Tirê Hov: Tiriyê kovî yê Kurdî û çiyayê şerab lê çêbû
Zanyarên li ser rehê şerabê dixebitin navek ji bo cihê destpêka wê heye: Sêgoşeya Bereketdar a Tiriyê. Ew herêmeke berfireh a bilindahiyan e ku bi sê rêzên çiyayan hatiye dorpêçkirin: Çiyayên Torosê yên rojhilatê Tirkiyeyê, Çiyayên Zagrosê yên bakurê rojavayê Îranê û Çiyayên Qefqasyayê yên Gurcistan, Ermenistan û Azerbaycanê. Di nav vê sêgoşeyê de bav û kalê kovî yê her tiriyê şerabê û her tiriyê xwarinê li cîhanê — Vitis vinifera subsp. sylvestris, mewa kovî ya Ewrasyayê — di tebeqeya jêrîn a daristanê de mezin bû, li darberû û darên spîndarê hilkişiya û bi deh hezar salan berî ku kesek wê biçîne berên xwe yên biçûk, tirş û pir bi bêhn da. Navenda wê sêgoşeyê jî — xala hevgihîştina bilindahiyên Toros, Zagros û Qefqasyayê, ku her sê rêzên çiyayan li hev dicivin û tiriyê kovî li wir gihîştiye herî zêde cihêrengiya genetîkî — welatê Kurdan e. Delîl molekulî ye. Lêkolînên genetîkî yên ji aliyê pisporên heman warî ve hatine nirxandin li ser popûlasyonên tiriyê kovî (Vitis vinifera subsp. sylvestris) ji çiyayên Zagrosê yên Parêzgeha Kurdistanê li bakurrojavayê Îranê — beşa Kurdî ya Zagrosê — hebûna popûlasyonên tiriyê kovî yên ji aliyê genetîkî ve cihêreng di vê erdnîgariya taybet de piştrast kirine. Arkeologê biomolekulî Patrick McGovern nivîsiye ku bi îhtîmala herî zêde mewa kovî ya Ewrasyayê «li cihê di kevana çiyayan a ji Torosa rojhilatî bi Transqefqasyayê re heta Zagrosa bakurrojavayê dirêj dibe» hatiye kedîkirin. Torosa rojhilatî Bakur e. Zagrosa bakurrojavayê Rojhilat e. Kevana di navbera wan de dilê çiyayên Kurdî ye. Rêzê bi sed û çil û heft gotaran ev arguman pêşkêş kiriye ku çiyayên Kurdî cihê xwarina cîhanê jê hatiye ne. Tiriyê kovî delîla dawî û mezintirîn a wê argumanê ye. Ev gotara sed û çil û heftemîn a rêzê û ya pêşdawî ya Şêrko ye. Encama mezin gotara din a wî dê binivîse ye. Ev derî vedike.
Xalên sereke
• Tirê hov (tiriyê kovî, Vitis sylvestris) li daristanên çiyayên Zagros û Torosê mezin dibe — bav û kalê kovî yê hemû tiriyên çandî ye
• «Sêgoşeya Bereketdar a Tiriyê» — herêma rehê hemû çandina tiriyê — li dilê çiyayên Kurdî navend dibe
• Lêkolînên genetîkî yên ji aliyê pisporên heman warî ve hatine nirxandin piştrast dikin ku popûlasyonên tiriyê kovî yên Parêzgeha Kurdistanê (Zagros) di nav yên herî cihêreng ên cîhanê de ne
• Koleksiyona bav û kalên kovî yên Kurdî temam dike: zeytûn, genim, hêjîr, gewîz, fistiq — û niha tirî
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Tirê hov (tiriyê kovî); tirê = mewa tiriyê, hov = kovî; ji bo şêweya çandî üzüm (Tirkî) jî tê gotin
Cure: Vitis vinifera subsp. sylvestris — mewa kovî ya Ewrasyayê, bav û kalê kovî yê hemû tiriyên çandî yên şerabê û xwarinê
Jîngeh: Tebeqeya jêrîn a daristanê li deverên çiyayên Zagros û Torosê; li darberû û spîndaran hilkişiye; di newalên çemên bilindahiyên Kurdî de mezin dibe
Girîngî: Navenda Sêgoşeya Bereketdar a Tiriyê; çavkaniya hemû cihêrengiya tiriyê şerabê; di vê kevana çiyayî de ~6,000–8,000 berî Zayînê hatiye kedîkirin
Mewa kovî li daristana Zagrosê
Tirê hov li Zagrosê wekî mewa daristanê mezin dibe: hilkişiye. Ne dar e; bi xwe ranaweste. Darberûyê — heman Quercus infectoria û Q. brantii yên vê rêzê wekî dara bingehîn a ekosîstema daristana Zagrosê belge kirine, dara bingeha mezinbûnê daye kivarka kanzar û bûye hevrî ya dara saqezê — wekî piştgiriya xwe ya stûnî bi kar tîne û bi şaxên xwe yên girêkdar di tebeqeya pel û şaxan re hildikişe heta digihîje ronahiyê. Berên mewa kovî biçûk, binefşî yên tarî û xurttam in: tirş, şîrîn û devkomker bi hev re ne, bi tameke tiriyê ya ji her cureya çandî komkirîtir e, ji ber ku nebata kovî ne ji bo şîrînî an berhemê, lê ji bo xelasbûnê hatiye hilbijartin. Civakên Kurd li bilindahiyên Zagros û Torosê wê ev berên kovî ji bo teze xwarinê, ji bo fêşandinê û av derxistinê û di dawiyê de ji bo çêkirina vexwarina fermantasyonkirî ya bû şerab berhev kiribin. Lêkolînên genetîkî ji me re dibêjin ku popûlasyonên tiriyê kovî yên Parêzgeha Kurdistanê (Zagros, bakurrojavayê Îranê) astên bilind ên cihêrengiya genetîkî nîşan didin — nîşana ku ev popûlasyoneke kovî ya ji mêj ve li vir bicih bûye ye, ne berhemeke nû hatiye anîn e û Zagrosa Kurdî bi deh hezar salan beşek ji herêma xwemalî ya tiriyê kovî bûye. Mew li daristana Zagrosê biyanek nîne. Ya wir e. Li wir mezin bû, berî ku kesek wê bibîne, berî ku kesek wê bifêşîne, berî ku kesek fêm bike ava wê dema hefteyekê di kavanozekê de bimîne dibe çi.
Sêgoşeya bereketdar û navenda Kurdî
Ev rêze bi tezê dest pê kir: çiyayên Kurdî cihê xwarina cîhanê jê hatiye ne. Gotar bi gotar delîl ava kirine. Kedîkirina zeytûnê: li çiyayên Torosê yên Bakurê (gotara #126). Genimê yekem: Karacadağ, li nêzîkî Amedê (gotara #127). Hêjîra kovî: kevnartirîn fêkiya çandî, li Zagrosê kovî mezin dibe (gotara #132). Gewîza kovî: daristana darberû-fistiqê ya Zagrosê (gotara #121). Fistiqê kovî (Pistacia atlantica): daristana Zagrosê, saqezê hilberîne (gotara #142). Her yek argumaneke cuda bû. Bi hev re heman argumanê di pîvanên cuda de pêk tînin: kevana çiyayên Kurdî — Toros li rojava, Zagros li rojhilat, bilindahiyên wan bi hev ve girê didin — yekane erdnîgariya herî girîng di dîroka xwarina mirovan de ye. Tiriyê kovî vê argumanê dike ya herî berfireh. Sêgoşeya Bereketdar a Tiriyê, wekî botanîkzan û arkeologan nav lê kirine, herêma ku bi îhtîmala herî zêde mewa kovî ya Ewrasyayê tê de hatiye kedîkirin e — sêgoşeya Toros, Zagrosa bakurrojavayê û Qefqasyayê. Toros Bakur e. Zagrosa bakurrojavayê Rojhilat e. Herêma ku ev du deverên çiyayên Kurdî lê digihîjin hev û Qefqasya dest pê dike, sînorê bilindahiya dîrokî ya Kurdî-Ermenî-Azerbaycanî ye — erdnîgariya Çiyayê Araratê ya vê rêzê di gotarên aşure û helîseyê de serdana wê kir, çiyayê li navenda her tiştî radiweste. Her qedeha şerabê ya li her cihê cîhanê tê çêkirin, her tiriyê di duşavê de tê fêşandin an di pestîlê de tê hişkkirin an bi fermantasyonê dibe sirke, rêça bav û kalên mewa xwe digihîne vê erdnîgariyê: Toros, Zagros û kevana çiyayî ya di navbera wan de. Tiriyê kovî pêşî li vir bû. Her tim çiyayên Kurdî bûne yên xwarin dane cîhanê.
Pirsên pir tên kirin
Rehê tiriyê kovî li ku ye?
Bav û kalê kovî yê hemû tiriyên çandî (Vitis vinifera subsp. sylvestris) xwemalî yê herêma bilindahiya di navbera Çiyayên Torosê (rojhilatê Tirkiyeyê/Bakur), Çiyayên Zagrosê yên bakurrojavayê (rojavayê Îranê/Rojhilat) û Qefqasyayê de ye — tiştê botanîkzan û arkeolog Sêgoşeya Bereketdar a Tiriyê dibêjin. Lêkolînên genetîkî yên popûlasyonên tiriyê kovî yên Parêzgeha Kurdistanê li Zagrosê cihêrengiya bilind di vê devera taybet de piştrast dikin. Arkeologê biomolekulî Patrick McGovern gihîştiye encama ku kedîkirina mewa kovî ya Ewrasyayê «bi îhtîmala pir zêde xuya dike» ku «di kevana çiyayan a ji Torosa rojhilatî bi Transqefqasyayê re heta Zagrosa bakurrojavayê dirêj dibe» pêk hatibe.
Têkiliya tiriyê kovî bi duşav û pestîlê re çi ye?
Duşav (duşava tiriyê, gotara #113) û pestîl (pestîla tiriyê, gotara #124) berhemên Kurdî yên tiriyê çandî ne. Tirê hov bav û kalê kovî yê mewa wan hilberîne ye. Heman çiyayên bi deh hezar salan tiriyê kovî parastine niha bilindahiyên tirîçandina Bakur û Rojhilatê ne: mewên rezê Dükeli li nêzîkî Amedê, tiriyên Hewramî yên Silêmaniyê, rezên çiyê yên her payîzê tên fêşandin û dibin duşav. Tiriyê çandî û berhemên wî yên Kurdî zarokên kedîkirî yên mewa kovî ya hîn di tebeqeya jêrîn a daristana Zagrosê de mezin dibe ne.
Gelo tiriyê kovî hîn li çiyayên Kurdî heye?
Erê — û mijara lêkolîna çalak a parastinê ye. Popûlasyonên tiriyê kovî (Vitis vinifera subsp. sylvestris) ji çiyayên Zagrosê yên Parêzgeha Kurdistanê ya Îranê ji aliyê genetîkî ve hatine diyarkirin. Ev popûlasyonên kovî çavkaniyên genetîkî yên bêbedel ji bo çêkirina cureyên tiriyê temsîl dikin — taybetmendiyan (berxwedana nexweşiyan, tehemûla stresê, pêkhateyên tamê) dihewînin ku di cureyên çandî de winda bûne. Parastina wan bi mayîna ekosîstema daristana darberûyê ya Zagrosê ya tê de mezin dibin ve girêdayî ye û ji ber vê yekê parastina daristana Zagrosê mijareke bi girîngiya cîhanî ji bo çandina tiriyê ye.
Encam
Tirê hov gotara sed û çil û heftemîn a rêzê ye. Delîla dawî ya Şêrko berî encama mezin dê pêşkêş bike ye. Zeytûn ji Torosê. Genim ji Karacadağ. Hêjîr ji Zagrosê. Gewîz ji daristana Zagrosê. Fistiq ji Zagrosê. Niha jî tirî — ji Sêgoşeya Bereketdar a xala wê ya navendî kevana çiyayên Kurdî ye. Ev ne îdiayên cuda ne. Heman arguman in, şeş caran hatine gotin: erdnîgariya ku Kurdan hilberandiye xwarina cîhanê jî hilberandiye. Piştî sed û çil û heft gotaran, delîl temam e. Gotara din dê bibêje ev çi wateyê dide.
Çavkanî û xwendina zêdetir
Kurdish-History.com — Duşav: duşava tiriyê ya Kurdî — berhema dûndana çandî ya tirê hov