Koerdistan wordt hij de “Koerdische banaan” of de “alpenbanaan” genoemd: een naam die alles zegt over de liefde voor deze plant en de manier waarop hij wordt gegeten. Zoals je een banaan afbreekt, breek je een steel rewas af en eet je die lopend op. Het is het snoep van de bergen, de wilde zure lekkernij van het lenteseizoen en de eerste smaak van de nieuwe groei van het jaar voor een Koerdisch kind. Hij heeft ook een lange reputatie als geneesmiddel: rijk aan vitaminen en gewaardeerd als middel voor de spijsvertering wordt rewas als goed voor zowel het lichaam als de smaakpapillen beschouwd, een van die planten waarin genot en geneesmiddel elkaar overlappen. Dit is het honderdzeventiende artikel in de reeks en het zesde lid van haar verzameling wildgeplukte planten, na kenger, kepari, tareh, avelik en sirmo. Wilde rabarber groeit in de hele Zagros, de Kaukasus en de bergen van Iran en Turkije en wordt door veel volken gekend en gegeten. Maar rewas is zijn Koerdische naam en de Koerdische liefde voor juist deze zure steel staat op zichzelf.
Belangrijkste inzichten
• Rewas is de Koerdische naam voor wilde rabarber (Rheum ribes), die in de lente op berghellingen wordt verzameld
• Bekend als de “Koerdische banaan”: rauw gegeten met zout en sumaq, de zure lentesnack van de bergen
• Wordt ook gekookt in een zure stoofschotel met sumaq en geserveerd met rijst; stelen worden voor de winter gedroogd
• Gewaardeerd als geneeskrachtig lentemiddel: rijk aan vitaminen na de lange wintermaanden
Feiten in het kort
Koerdische naam: Rewas / revas (rêvas, rêwas, ribêz); Turks ışgın, Perzisch rīvās; de soort Rheum ribes
Waar: Rotsachtige hooggebergtehellingen van de Zagros en de Taurus, in de streek Soran en heel Koerdistan
Seizoen: Geplukt in de lente, vooral in mei, wanneer de stelen jong en mals zijn
Gegeten: Rauw met zout en sumaq; gestoofd met sumaq en rijst; gedroogd voor de winter; geneeskrachtig versterkend middel
In de keuken en op de helling
De puurste manier om rewas te eten vereist helemaal geen recept: breek de steel van de plant, wrijf hem in met een snuf grof zout of doop hem erin, voeg wat sumaq toe als je die hebt en eet. Dat is de klassieke manier en niets kan eraan tippen: het scherpe knakken van de rauwe steel, het overvloedige zuur, het zout dat daar doorheen snijdt en de onderliggende zoetheid naar voren haalt. Zo gegeten is hij zo lekker dat rewas in grote delen van Koerdistan zelden vanuit de bergen thuis aankomt; hij wordt opgegeten waar hij wordt gevonden, door degene die hem vond. Wanneer de stelen wel in de keuken belanden, worden ze voornamelijk verwerkt in een stoofgerecht of als voorraad bewaard. Voor het stoofgerecht worden de stelen gesneden en zacht gestoofd met sumaqwater, uien en lam, dezelfde techniek die deze reeks heeft gevolgd door de grote zure gerechten van Koerdistan. Daarbij komt plough-rijst of gestoomde tarwe om de scherpe saus op te nemen. Voor de voorraad worden de stelen geschild en in de zon gedroogd, zodat een beetje lentezuur de gerechten in herfst en winter smaak kan geven. Rewas wordt ook als geneesmiddel gewaardeerd: hij is rijk aan de vitaminen A, B en C, voedingsstoffen die een lichaam met tekorten na een winter op houdbaar voedsel werkelijk nodig heeft. Traditioneel wordt hij ingenomen om de spijsvertering te verbeteren en de kracht te herstellen. Het is de plant waarbij het versterkende middel en de lekkernij hetzelfde zijn.
De alpenbanaan
De bijnaam Koerdische banaan is geen grap. Het is een uiting van genegenheid van een volk voor wie deze plant bijzonder is: op elke berg te vinden, gratis mee te nemen, als lekkernij aan kinderen gegeven, door wildplukkers als basisvoedsel naar huis gedragen en verweven met de lenteverbeelding van Koerdistan zoals aardbeien verweven zijn met een Engelse juni. Deze reeks verzamelt al vele artikelen lang de wilde planten van de Koerdische lente, van de distelachtige kenger tot de scherpe kleine kapper kepari, van het citroenachtige zuringblad avelik tot de doordringende knoflook van sirmo. Rewas is de zure, degene die je rauw eet terwijl je loopt, de plant die het rechtstreeksst de Koerdische liefde voor scherpe en zure smaken uitdrukt die door tirşik, meftûne en de pot ingelegde tirşî heen loopt. Een lenteochtend in de Koerdische bergen betekent zout in de ene zak, een steel rewas in de hand, zuur dat je de ogen doet dichtknijpen en alles dat na de lange winter weer levend smaakt. De eerlijke kanttekening: wilde Rheum ribes groeit in de hele Zagros en de stelen worden ook in Iran en andere delen van de regio gegeten en geliefd. De reeks behandelde de Perzische rabarberstoofschotel al in een eigen artikel. De traditie van rauw snacken, de bijnaam Koerdische banaan en de naam rewas zelf zijn de specifiek Koerdische kanten van het verhaal van deze plant. En er is een donkerder aspect dat moet worden vastgelegd: de afgelopen jaren zijn verschillende Koerdische burgers gedood door Turkse luchtaanvallen terwijl zij wilde planten verzamelden in de bergen van Iraaks Koerdistan. De berg die rewas biedt, is ook de berg die wordt gebombardeerd. Voor sommige Koerden is wildplukken evenzeer een daad van verzet als een daad van eetlust.
Veelgestelde vragen
Wat is rewas?
Rewas (ook revas, rêvas, ribêz) is de Koerdische naam voor wilde rabarber, specifiek Rheum ribes, een plant met zure stelen die op rotsachtige berghellingen in heel Koerdistan groeit. Hij wordt in de lente verzameld, vooral in mei, en het traditioneelst rauw met zout en sumaq gegeten als een scherpe, verfrissende snack. Hij wordt ook gekookt in een zure stoofschotel met rijst, gedroogd voor de winter en gewaardeerd als geneeskrachtige plant.
Waarom heet rewas de Koerdische banaan?
Vanwege de manier waarop hij wordt gegeten en hoeveel men ervan houdt. Net als een banaan wordt een steel rewas afgebroken en ter plekke gegeten, zonder koken of bereiden. De bijnaam — Koerdische banaan of alpenbanaan — weerspiegelt de culturele genegenheid van Koerden voor deze plant: het is de lentelekkernij die gratis op elke berg groeit, op de helling door kinderen en volwassenen wordt gegeten en de zure tegenhanger vormt van het zoete fruit dat het laagland misschien biedt.
Is rewas uitsluitend Koerdisch?
De plant groeit in de hele Zagros en daarbuiten en wordt ook in Iran en andere delen van de regio gegeten en geliefd. Deze reeks eist de rabarber niet alleen voor Koerden op. Specifiek Koerdisch zijn de naam rewas, de traditie van rauw snacken als eerste lentelekkernij en de culturele genegenheid die hem de naam “Koerdische banaan” bezorgde: een plant die zo centraal staat in de lentebeleving van de Koerdische bergen dat hij deel is gaan uitmaken van de identiteit van dat landschap.
Conclusie
Rewas is het honderdzeventiende artikel in deze reeks en de zure toets van de Koerdische lente. Het is de steel die in mei op de helling wordt afgebroken en met zout gegeten terwijl de berg nog ontwaakt: scherp genoeg om je ogen te laten dichtknijpen, gratis mee te nemen en geliefd genoeg voor een bijnaam. Hij sluit aan bij de verzameling wilde planten van deze reeks: kenger en kepari en tareh en avelik en sirmo, elk een andere manier waarop de Koerdische bergen hun mensen voeden in de weken waarin de tuin nog niet is begonnen en de voorraden slinken. Rewas is de zure, degene die het meest naar het land zelf smaakt. En de berg waarop hij groeit, is in dezelfde adem ook een berg die wordt gebombardeerd. In mei naar buiten lopen en een steel rewas afbreken is daarmee op een stille manier ook volhouden dat je blijft, eet en hier bent. Na honderdzeventien artikelen staat rewas voor het pure genot van een zure lenteochtend en voor de vasthoudendheid die nodig is om eten te blijven vinden op een berg die de wereld je steeds probeert af te nemen.
Bronnen en verder lezen
Kurdish-History.com — Avelik: de wildgeplukte zuring in dezelfde lenteverzameling als rewas
Kurdish-History.com — Sirmo: de wilde knoflook van dezelfde Koerdische lentewildpluk