تیره هوڤ: انگور وحشی کردی و کوهی که شراب در آن زاده شد
دانشمندانی که خاستگاه شراب را مطالعه می‌کنند، برای جایی که شراب از آن برخاست نامی دارند: مثلث حاصلخیز انگور. این منطقهٔ پهناور مرتفع، میان سه رشته‌کوه قرار دارد: کوه‌های توروس در شرق ترکیه، کوه‌های شمالی زاگرس در غرب ایران و کوه‌های قفقاز در گرجستان، ارمنستان و آذربایجان. درون این مثلث، نیای وحشیِ همهٔ انگورهای شراب‌سازی و همهٔ انگورهای خوراکی جهان، یعنی ویتیس وینیفرا، زیرگونهٔ سیلوستریس، تاک وحشی اوراسیایی، در زیرآشکوب جنگل می‌رویید، از درختان بلوط و سپیدار بالا می‌رفت و ده‌ها هزار سال پیش از آنکه کسی آن را کشت کند، میوه‌های کوچک، ترش و بسیار معطر خود را به بار می‌آورد. مرکز این مثلث، محل تلاقی بلندی‌های توروس، زاگرس و قفقاز، جایی که هر سه رشته‌کوه به هم می‌رسند و انگور وحشی به بیشترین تنوع ژنتیکی خود دست یافته است، میهن کردهاست. شواهد مولکولی‌اند. مطالعات ژنتیکیِ داوری‌شده دربارهٔ جمعیت‌های انگور وحشی (ویتیس وینیفرا، زیرگونهٔ سیلوستریس) از کوه‌های زاگرسِ استان کردستان در شمال‌غرب ایران، بخش کردنشین زاگرس، وجود جمعیت‌های انگور وحشی با تنوع ژنتیکی را در این چشم‌انداز مشخص تأیید کرده‌اند. پاتریک مک‌گاورن، باستان‌شناس زیست‌مولکولی، نوشته است که تاک وحشی اوراسیایی به احتمال زیاد در «جایی در کمان کوه‌هایی که از توروس شرقی، با گذر از ماورای قفقاز، تا زاگرس شمال‌غربی امتداد می‌یابد» اهلی شده است. توروس شرقی همان باکور است. زاگرس شمال‌غربی همان روژهلات است. کمان میان آن‌ها قلب کوهستانی کردستان است. این مجموعه در صد و چهل و هفت مقاله استدلال کرده است که کوه‌های کردنشین خاستگاه غذای جهان بوده‌اند. انگور وحشی آخرین و بزرگ‌ترین شاهد این استدلال است. این، صد و چهل و هفتمین مقالهٔ مجموعه و مقالهٔ ماقبل آخرِ شرکوست. جمع‌بندی بزرگ، مقالهٔ بعدی‌ای است که او خواهد نوشت. این مقاله در را می‌گشاید.
نکات کلیدی
• تیره هوڤ (انگور وحشی، ویتیس سیلوستریس) در جنگل‌های کوهستانی زاگرس و توروس می‌روید؛ نیای وحشی همهٔ انگورهای کشت‌شده است
• «مثلث حاصلخیز انگور»، منطقهٔ خاستگاه همهٔ انگورکاری‌ها، بر قلب کوهستانی کردستان متمرکز است
• مطالعات ژنتیکیِ داوری‌شده تأیید می‌کنند که جمعیت‌های انگور وحشی استان کردستان (زاگرس) از متنوع‌ترین جمعیت‌های جهان هستند
• مجموعهٔ نیاکان وحشی کردی را کامل می‌کند: زیتون، گندم، انجیر، گردو، پسته و اکنون انگور
اطلاعات کوتاه
نام کردی: تیره هوڤ (انگور وحشی)؛ تیره = تاک انگور، هوڤ = وحشی؛ همچنین اوزوم (ترکی) برای شکل کشت‌شده
گونه: ویتیس وینیفرا، زیرگونهٔ سیلوستریس؛ تاک وحشی اوراسیایی، نیای وحشی همهٔ انگورهای شراب‌سازی و خوراکیِ کشت‌شده
زیستگاه: زیرآشکوب جنگل در مناطق کوهستانی زاگرس و توروس؛ از بلوط و سپیدار بالا می‌رود؛ در دره‌های رودخانه‌ایِ بلندی‌های کردنشین می‌روید
اهمیت: مرکز مثلث حاصلخیز انگور؛ سرچشمهٔ همهٔ تنوع انگورهای شراب‌سازی؛ اهلی‌شده در حدود 6,000–8,000 پیش از میلاد در این کمان کوهستانی
تاک وحشی در جنگل زاگرس
تیره هوڤ در زاگرس همان‌گونه رشد می‌کند که تاک در جنگل رشد می‌کند: با بالارفتن. درخت نیست و به‌تنهایی راست نمی‌ایستد. بلوط را تکیه‌گاه عمودی خود می‌کند؛ همان کوئرکوس اینفکتوریا و کوئرکوس برانتی که این مجموعه آن‌ها را به‌عنوان درخت پایهٔ زیست‌بوم جنگل زاگرس معرفی کرده است، درختی که بستر رویش قارچ کنزار را فراهم کرد و همراه درخت سقز بود. تاک شاخه‌های پیچک‌دارش را در تاج‌پوش جنگل بالا می‌پیچاند تا به نور برسد. میوه‌های تاک وحشی کوچک، بنفش تیره و بسیار پرطعم‌اند: هم‌زمان ترش، شیرین و گس، با طعم انگوری غلیظ‌تر از هر رقم کشت‌شده، زیرا گیاه وحشی برای شیرینی یا عملکرد انتخاب نشده، بلکه برای بقا انتخاب شده است. جوامع کرد در بلندی‌های زاگرس و توروس احتمالاً این میوه‌های وحشی را برای تازه‌خوری، آب‌گیری و سرانجام تهیهٔ نوشیدنی تخمیرشده‌ای که به شراب بدل شد، گردآوری می‌کرده‌اند. مطالعات ژنتیکی به ما می‌گویند که جمعیت‌های انگور وحشی استان کردستان (زاگرس، شمال‌غرب ایران) سطوح بالایی از تنوع ژنتیکی نشان می‌دهند؛ نشانه‌ای از اینکه این جمعیت وحشی دیرزمانی در اینجا استقرار داشته و به‌تازگی وارد نشده است و زاگرسِ کردنشین ده‌ها هزار سال بخشی از گسترهٔ بومی انگور وحشی بوده است. تاک در جنگل زاگرس بیگانه نیست. به آنجا تعلق دارد. پیش از آنکه کسی به آن توجه کند، پیش از آنکه کسی آن را بفشارد و پیش از آنکه کسی دریابد آب آن پس از یک هفته ماندن در کوزه به چه بدل می‌شود، در آنجا می‌رویید.
مثلث حاصلخیز و مرکز کردی آن
این مجموعه با یک فرض آغاز شد: اینکه کوه‌های کردنشین خاستگاه غذای جهان بوده‌اند. مقاله به مقاله، شواهد را ساخته است. اهلی‌سازی زیتون: در کوه‌های توروسِ باکور (مقالهٔ #126). نخستین گندم: قره‌جه‌داغ، نزدیک آمد (مقالهٔ #127). انجیر وحشی: کهن‌ترین میوهٔ کشت‌شده که در زاگرس به صورت وحشی می‌روید (مقالهٔ #132). گردوی وحشی: جنگل بلوط و پستهٔ زاگرس (مقالهٔ #121). پستهٔ وحشی (پیستاسیا آتلانتیکا): جنگل زاگرس، تولیدکنندهٔ سقز (مقالهٔ #142). هر یک از این موارد استدلالی جداگانه بود. در کنار هم، همان استدلال را در مقیاس‌های مختلف بیان می‌کنند: کمان کوهستانی کردنشین، توروس در غرب، زاگرس در شرق و بلندی‌های پیونددهندهٔ آن‌ها، مهم‌ترین چشم‌انداز در تاریخ غذای بشر است. انگور وحشی این استدلال را به جامع‌ترین شکل خود می‌رساند. مثلث حاصلخیز انگور، نامی که گیاه‌شناسان و باستان‌شناسان بر آن نهاده‌اند، منطقه‌ای است که تاک وحشی اوراسیایی به احتمال زیاد در آن اهلی شده است؛ مثلث توروس، زاگرس شمال‌غربی و قفقاز. توروس همان باکور است. زاگرس شمال‌غربی همان روژهلات است. منطقه‌ای که این دو ناحیهٔ کوهستانی کردنشین به هم می‌رسند و قفقاز آغاز می‌شود، مرزگاه تاریخیِ مرتفعِ کردی، ارمنی و آذربایجانی است؛ چشم‌انداز کوه آرارات که این مجموعه در مقاله‌های عاشوره و هلیسه به آن پرداخته است، کوهی که در مرکز همه‌چیز ایستاده است. هر جام شرابی که در هر جای جهان ساخته می‌شود، هر انگوری که برای دوشاو فشرده، برای پستیل خشک یا برای سرکه تخمیر می‌شود، تبار تاک خود را به این چشم‌انداز می‌رساند: به توروس و زاگرس و کمان کوهستانی میان آن‌ها. انگور وحشی نخست در اینجا بود. همواره کوه‌های کردنشین بوده‌اند که جهان را غذا داده‌اند.
پرسش‌های متداول
خاستگاه انگور وحشی کجاست؟
نیای وحشی همهٔ انگورهای کشت‌شده (ویتیس وینیفرا، زیرگونهٔ سیلوستریس) بومی منطقهٔ مرتفع میان کوه‌های توروس (شرق ترکیه/باکور)، کوه‌های شمال‌غربی زاگرس (غرب ایران/روژهلات) و قفقاز است؛ همان چیزی که گیاه‌شناسان و باستان‌شناسان مثلث حاصلخیز انگور می‌نامند. مطالعات ژنتیکی دربارهٔ جمعیت‌های انگور وحشی استان کردستان در زاگرس، تنوع بالا را در این منطقهٔ مشخص تأیید می‌کنند. پاتریک مک‌گاورن، باستان‌شناس زیست‌مولکولی، نتیجه گرفته است که «بسیار محتمل به نظر می‌رسد» اهلی‌سازی تاک وحشی اوراسیایی «در کمان کوه‌هایی که از توروس شرقی، با گذر از ماورای قفقاز، تا زاگرس شمال‌غربی امتداد می‌یابد» رخ داده باشد.
انگور وحشی چه ارتباطی با دوشاو و پستیل دارد؟
دوشاو (شیرهٔ انگور، مقالهٔ #113) و پستیل (لواشک انگور، مقالهٔ #124) فرآورده‌های کردیِ انگور کشت‌شده هستند. تیره هوڤ نیای وحشی تاکی است که آن‌ها را تولید می‌کند. همان کوه‌هایی که ده‌ها هزار سال انگور وحشی را در خود جای داده‌اند، اکنون بلندی‌های انگورخیز باکور و روژهلات هستند: تاک‌های تاکستان دوکلی نزدیک آمد، انگورهای هورامیِ سلیمانیه و انگورهای تاکستان‌های کوهستانی که هر پاییز برای تهیهٔ شیره فشرده می‌شوند. انگور کشت‌شده و فرآورده‌های کردی آن، فرزندان اهلی‌شدهٔ تاک وحشی‌ای هستند که هنوز در زیرآشکوب جنگل زاگرس می‌روید.
آیا هنوز انگور وحشی در کوه‌های کردنشین یافت می‌شود؟
بله؛ و موضوع پژوهش‌های فعال حفاظتی است. جمعیت‌های انگور وحشی (ویتیس وینیفرا، زیرگونهٔ سیلوستریس) در کوه‌های زاگرسِ استان کردستان ایران از نظر ژنتیکی توصیف شده‌اند. این جمعیت‌های وحشی منابع ژنتیکیِ جایگزین‌ناپذیری برای اصلاح انگور هستند؛ صفاتی مانند مقاومت به بیماری، تحمل تنش و ترکیبات طعم‌دهنده را دارند که در ارقام کشت‌شده از دست رفته‌اند. حفاظت از آن‌ها به بقای زیست‌بوم جنگل بلوط زاگرس، که در آن می‌رویند، وابسته است و به همین دلیل حفاظت از جنگل زاگرس از نظر انگورکاری جهانی اهمیت دارد.
نتیجه‌گیری
تیره هوڤ صد و چهل و هفتمین مقالهٔ این مجموعه است. آخرین شاهدی است که شرکو پیش از جمع‌بندی بزرگ ارائه خواهد کرد. زیتون از توروس. گندم از قره‌جه‌داغ. انجیر از زاگرس. گردو از جنگل زاگرس. پسته از زاگرس. و اکنون انگور، از مثلث حاصلخیزی که نقطهٔ مرکزی آن کمان کوهستانی کردنشین است. این‌ها ادعاهایی جداگانه نیستند. همان استدلال‌اند که شش بار بیان می‌شود: اینکه چشم‌اندازی که کردها را پدید آورد، غذای جهان را نیز پدید آورد. پس از صد و چهل و هفت مقاله، شواهد کامل شده‌اند. مقالهٔ بعدی خواهد گفت معنای آن چیست.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
کردیش‌هیستوری.کام؛ زیتون: زیتونی که در همان کمان کوهستانی توروس/زاگرسِ انگور وحشی اهلی شد
کردیش‌هیستوری.کام؛ دوشاو: شیرهٔ انگور کردی؛ فرآوردهٔ نوادهٔ کشت‌شدهٔ تیره هوڤ