پێشەکی
خاندانەکان ئەو بنەماڵە پیرۆز و بۆماوەییانەن کە خودی چوارچێوەی ئایینی یارسانی، ئایینی خەڵکی ڕاستی یان ئەهلی حەق، پێک دەهێنن. ئەم ماڵانەی ڕۆحانی لە سەردەمی دەرکەوتنە گەورە ئیلاهییەکە، سوڵتان سەهاک، دامەزراون و سەرتاپای کۆمەڵگەی باوەڕداران ڕێک دەخەن: هەر یارسانییەک لەناو یەکێک لە خاندانەکان لەدایک دەبێت و هەر خاندانێک سەرۆکایەتیی لەلایەن مامۆستایەکی ڕۆحانیی بۆماوەیی، سەیدێک، دەکرێت کە ڕێنمایی ژیانی ئایینیی ئەندامەکانی دەکات.
لە ڕێگەی خاندانەکانەوە ئایینی یارسانی بنەما باوەڕییەکانی، شیعرە پیرۆزەکانی و دەسەڵاتی باطنیی خۆی لە نێوان نەوەکاندا دەپارێزێت و فێرکارییەکان لە مامۆستاوە بۆ شوێنکەوتوو دەگوازێتەوە لە زنجیرەیەکی نەپچڕاو کە دەگاتەوە بە کەسایەتییە پیرۆزەکانی سەردەمی دامەزراندنی ئایینەکە. سیستەمەکە هەر باوەڕدارێک بە ڕێبەرێکی ڕۆحانی و بنەماڵەیەکی پیرۆز دەبەستێتەوە و سەرتاپای کۆمەڵگەکە لە پێکهاتەیەکی زیندووی دەسەڵات و چاودێریی ئایینیدا دەگونجێنێت. تێگەیشتن لە خاندانەکان تێگەیشتنە لە چۆنیەتیی ڕێکخستنی ئایینی یارسانی و چۆنیەتیی پاراستن و گواستنەوەی میراتە پیرۆزەکەی.
ئایینی یارسانی ئایینێکی زیندووە کە ئەمڕۆ کۆمەڵەکانی کورد لە ڕۆژاوای ئێران و باکووری عێراق و لە دیاسپۆرادا پەیڕەوی دەکەن، و خاندانەکان هەر پێکهاتەی زیندووی ژیانی ئایینیی ئەون. ئەم باسە بە ڕێزەوە و لە چوارچێوەی خودی ئایینەکەدا سیستەمی خاندان وەک یەکێک لە جیاوازترین و گرنگترین تایبەتمەندییەکانی ئایینی خەڵکی ڕاستی وەسف دەکات. نەریتێکە لە بنەماڵەی پیرۆز و ڕێنمایی ڕۆحانی کە لە ناوەندی ژیانی ئایینیی یارسانیدا جێی هەیە.
ناوەڕۆک
هەفت تەن، هەفت تەوانە و خاندانەکان
خاندانەکان چین؟
خاندانەکان، وشەیەک بە مانای ماڵ یان بنەماڵەی ڕەچەڵەکی، ئەو بنەماڵە پیرۆز و بۆماوەییانەن کە کۆمەڵگەی یارسانی بەپێیان ڕێک خراوە. هەر خاندانێک ماڵێکی ڕۆحانییە کە ڕەچەڵەکی خۆی دەگەڕێنێتەوە بۆ کەسایەتییەکی پیرۆزی سەردەمی دامەزراندنی ئایینەکە، و مامۆستایەکی ڕۆحانیی بۆماوەیی بە ناوی سەید سەرۆکایەتیی دەکات. یارسانییەکان جیاوازی لە نێوان دوو گرووپی بۆماوەییدا دەکەن: خەڵکی ئاسایی، باوەڕدارە ئاساییەکان، و سەیدەکان، ڕێبەرە ڕۆحانییەکان کە سەرۆکی خاندانەکانن و ڕێنمایی ژیانی ئایینیی کۆمەڵگەکە دەکەن. هەر یارسانییەک لە خاندانێکی دیاریکراودا لەدایک دەبێت و بۆ تەواوی ژیانی پەیوەست دەبێت پێیەوە، وەک شوێنکەوتووێک بە ڕێبەرێکەوە، بە سەیدەکەی دەبەسترێتەوە. کەواتە خاندانەکان پێکهاتەی بنەڕەتیی کۆمەڵگە ئایینییەکەی یارسانین؛ ئەو چوارچێوەیەی ئایینەکە پێی ڕێک دەخرێت، دەسەڵاتەکەی دەگوازرێتەوە و ئەندامەکانی ڕێنمایی دەکرێن.
دامەزراندنی خاندانەکان
لە نەریتی ئایینەکەدا خاندانەکان لە سەردەمی سوڵتان سەهاک دامەزراون؛ ئەو دەرکەوتنە باڵا ئیلاهییەی لە ناوچەی هەورامان شێوەی کلاسیکیی بە ئایینی یارسانی دا. بەپێی نەریتەکە، کاتێک سوڵتان سەهاک بوونەوەرە پیرۆزەکانی ئایینەکەی لە دەوری خۆی کۆ کردەوە، لەوانە هەفت تەن، حەوت کەسەکە، هەروەها گرووپێکی دامەزراند کە بەرپرسی کاروباری جیهانی دەرەوە بوو، و شوێنکەوتوانی ئەم کەسایەتییە پیرۆزانە کە ڕێنمایییان دەکردن، خاندانە سەرەتاییەکانیان پێک هێنا.
لە نەریتەکەدا حەوت خاندانی سەرەتایی لە سەردەمی خودی سوڵتان سەهاک دامەزراون، کە لەلایەن کەسایەتییە پیرۆزەکانی بازنەکەی دامەزراون یان پەیوەندییان پێوە هەیە. دوای سەردەمی ئەو، چوار خاندانی دیکە دامەزران و بە باوترین ژماردن کۆی گشتییان گەیشتە یازدە. هەر خاندانێک ناوی لەو کەسایەتییە پیرۆزە وەرگرت کە پەیوەندیی پێوە هەبوو، و سەرتاپای پێکهاتەی دواتری کۆمەڵگەی یارسانی لەم بنەماڵە سەرەتاییانەوە هاتووە. کەواتە دامەزراندنی خاندانەکان بە سەردەمی دامەزراندنی ئایینەکە و بازنەی بوونەوەرە پیرۆزەکانی دەوری سوڵتان سەهاکەوە بەستراوە؛ ئەمە ڕەچەڵەکی پیرۆز و دەسەڵاتیان پێ دەبەخشێت، کە وای دادەنرێت لە بنەڕەتدا لە خودی دەرکەوتنە ئیلاهییەکە و کەسایەتییە پیرۆزەکانی سەردەمەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت.
خاڵە سەرەکییەکان
خاندانەکان بنەماڵە پیرۆز و بۆماوەییەکانی ئایینی یارسانین.
وشەکە بە مانای ماڵ یان بنەماڵەی ڕەچەڵەکییە.
لە سەردەمی سوڵتان سەهاک دامەزراون.
حەوت خاندانی سەرەتایی و چوار خاندانی دواتر، بە ژماردنی باو دەبنە یازدە.
هەر خاندانێک مامۆستایەکی ڕۆحانیی بۆماوەیی، سەیدێک، سەرۆکایەتیی دەکات.
هەر یارسانییەک لە خاندانێکدا لەدایک دەبێت و سەیدەکەی ڕێنمایی دەکات.
زانیارییە خێراکان
ناو: خاندان (ماڵ یان بنەماڵەی ڕەچەڵەکی)
نەریت: یارسانی، ئایینی خەڵکی ڕاستی
دامەزرێنەر: لە سەردەمی سوڵتان سەهاک دامەزراوە
ژمارە: بە ژماردنی باو یازدە (هەندێک دەڵێن دوازدە)
حەوتە سەرەتاییەکە: لە سەردەمی خودی سوڵتان سەهاک دامەزراون
چوارە دواترەکە: دوای سەردەمی ئەو دامەزراون
سەرۆکایەتیی: سەیدێکی بۆماوەیی، مامۆستای ڕۆحانی
ئەندامێتی: هەر یارسانییەک لە خاندانێکدا لەدایک دەبێت
ئەرک: ڕێنمایی، دەسەڵات و بەردەوامیی ئایینی
زمانی پیرۆز: کوردیی گۆرانیی شیعرە پیرۆزەکان
یازدە خاندانەکە
لە باوترین نەریتدا، کۆی خاندانەکان یازدەیە، هەرچەند هەندێک ژماردن ژمارەکە بە دوازدە دیاری دەکەن. حەوتیان لە سەردەمی خودی سوڵتان سەهاک دامەزراون و چوار لە نەوەکانی دواتردا زیاد کراون. حەوتە سەرەتاییەکە و چوارە دواترەکە پێکەوە ئەو بنەماڵانە پێک دەهێنن کە کۆمەڵگەی یارسانی بەپێیان ڕێک خراوە؛ هەر یەکەیان ناوی ئەو کەسایەتییە پیرۆزە هەڵدەگرێت کە پەیوەندیی پێوە هەیە.
ژماردنی خاندانەکان بە یازدە، بە حەوتی سەرەتایی و چواری دواتر، ئەو ژماردنەیە کە زۆربەی باسەکانی ئایینەکە دەیخەنە ڕوو، و لە ژیانی ئایینیی کۆمەڵە یارسانییەکاندا ڕەنگی دەداتەوە، کە بنەماڵەکانی سەیدەکان ڕۆڵی ناوەندیی خۆیان لە ڕێبەرایەتی و ڕێنمایی باوەڕداراندا دەگێڕن. ئەوەی هەندێک سەرچاوە ژمارەکە بە دوازدە، لەبری یازدە، دەخەنە ڕوو، ڕەنگدانەوەی ئەو جیاوازییەیە کە بە سروشتی لە نەریتێکی گوازراوە لە نێوان چەندین سەدە و کۆمەڵەی جیاوازدا پەیدا دەبێت، و شێوازە جیاوازەکانی ژماردن و پۆلێنکردنی بنەماڵەکان لە کات و شوێنی جیاواز. خاڵە بنەڕەتییەکە کە نەریتەکە لەسەری کۆکە، ئەوەیە کۆمەڵگەی یارسانی بە ژمارەیەکی دیاریکراوی بنەماڵەی پیرۆز و بۆماوەیی، خاندانەکان، ڕێک خراوە؛ کە لە سەردەمی دامەزراندنی ئایینەکەوە هاتوون، هەر باوەڕدارێک لەناویاندا لەدایک دەبێت و ئایینەکە لە ڕێگەیانەوە پێک دێت و ڕێبەرایەتی دەکرێت. ڕاستگۆیانەیە ئاماژە بە جیاوازیی یازدە و دوازدە بکرێت، لە هەمان کاتدا سیستەمی خاندان وەک چوارچێوەی جێگیری ژیانی ئایینیی یارسانی بناسرێت.
سەید و شوێنکەوتوو
لە سەری هەر خاندانێکدا سەیدێک، مامۆستای ڕۆحانیی بۆماوەیی بنەماڵەکە، هەیە؛ پەیوەندیی سەید و شوێنکەوتوان ناوەندی زیندووی سیستەمی خاندانە. هەر یارسانییەکی ئاسایی دەبێت ڕێبەرێکی ئایینی، پیرێکی، هەبێت کە سەیدی خاندانێکە و باوەڕدار لە پەیوەندییەکی گوێڕایەڵی و چاودێریی ڕۆحانیدا پێیەوە بەستراوە. شوێنکەوتوو بەڵێن دەدات وەک منداڵێک شوێنی دایک یان باوکی دەکەوێت، شوێنی سەید بکەوێت؛ بۆ ڕێنمایی لە ڕێگای گەیشتن بە ڕاستیی جیهانی ئەوی دیکەدا ڕوو لە مامۆستاکە دەکات.
ئەم پەیوەندییە بۆماوەیی و بەردەوامە: بە مانایەک سەید شوێنکەوتوانی خۆی بە میرات وەردەگرێت، و بەستەری بنەماڵەیەکی سەید و ئەو خێزانانەی شوێنیان دەکەون، بە درێژایی نەوەکان دەگوازرێتەوە. ئەم بەستەرە ئەوەندە نزیک و پیرۆزە کە هاوسەرگیری لە نێوان خێزانی سەید و شوێنکەوتوانی قەدەغەیە و وەک هاوسەرگیری لەناو یەک خێزاندا مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت. سەید ڕێبەرایەتی ژیانی ئایینیی کۆمەڵگەکە دەکات، سەرۆکایەتی مەراسیمی پیرۆزی جەم و ڕێوڕەسمەکانی ئایینەکە دەکات، و شیعرە پیرۆزەکان بۆ باوەڕداران لێک دەداتەوە. لە ڕێگەی سەید و شوێنکەوتووەوە، سیستەمی خاندان هەر ئەندامێکی کۆمەڵگەکە بە ڕێبەرێکی ڕۆحانی و بنەماڵەیەکی پیرۆز دەبەستێتەوە، و سەرتاپای ئایینەکە لە پێکهاتەیەکی زیندووی دەسەڵات و ڕێنمایی و چاودێریدا دەگونجێنێت کە لە کەسایەتییە پیرۆزەکانی دامەزراندنیەوە هاتووە.
پاراستنی نەریتی پیرۆز
یەکێک لە ئامانجە گەورەکانی سیستەمی خاندان پاراستن و گواستنەوەی نەریتی پیرۆزی ئایینەکەیە بە درێژایی نەوەکان. ئایینی یارسانی پێش هەموو شتێک لە شیعرە پیرۆزەکانی، کەلامی سەرەنجام و کۆمەڵە فراوانترەکەی شیعری پیرۆزدا پارێزراوە، کە بە زمانی کوردیی گۆرانی داڕێژراون و بە نەریت بە وریاییەکی زۆر گوازراونەتەوە. سەیدەکانی خاندانەکان پاسەوان و لێکدەرەوەی ئەم میراتە پیرۆزەن؛ بەرپرسی پاراستنی بنەما باوەڕییەکان، شیعر و ڕێوڕەسمەکان و گواستنەوەی دڵسۆزانەیان بۆ ئەو باوەڕدارانەن کە لە ژێر چاودێرییان دان.
لە ڕێگەی بنەماڵە بۆماوەییەکانی خاندانەکانەوە، دەسەڵاتی باطنی و زانیاریی پیرۆزی ئایینەکە لە زنجیرەیەکی نەپچڕاودا دەگوازرێنەوە کە دەگاتەوە بە کەسایەتییە پیرۆزەکانی سەردەمی دامەزراندن. سیستەمەکە بەردەوامیی بنەما باوەڕییەکان و پاراستنی دڵسۆزانەی نەریتەکە دڵنیا دەکاتەوە، و هەر نەوەیەک لە ڕێگەی ڕەچەڵەکی سەیدەکانیەوە بە نەوەکانی پێش خۆی دەبەستێتەوە. لە ئایینێکدا کە زانیاریی پیرۆزەکەی تا ڕادەیەکی زۆر باطنییە، بە سنوورداری هەڵدەگیرێت و بە وریایی دەگوازرێتەوە، ئەم پێکهاتەی دەسەڵاتی ڕۆحانیی بۆماوەییە بۆ پاراستنی نەریتەکە بنەڕەتییە. کەواتە خاندانەکان تەنها چوارچێوەیەکی کۆمەڵایەتی نین، بەڵکو خودی ئەو کەناڵانەن کە میراتە پیرۆزەکەی خەڵکی ڕاستی پێیان بە زیندوویی دەهێڵرێتەوە و دەگوازرێتەوە؛ ئەو هەڵگرانە زیندووانەی بەردەوامیی ئایینەکە بە درێژایی سەدەکان دەپارێزن.
هەفت تەن، هەفت تەوانە و خاندانەکان
گرنگە خاندانەکان لە گرووپە حەوتینە و پیرۆزەکانی دیکەی ئایینی یارسانی جیا بکرێنەوە، کە پەیوەندییان پێوە هەیە بەڵام هەمان شت نین. هەفت تەن، حەوت کەسەکە، حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکەی ڕێکخستنی ناوەکیی گەردوونین، هاوەڵە گەورەکانی دەرکەوتنە ئیلاهییەکە لە بواری ڕۆحانیدا. بە پێچەوانەوە خاندانەکان بنەماڵەکانی کۆمەڵگەن لە جیهاندا، ئەو ماڵە بۆماوەییانەی باوەڕداران لەناویاندا لەدایک دەبن.
نەریتەکە دەگێڕێتەوە کە سوڵتان سەهاک لەگەڵ هەفت تەنی بواری ناوەکی، گرووپێکی کەسایەتیی پیرۆزیشی پێک هێنا کە بەرپرسی کاروباری جیهانی دەرەوە بوون، و شوێنکەوتوانی ئەم کەسایەتییانە کە ڕێنمایییان دەکردن، خاندانە سەرەتاییەکانیان پێک هێنا. بەمە هەفت تەن بە ڕێکخستنی گەردوونی و ڕۆحانییەوە پەیوەستە، لە کاتێکدا گرووپی بەرپرسی کاروباری دەرەوە و ئەو خاندانانەی لێیانەوە هاتوون بە ڕێکخستنی کۆمەڵگە لە جیهاندا پەیوەستن، هەرچەند هەموویان لە پێکهاتە پیرۆزەکەی ئایینەکەدا کە سوڵتان سەهاک دایمەزراندووە، پێکەوە بەستراون. جیاکردنەوەی ڕوونی ئەم گرووپانە بۆ تێگەیشتن لە سیستەمی یارسانی پێویستە، کە تێیدا ژمارە پیرۆزەکەی حەوت لە ئاستە جیاوازەکانی ڕێکخستنی گەردوون و کۆمەڵگەدا دووبارە دەبێتەوە. خاندانەکان بە تایبەتی بنەماڵە بۆماوەییەکانی کۆمەڵگەن، چوارچێوەی ژیانی ئایینیی ئەون لە جیهاندا، کە لە کەسایەتییە پیرۆزەکانی دامەزراندنی ئایینەکەوە هاتوون.
هێما و مانا
خاندانەکان باوەڕە قووڵەکەی یارسانی دەنوێنن کە دەسەڵات و زانیاریی پیرۆز لە ڕێگەی ڕەچەڵەکەوە دەگوازرێنەوە، لە زنجیرەیەکی نەپچڕاودا کە دەگاتەوە بە کەسایەتییە پیرۆزەکانی سەردەمی دامەزراندن. بە بەستنەوەی هەر باوەڕدارێک بە سەیدێک و ماڵێکی پیرۆز، سیستەمەکە ئەو بیرۆکەیە دەردەبڕێت کە ژیانی ڕۆحانی تەنهایی نییە، بەڵکو لەناو کۆمەڵگەیەک و لە ژێر ڕێنماییدا بەسەر دەبرێت؛ هەر ڕۆحێک بە مامۆستا و ڕەچەڵەکێکەوە بەستراوە کە بە سەرچاوە پیرۆزەکەی ئایینەکە دەیبەستێتەوە. خاندانەکان پێکهاتەی چاودێری و دەسەڵات و پەیوەستبوون بە کۆمەڵگەی یارسانی دەبەخشن.
سیستەمەکە هەروەها ئەو بایەخە قووڵە دەنوێنێت کە ئایینەکە بە بەردەوامی و گواستنەوەی دڵسۆزانە دەیدات. لە ئایینێکدا کە زانیاریی پیرۆزەکەی تا ڕادەیەکی زۆر باطنییە و بە نەریت بە وریاییەکی زۆر دەگوازرێتەوە، بنەماڵە بۆماوەییەکانی خاندانەکان ئەو هەڵگرانەن کە نەریتەکە لە نێوان نەوەکاندا دەپارێزن، و دڵنیایی دەدەن بنەما باوەڕییەکان، شیعرە پیرۆزەکان و ڕێوڕەسمەکان لە سەردەمی دامەزراندنەوە تا ئێستا دڵسۆزانە گوازراونەتەوە. کەواتە خاندانەکان هەردوو ڕەهەندی کۆمەڵایەتی و مێژوویی ئایینەکە دەنوێنن: بەستنەوەی هەر باوەڕدارێک بە پێکهاتەیەکی ڕێنمایی و پەیوەستبوون، و پاراستنی میراتە پیرۆزەکە بە درێژایی سەدەکان. ئەوان چوارچێوە زیندووەکەن کە خەڵکی ڕاستی لە ڕێگەیانەوە ئایین و کۆمەڵگە و پەیوەندییان بە سەرچاوە پیرۆزەکەی نەریتەکەیان دەپارێزن؛ یەکێک لە جیاوازترین و پڕماناترین تایبەتمەندییەکانی ئەم ئایینە کۆن و زیندووە.
خاندانەکان و کورد
سیستەمی خاندان دامەزراوەیەکی ئایینیی دیار و تایبەت بە کوردە؛ چوارچێوەی ئایینی یارسانی، کە زۆربەی پەیڕەوکارانی کوردی ڕۆژاوای ئێران و باکووری عێراقن، کە لەوێ کۆمەڵە یارسانییەکان هەروەها بە کاکەیی ناسراون. ئایینەکە لە ناوچە کوردییەکەی هەورامان شێوەی وەرگرت و شیعرە پیرۆزەکانی بە زمانی کوردیی گۆرانی داڕێژراون؛ بەمە خاندانەکان و سەرتاپای پێکهاتەی ئایینەکە ڕیشەی قووڵیان لە جیهانی کوردیدا هەیە و بەشێک لە میراتە ئایینییە تایبەتەکەی گەلی کورد پێک دەهێنن.
بۆ کوردە یارسانییەکان، خاندانەکان بابەتێکی ڕابردوو نین، بەڵکو پێکهاتەی زیندووی ژیانی ئایینیی ئەمڕۆیانن؛ بنەماڵەکانی سەیدەکان کە ڕێنمایی کۆمەڵەکانیان دەکەن و ئایینەکەیان دەپارێزن. سیستەمەکە لە گرنگترین و جیاوازترین تایبەتمەندییەکانی نەریتی کاکەیی و یارسانیی فراوانترە؛ چوارچێوەیەکی پیرۆزی ڕەچەڵەک و ڕێنمایی کە بە درێژایی سەدەکان ئەم ئایینە کوردییەی پاراستووە. وەک یەکێک لە ئایینە زیندووەکانی جیهانی کوردی، بە بنەماڵە و شیعر و ڕێوڕەسمە پیرۆزەکانی خۆیەوە، یارسانی و سیستەمی خاندانەکەی بەشێکی بەنرخی میراتی ئایینی و کولتووریی کوردن و بەڵگەیەکن بۆ قووڵی و تایبەتمەندیی نەریتی ڕۆحانیی کورد.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا یارسانییەکان «عەلی‌ئەڵڵاهی» یان پەرستەرانی عەلین؟ نەخێر؛ ئەمە ناونانێکە کە خودی یارسانییەکان وەک تێگەیشتنێکی هەڵە و ناوێکی ناگونجاو ڕەتی دەکەنەوە. هەرچەند ئایینەکە ڕێزێکی زۆر لە عەلی دەگرێت و لە خودی ئایینناسییەکەیدا وەک یەکێک لە دەرکەوتنە ئیلاهییەکان ڕێزی لێ دەگرێت، یارسانییەکان تەنها «پەرستەرانی عەلی» نین، و کۆمەڵگەکە زاراوەی «عەلی‌ئەڵڵاهی» بە ناونانێکی سووکایەتیئامێز دەزانێت کە لە دەرەوەوە بەسەریدا سەپێنراوە و باوەڕەکانی بە هەڵە دەناسێنێت. ئایینی یارسانی ئایینێکی سەربەخۆیە کە ئایینناسی، شیعری پیرۆز و پێکهاتەی خۆی هەیە، لەوانە سیستەمی خاندان؛ دەبێت لە چوارچێوەی خۆیدا لێی تێبگەین، نەک لە ڕێگەی ناونانەکانی دەرەوە. ڕاستگۆیانە و ڕێزدارانەیە ئەم ناوە ناگونجاوە وەک خودی یارسانییەکان ڕەت بکرێتەوە.
ئایا یازدە خاندان هەیە یان دوازدە؟ باوترین نەریت یازدە دیاری دەکات، بە حەوت کە لە سەردەمی سوڵتان سەهاک دامەزراون و چوار کە دواتر زیاد کراون؛ ئەمەش ئەو ژماردنەیە کە زۆربەی باسەکانی ئایینەکە دەیخەنە ڕوو. بەڵام هەندێک سەرچاوە ژمارەکە بە دوازدە دیاری دەکەن. ئەم جیاوازییە ڕەنگدانەوەی فرەچەشنیی سروشتیی نەریتێکە کە بە درێژایی چەندین سەدە و کۆمەڵە گوازراوەتەوە، و شێوازە جیاوازەکانی ژماردنی بنەماڵەکان لە کات و شوێنی جیاواز. ڕاستگۆیانەیە ئاماژە بە جیاوازییەکە بکرێت، لەبری پیشاندانی یەک ژمارە وەک شتێکی بێ گومان؛ لە هەمان کاتدا خودی سیستەمی خاندان، ڕێکخستنی کۆمەڵگە بە بنەماڵەی پیرۆز و بۆماوەیی، وەک چوارچێوەی جێگیر و لەسەرکۆکی ژیانی ئایینیی یارسانی بناسرێت.
ئایا سیستەمی خاندان هەمان ڕەچەڵەکی ئاسایی عەشیرەت یان خێزانە؟ نەخێر؛ خاندانەکان بە تایبەتی بنەماڵەی ئایینی و پیرۆزن، نەک تەنها گرووپبەندیی عەشیرەتی یان خێزانی. هەرچەند بۆماوەیی و بە ڕەچەڵەکەوە بەستراون، گرنگییان ئایینییە: بنەماڵەکانی دەسەڵاتی ڕۆحانین کە لە کەسایەتییە پیرۆزەکانی دامەزراندنی ئایینەکەوە هاتوون، و لە ڕێگەیانەوە ئایینەکە ڕێک دەخرێت و نەریتە پیرۆزەکەی دەگوازرێتەوە. ئەو سەیدانەی سەرۆکایەتییان دەکەن، مامۆستای ڕۆحانین، و بەستەری سەید و شوێنکەوتوو پەیوەندییەکی ئایینیی ڕێنمایی و چاودێرییە. کەواتە دەبێت لە سیستەمی خاندان وەک دامەزراوەیەکی ئایینی، چوارچێوە پیرۆزەکەی ئایینی یارسانی، تێبگەین، نەک تەنها پێکهاتەیەکی کۆمەڵایەتی یان عەشیرەتی، هەرچەند بە قووڵی لە ژیانی کۆمەڵگەکەدا چنراوە.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
یارسانی: ئایینی خەڵکی ڕاستی کە خاندانەکان ڕێکی دەخەن
سوڵتان سەهاک: دەرکەوتنە ئیلاهییەکە کە خاندانەکانی دامەزراند
هەفت تەن: حەوت کەسەکەی ڕێکخستنی ناوەکیی گەردوون
پیر بنیامین: کەسایەتییەکی پیرۆزی پێشەنگی دامەزراندنی ئایینەکە
پیر موسی: تۆمارکەرە پیرۆزەکەی نەریتی پیرۆز
بابا یادگار: کەسایەتییەکی پیرۆز کە بە بنەماڵەکانەوە پەیوەندیدارە
کەلامی سەرەنجام: شیعرە پیرۆزەکان کە خاندانەکان دەپارێزن
مەراسیمی جەم: کۆبوونەوە پیرۆزەکەی سەیدەکان ڕێبەرایەتی دەکەن
کاکەیی: کۆمەڵە یارسانییەکانی عێراق
لەدایکبوونەوەی یارسانی: بنەما باوەڕییەکەی ڕۆح کە لە ئایینەکەدا دەگوازرێتەوە
پرسیارە باوەکان
خاندانەکان چین؟
خاندانەکان، وشەیەک بە مانای ماڵ یان بنەماڵەی ڕەچەڵەکی، ئەو بنەماڵە پیرۆز و بۆماوەییانەن کە کۆمەڵگەی یارسانی، خەڵکی ڕاستی، بەپێیان ڕێک خراوە. هەر خاندانێک ماڵێکی ڕۆحانییە کە ڕەچەڵەکی خۆی دەگەڕێنێتەوە بۆ کەسایەتییەکی پیرۆزی سەردەمی دامەزراندنی ئایینەکە، و مامۆستایەکی ڕۆحانیی بۆماوەیی بە ناوی سەید سەرۆکایەتیی دەکات. هەر یارسانییەک لە خاندانێکدا لەدایک دەبێت و وەک شوێنکەوتووێک بە ڕێبەرێکەوە، بە سەیدەکەی دەبەسترێتەوە. خاندانەکان چوارچێوەی بنەڕەتیی ژیانی ئایینیی یارسانین.
کێ خاندانەکانی دامەزراند؟
لە نەریتی ئایینەکەدا خاندانەکان لە سەردەمی سوڵتان سەهاک دامەزراون؛ ئەو دەرکەوتنە باڵا ئیلاهییەی لە ناوچەی هەورامان شێوەی بە ئایینی یارسانی دا. بەپێی نەریتەکە، شوێنکەوتوانی کەسایەتییە پیرۆزەکانی بازنەکەی کە ڕێنمایییان دەکردن، خاندانە سەرەتاییەکانیان پێک هێنا. حەوت لە سەردەمی خودی ئەودا دامەزران و چوار لە نەوەکانی دواتردا زیاد کران؛ بەمە بە ژماردنی باو کۆی گشتییان گەیشتە یازدە.
چەند خاندان هەیە؟
لە باوترین نەریتدا یازدە خاندان هەیە: حەوت لە سەردەمی سوڵتان سەهاک دامەزراون و چوار دواتر زیاد کراون. بەڵام هەندێک سەرچاوە ژمارەکە بە دوازدە دیاری دەکەن. ئەم جیاوازییە ڕەنگدانەوەی فرەچەشنیی سروشتیی نەریتێکە کە بە درێژایی چەندین سەدە و کۆمەڵە گوازراوەتەوە. خاڵە بنەڕەتییەکە کە نەریتەکە لەسەری کۆکە، ئەوەیە کۆمەڵگەکە بە کۆمەڵێکی دیاریکراو لە بنەماڵەی پیرۆز و بۆماوەیی ڕێک خراوە کە لە سەردەمی دامەزراندنی ئایینەکەوە هاتوون.
لە ئایینی یارسانیدا سەید چییە؟
سەید مامۆستای ڕۆحانیی بۆماوەییە کە سەرۆکایەتی خاندانێک دەکات و ڕێنمایی ژیانی ئایینیی ئەندامەکانی دەکات. هەر یارسانییەکی ئاسایی دەبێت ڕێبەرێکی ئایینی، پیرێکی، هەبێت کە سەیدە و باوەڕدار لە پەیوەندییەکی گوێڕایەڵی و چاودێریی ڕۆحانیدا پێیەوە بەستراوە؛ وەک منداڵێک شوێنی دایک یان باوکی دەکەوێت، شوێنی مامۆستاکە دەکەوێت. پەیوەندییەکە بۆماوەییە و ئەوەندە پیرۆزە کە هاوسەرگیری لە نێوان خێزانی سەید و شوێنکەوتوانی قەدەغەیە. سەیدەکان ڕێبەرایەتی ڕێوڕەسمەکان دەکەن و نەریتە پیرۆزەکە دەپارێزن.
خاندانەکان چ جیاوازییەکیان لەگەڵ هەفت تەن هەیە؟
هەفت تەن، حەوت کەسەکە، حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکەی ڕێکخستنی ناوەکیی گەردوونی ئایینەکەن، هاوەڵە گەورەکانی دەرکەوتنە ئیلاهییەکە لە بواری ڕۆحانیدا. بە پێچەوانەوە خاندانەکان بنەماڵە بۆماوەییەکانی کۆمەڵگەن لە جیهاندا، ئەو ماڵانەی باوەڕداران لەناویاندا لەدایک دەبن. نەریتەکە دەگێڕێتەوە کە سوڵتان سەهاک لەگەڵ هەفت تەن گرووپێکیشی پێک هێنا کە بەرپرسی جیهانی دەرەوە بوون، و شوێنکەوتوانی ئەم کەسایەتییانە خاندانە سەرەتاییەکانیان پێک هێنا. هەردووکیان بە ئاستی جیاوازی ڕێکخستنی پیرۆزەوە پەیوەستن.
ئایا یارسانییەکان پەرستەرانی عەلین؟
نەخێر؛ ناونانی «عەلی‌ئەڵڵاهی»، یان پەرستەرانی عەلی، ئەوەیە کە خودی یارسانییەکان وەک ناوێکی ناگونجاو و سووکایەتیئامێز کە لە دەرەوەوە سەپێنراوە، ڕەتی دەکەنەوە. هەرچەند ئایینەکە لە خودی ئایینناسییەکەیدا وەک یەکێک لە دەرکەوتنە ئیلاهییەکان ڕێز لە عەلی دەگرێت، یارسانییەکان تەنها پەرستەرانی عەلی نین و زاراوەکە باوەڕەکانیان بە هەڵە دەناسێنێت. یارسانی ئایینێکی سەربەخۆیە بە ئایینناسی، شیعری پیرۆز و پێکهاتەی خۆی، لەوانە سیستەمی خاندان، و دەبێت لە چوارچێوەی خۆیدا لێی تێبگەین.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
میراتی دەقی ئایینیی یارسان (ئەهلی حەق) — Oral Tradition
یارسانی — History of Kurdistan
ئەهلی حەق (یارسانی) — Alevi Ansiklopedisi