Tirêya hov: de wilde druif van de Zagros en de wijnstok die de wereld voedde
In de rivierdalen en bosranden van de Zagros, in de eikenbossen van de provincies Koerdistan, Kermanshah en Ilam, op de rotshellingen boven rivieren die van het Koerdische hoogland naar het Mesopotamische laagland stromen, groeit een wilde wijnstok die deze reeks al honderdzesenveertig artikelen nadert zonder hem rechtstreeks te noemen. Vitis vinifera subsp. sylvestris: de wilde druif, de voorouderlijke wijnstok waarvan elke fles wijn op aarde afstamt. Met ranken klimt hij in de Zagroseiken en geeft ’s zomers kleine, zure, donkere bessen. Hij groeit hier al van voordat mensen hem opmerkten. Het moment waarop zij dat deden en begonnen te selecteren, vermeerderen en verzorgen, is een van de grote omslagen in de menselijke geschiedenis. En dat gebeurde hier. Genetisch onderzoek naar wilde druivenpopulaties specifiek uit de provincie Koerdistan in Noordwest-Iran, het hart van Rojhelat, het Koerdische oosten, bevestigde dat de Zagros enkele van de genetisch belangrijkste populaties Vitis vinifera sylvestris ter wereld herbergt. Domesticatie wordt op ongeveer 6.000 tot 8.000 jaar geleden gedateerd, met het belangrijkste oorsprongsgebied in de Kaukasus en het Midden-Oosten: de Taurus, Zagros en Transkaukasische zone. Hajji Firuz Tepe, een dorp in de Zagrosuitlopers van Noordwest-Iran naast de Koerdische provincie West-Azerbeidzjan (Azarbaijan Gharbi), leverde het oudste bevestigde chemische bewijs van wijnbereiding ter wereld: wijnsteenzuurresten in aardewerken kruiken uit 5.400–5.000 v.Chr. De Koerdische bergen gaven de wereld naast tarwe, olijf en vijg ook de druif. Dit is het honderdzevenenveertigste artikel in de reeks. De druif kwam in drie vormen aan bod: melasse (dûşav, artikel honderddertien), gedroogd vruchtenleer (pestil, artikel honderdvierentwintig) en gekristalliseerde suiker in de şekirklotraditie. Nu behandelt Sherko de wijnstok zelf: wild, klimmend in de Zagroseiken, de voorouder van allemaal.
Kernpunten
• Tirêya hov (wilde druif, Vitis vinifera sylvestris) groeit in de Zagros van de provincie Koerdistan en de hele Koerdische hooglandzone
• Domesticatie: 6.000–8.000 jaar geleden in de Taurus/Zagros/Kaukasuszone, het Koerdische berggebied
• Hajji Firuz Tepe (Zagrosuitlopers, Noordwest-Iran): oudste bevestigde wijnbewijs ter wereld, 5.400–5.000 v.Chr.
• Elke fles wijn ter wereld stamt van deze wilde wijnstok af: de Koerdische bergen gaven de wereld haar druif
Feiten in het kort
Koerdische naam: Tirî (druif, Sorani/Kurmanji); tirêya hov / tirêya kêvî (wilde druif); de gedomesticeerde druif heet tirî baştin
Soort: Vitis vinifera subsp. sylvestris (wild) → gedomesticeerd tot Vitis vinifera subsp. vinifera (sativa), voorouder van alle geteelde wijndruiven
Oorsprongsgebied: Taurus en Zagros + Transkaukasië; specifiek bevestigd in de provincie Koerdistan, Noordwest-Iran (Rojhelat)
Vroegste wijn: Hajji Firuz Tepe, Zagrosuitlopers, Noordwest-Iran: wijnsteenzuurresten in aardewerk, 5.400–5.000 v.Chr.
De wilde wijnstok in het Zagroseikenbos
De wilde druif (Vitis vinifera sylvestris) is inheems in dezelfde eiken- en pistachebossen die de reeks bezocht voor paddenstoelen, hars, wilde knoflook en rabarber. Het is een bosklimmer: hij groeit met ranken in bomen, verspreidt zich ’s zomers over het bladerdak en laat in de herfst zijn kleine, zure bessen vallen. Genetisch onderzoek documenteerde specifiek wilde populaties in de provincie Koerdistan, het Iraans-Koerdische hoogland van Rojhelat, en stelde daar aanzienlijke genetische verscheidenheid vast. Deze Zagrospopulaties zijn geen overlevenden aan de rand van een vroeger groter verspreidingsgebied, maar kernpopulaties in het hart van het oorsprongsgebied. De overgang van Vitis vinifera sylvestris naar de geteelde wijndruif Vitis vinifera vinifera omvatte menselijke selectiestappen: planten met tweeslachtige bloemen kiezen, die zichzelf kunnen bestuiven en betrouwbaarder vrucht zetten; grotere, zoetere bessen selecteren; via stekken gewenste eigenschappen behouden; en uiteindelijk wijngaarden aanplanten in plaats van alleen wild te oogsten. Dit proces duurde duizenden jaren en vond meerdere keren in de Taurus, Zagros en Kaukasus plaats. Het oudste bevestigde wijnbewijs, aardewerken kruiken met wijnsteenzuurresten als chemische signatuur van gefermenteerde druiven, komt uit Hajji Firuz Tepe, een dorp in de Zagrosuitlopers van Noordwest-Iran naast het Koerdische kernland Azerbaijan Gharbi. De datering: 5.400–5.000 v.Chr. De wijnstok die eerst in de Koerdische bergzone werd verzorgd, werd de stok achter elke ooit geschonken Bordeaux, Barolo, Riesling, Georgische amberwijn en Libanese rode wijn.
De Koerdische oorsprongsboog: tarwe, olijf, vijg en nu de druif
Artikel voor artikel bouwt deze reeks aan het betoog dat het voedsel van de wereld uit de Koerdische bergen kwam. Artikel honderdzevenentwintig (genim) stelde vast dat tarwe eerst nabij Karacadağ in Bakur werd geteeld, de belangrijkste afzonderlijke landbouwgebeurtenis in de menselijke geschiedenis. Artikel honderdzesentwintig (zeytûn) stelde vast dat olijven eerst in de Taurus van Bakur werden gedomesticeerd, de basis van de mediterrane keuken. Artikel honderdtweeëndertig (hejîr) stelde vast dat vijgen tot de oudste geteelde vruchten behoren, met wilde voorouders in de hele Koerdische bergzone. Nu vestigt tirêya hov de vierde grote oorsprong: de wilde Zagrosdruif, de wijnstok die alle wereldwijn voortbracht. Tarwe, olijf, vijg en druif zijn vier grondpijlers van de menselijke eetcultuur, alle naar de Koerdische bergzone herleid. Dit is geen toeval of overdrijving, maar wat archeologische en genetische gegevens tonen. De Zagros en Taurus zijn mondiaal belangrijke biodiversiteitsgebieden voor de oorsprong van cultuurgewassen. De Vruchtbare Halvemaan, waarvan zij de noordelijke en oostelijke rand vormen, gaf de wereld meer voedselplanten dan enig even groot gebied op aarde. Koerden zijn het volk van dat landschap. Zij woonden en boerden er, verzamelden voedsel en verzorgden wilde planten en dieren van voordat het eerste zaad bewust werd geplant. De wilde druif die nog in de eiken van de provincie Koerdistan klimt is geen relikwie. Het is de voorouder van de beroemdste drank ter wereld, nog groeiend in de heuvels waar hij voor het eerst werd opgemerkt.
Veelgestelde vragen
Waar komt de wijnstok vandaan?
De geteelde wijnstok (Vitis vinifera) werd ongeveer 6.000–8.000 jaar geleden uit de wilde voorouder Vitis vinifera sylvestris gedomesticeerd in de Kaukasus en het Midden-Oosten, specifiek de Taurus, Zagros en Transkaukasische zone. Onderzoek naar genetische verscheidenheid bevestigde dat populaties in de provincie Koerdistan, Noordwest-Iran (Rojhelat), tot de genetisch belangrijkste wilde voorouderpopulaties behoren. Het vroegste bevestigde chemische wijnbewijs komt uit Hajji Firuz Tepe in de Zagrosuitlopers (5.400–5.000 v.Chr.).
Groeit de wilde druif nog in Koerdistan?
Ja. Vitis vinifera sylvestris groeit nog in de Zagros van de provincie Koerdistan en omliggende hooglandregio’s. Collegiaal getoetst genetisch onderzoek bestudeerde specifiek collectiemonsters van wilde druiven uit de provincie (Rojhelat, Noordwest-Iran) en bevestigde het genetische belang. De stok groeit als klimmer in eiken- en pistachebossen, geeft kleine zure bessen en vertegenwoordigt dezelfde genenpool waaruit alle geteelde druiven werden geselecteerd.
Wat is het verband met dûşav en pestil?
Dûşav (artikel #113) is druivenzoetheid ingekookt tot donkere siroop, de melasse van de herfstoogst. Pestil (artikel #124) is dun uitgesmeerd vruchtvlees dat tot leer droogt. Beide komen van de gedomesticeerde tirî, de geteelde druif die van tirêya hov afstamt. Dit artikel behandelt de wilde voorouder: de stok die in Zagroseiken klimt en de genenpool waaruit geteelde druiven werden geselecteerd. De drie artikelen, wilde wijnstok, melasse en leer, vormen het volledige verhaal van de Koerdische druif, van bosherkomst tot keukengebruik.
Conclusie
Tirêya hov is het honderdzevenenveertigste artikel in de reeks en geeft de wilde wijnstok zijn naam. Sherko ging steeds verder terug: van zozanhoning naar wilde knoflook van de bergweide, paddenstoelen van de bosbodem en hars uit de bast. Nu bereikt hij de wijnstok die in Zagroseiken klimt, de wilde voorouder van elke geteelde druif ter wereld. Tarwe uit Karacadağ. Olijf uit de Taurus. Vijg van de Zagrosbosrand. Nu de druif van dezelfde hellingen waar eiken groeien en de wilde stok nog klimt. Na honderdzevenenveertig artikelen gaven de Koerdische bergen de wereld brood, olie, fruit en wijn. De wijnstok staat er nog. De eik staat er nog. De berg staat er nog.
Bronnen en verder lezen
Kurdish-History.com — Dûşav: druivenmelasse uit de gedomesticeerde afstammeling van tirêya hov