Wie was Ali Saip Ursavaş?
Ali Saip Ursavaş (1885–1939), ook bekend als Ali Saib Bey, was een Ottomaans en Turks militair officier van Koerdische afkomst en een van de vroege vooraanstaande leden van de Republikeinse Volkspartij (CHP). Hij werd geboren in de Koerdische stad Rowanduz en verwierf faam als held van de verdediging van Urfa tijdens de Turkse Onafhankelijkheidsoorlog. Die prestatie leverde hem van Mustafa Kemal zelf de achternaam «Ursavaş» op, «de krijger van Urfa».
Toch blijft hij een van de dubbelzinnigste figuren in de Koerdische geschiedenis: een Koerd die de nieuwe Turkse staat zo trouw diende dat hij als aanklager bij het Onafhankelijkheidstribunaal van Diyarbakır hielp de Koerdische religieuze leider Sheikh Said ter dood te veroordelen.
Kernpunten
• Hij was een officier van Koerdische geboorte die ongeveer tussen 1908 en 1926 in zowel het Ottomaanse als het Turkse leger diende.
• Hij kreeg de achternaam «Ursavaş» («krijger van Urfa») voor zijn rol in het verzet tegen Franse troepen bij Urfa.
• Hij was lid van de Eerste Grote Nationale Vergadering namens Urfa en een vroeg lid van de CHP.
• Als aanklager bij het Onafhankelijkheidstribunaal van Diyarbakır in 1925 nam hij deel aan de doodvonnissen tegen Sheikh Said en andere Koerdische opstandelingen.
• Zijn naam werd later in verband gebracht met een vermeend complot tegen Atatürk in 1935; daarna raakte hij uit de gratie en stierf hij in 1939 in de vergetelheid.
Feiten in het kort
Volledige naam: Ali Saip Ursavaş
Ook bekend als: Ali Saib Bey
Geboren: 1885, Rowanduz (Revandiz), Ottomaanse Rijk, nu in de Koerdische Regio van Irak
Overleden: 25 september 1939, Adana, Turkije
Achtergrond: Koerdisch
Beroep / rol: Militair officier en politicus
Tijdperk: Late Ottomaanse Rijk en vroege Turkse Republiek
Bekend om: Verdediging van Urfa; aanklager bij het tribunaal tegen Sheikh Said
Loyaliteit: Ottomaanse Rijk, daarna de Republiek Turkije
Hoogste rang: Kapitein, Ottomaans; luitenant-kolonel, Turks
Historisch belang: Een figuur van Koerdische afkomst die een werktuig werd van de vroege Republiek bij het onderdrukken van Koerdische opstand
Jeugd en afkomst
Ali Saip werd in 1885 geboren in Rowanduz (Revandiz), een overwegend Koerdische stad in de bergachtige Soran-regio van het Ottomaanse Rijk, in de huidige Koerdische Regio van Noord-Irak. Hij groeide op in de laatste decennia van het rijk, toen ambitieuze jonge mannen uit de provincies, onder wie veel Koerden, via het Ottomaanse militaire stelsel konden opklimmen.
Hij ging naar de Ottomaanse Militaire Academie en werd rond 1908, het jaar van de Jong-Turkse Revolutie, tot officier benoemd. Historici betwisten zijn Koerdische afkomst niet, maar net als bij veel Ottomaanse officieren van zijn generatie verbond zijn loopbaan hem aan het imperiale en later het Turkse nationale project, eerder dan aan een specifiek Koerdische zaak.
Historische context
Ursavaş’ leven omspande een van de woeligste overgangen in de geschiedenis van het Midden-Oosten: de instorting van het Ottomaanse Rijk en de geboorte van de Republiek Turkije. Als jong officier vocht hij in de Italiaans-Turkse Oorlog, de Balkanoorlogen en de Eerste Wereldoorlog, de reeks rampen die het rijk uiteenrukte.
Toen de oorlog eindigde in nederlaag en buitenlandse bezetting, begon Mustafa Kemal, later Atatürk, het nationale verzet dat de Turkse Onafhankelijkheidsoorlog werd. Geharde officieren zoals Ursavaş vormden de ruggengraat ervan. De Republiek die in 1923 ontstond omschreef zichzelf echter in strikt Turks-nationale termen, een definitie die geen ruimte liet voor de Koerdische identiteit en de basis legde voor de opstanden die de rest van zijn loopbaan zouden bepalen.
Militaire loopbaan
Ursavaş bouwde zijn reputatie als strijdend officier op gedurende bijna twee decennia van onafgebroken oorlog, in dienst van de Ottomaanse staat en vervolgens de Turkse nationale beweging.
De verdediging van Urfa
Zijn beroemdste prestatie kwam tijdens de Frans-Turkse Oorlog, toen Franse troepen na de Eerste Wereldoorlog delen van Zuid-Anatolië bezetten. Hij hielp de plaatselijke Kuva-yi Milliye, nationale strijdkrachten, in de regio Urfa organiseren en aanvoeren en droeg bij aan het verzet dat de Fransen in 1920 tot terugtrekking uit de stad dwong. Als erkenning gaf Mustafa Kemal hem de achternaam «Ursavaş», «de krijger van Urfa», en ontving hij de Onafhankelijkheidsmedaille. Het was het hoogtepunt van zijn aanzien.
De weg naar de politiek
Met de stichting van de Republiek ging Ursavaş, net als veel collega-officieren, de politiek in. Hij werd namens Urfa in de Eerste Grote Nationale Vergadering gekozen en werd een vroeg lid van Mustafa Kemals Republikeinse Volkspartij (CHP). Hij klom op tot luitenant-kolonel voordat hij in 1926 de actieve dienst verliet. Zijn trouw aan het kemalistische project zou hem al snel in het middelpunt van een van de ingrijpendste gebeurtenissen van die tijd plaatsen.
De Onafhankelijkheidstribunalen en het proces tegen Sheikh Said
In februari 1925 brak de Sheikh Said-opstand uit in de Koerdische provincies van Oost-Turkije, de eerste grote Koerdische opstand tegen de nieuwe Republiek. De regering reageerde met de staat van beleg en herstelde de Onafhankelijkheidstribunalen (İstiklâl Mahkemeleri), buitengewone rechtbanken met vergaande bevoegdheden om mensen die van bedreiging van de staat werden beschuldigd te berechten en te executeren.
Ali Saip Ursavaş werd als aanklager aangesteld bij het Onafhankelijkheidstribunaal van Diyarbakır, de rechtbank die speciaal was opgericht om de rebellie neer te slaan. Het tribunaal veroordeelde Sheikh Said en tientallen volgelingen ter dood; zij werden in 1925 in Diyarbakır opgehangen. Ursavaş was ook verbonden aan het Onafhankelijkheidstribunaal van Konya.
Voor de Koerdische nationale herinnering is dit het bepalende en pijnlijkste feit van zijn leven: een man van Koerdische afkomst die als vertegenwoordiger van de staat optrad bij de executie van een van de meest vereerde figuren van de moderne Koerdische strijd.
Tijdlijn en belangrijke gebeurtenissen
1885 — Geboren in Rowanduz (Revandiz), Ottomaanse Rijk
Ca. 1908 — Benoemd tot officier na de Ottomaanse Militaire Academie
1911–1913 — Dient in de Italiaans-Turkse Oorlog en de Balkanoorlogen
1914–1918 — Dient in de Eerste Wereldoorlog
1919–1920 — Voert nationale strijdkrachten aan bij de verdediging van Urfa tegen de Fransen
1920 — Namens Urfa gekozen in de Eerste Grote Nationale Vergadering; krijgt de achternaam «Ursavaş»
1925 — Dient als aanklager bij het Onafhankelijkheidstribunaal van Diyarbakır tijdens de Sheikh Said-opstand
1926 — Verlaat het leger als luitenant-kolonel
1935 — Zijn naam wordt verbonden aan een vermeend complot tegen Atatürk
1939 — Overlijdt op 25 september in Adana
Debatten en controverses
Een Koerd in dienst van de Turkse staat. De centrale controverse in Ursavaş’ leven is de tegenstelling tussen zijn Koerdische afkomst en zijn rol bij het onderdrukken van Koerdische opstand. In de Turkse nationalistische geschiedschrijving is hij een oorlogsheld; veel Koerden herinneren hem, als zij hem al herinneren, als iemand die zich tegen zijn eigen volk keerde. Historici behandelen hem als een voorbeeld van hoe de laat-Ottomaanse en vroeg-republikeinse officiersklasse mannen van Koerdische afkomst in een Turkse nationale identiteit kon opnemen.
Het moordcomplot van 1935. Verschillende verslagen stellen dat zijn naam werd genoemd in verband met een vermeend complot tegen Mustafa Kemal in 1935. Hij is nooit veroordeeld en de episode blijft onduidelijk, maar lijkt zijn politieke invloed te hebben beëindigd. Volgens sommige verslagen bracht hij zijn laatste jaren verbitterd en in financiële moeilijkheden door.
Betwiste details. Zoals bij veel figuren uit deze periode verschillen sommige data en de precieze omvang van zijn rol bij de tribunalen per bron en moeten zij met gepaste voorzichtigheid worden behandeld.
Nalatenschap
Ali Saip Ursavaş wordt heel verschillend herinnerd, afhankelijk van wie het verhaal vertelt. In Turkse verslagen over de Onafhankelijkheidsoorlog neemt hij als «krijger van Urfa» een ereplaats in: een gedecoreerd officier die hielp een stad te bevrijden. In de Koerdische geschiedenis is zijn nalatenschap veel donkerder, bepaald door zijn deelname aan het tribunaal dat Sheikh Said naar de galg stuurde.
Zijn leven illustreert een terugkerende tragedie in de moderne Koerdische geschiedenis: de manier waarop omringende staten talentvolle Koerden in hun dienst trokken en hen soms tegen de gemeenschappen keerden waaruit zij zelf voortkwamen. Hij liet geen politieke beweging, geen oeuvre en geen instelling met zijn naam na, alleen een omstreden herinnering.
Verwante personen, plaatsen en onderwerpen
Sheikh Said — de Koerdische religieuze leider wiens opstand van 1925 door Ursavaş’ tribunaal werd neergeslagen
De opstanden van Sheikh Said, Ararat en Dersim — het bredere verloop van Koerdische opstanden in Turkije tussen de wereldoorlogen
Halid Beg Cibran — de Koerdische officier en Azadî-leider die tijdens dezelfde onderdrukkingsgolf werd geëxecuteerd
Ihsan Nuri — de Koerdische officier die de latere Ararat-opstand leidde
Simko Shikak — een Koerdische militaire tijdgenoot aan de andere kant van de grens in Iran
Verwante onderwerpen: de Onafhankelijkheidstribunalen; de Frans-Turkse Oorlog; de Hamidiye-regimenten; de Republikeinse Volkspartij (CHP).
Veelgestelde vragen
Wie was Ali Saip Ursavaş?
Ali Saip Ursavaş (1885–1939) was een Ottomaans en Turks militair officier van Koerdische afkomst, een held van de verdediging van Urfa en een aanklager bij het Onafhankelijkheidstribunaal dat Sheikh Said in 1925 ter dood veroordeelde.
Waarom wordt hij de «krijger van Urfa» genoemd?
Mustafa Kemal gaf hem de achternaam «Ursavaş», «krijger van Urfa», als erkenning voor zijn rol als aanvoerder van nationale verzetsstrijdkrachten bij de verdediging van Urfa tegen de Franse bezetting in 1920.
Was Ali Saip Ursavaş Koerdisch?
Ja. Hij werd geboren in de Koerdische stad Rowanduz en wordt in historische bronnen beschreven als van Koerdische afkomst, hoewel hij zijn loopbaan in dienst van de Ottomaanse en vervolgens de Turkse staat doorbracht.
Waarom is hij omstreden in de Koerdische geschiedenis?
Omdat hij ondanks zijn Koerdische afkomst als aanklager diende bij het Onafhankelijkheidstribunaal van Diyarbakır in 1925, dat de Koerdische leider Sheikh Said en zijn volgelingen ter dood veroordeelde. Daardoor werd hij een symbool van Koerden die staten dienden die Koerdische bewegingen onderdrukten.
Hoe stierf Ali Saip Ursavaş?
Hij overleed op 25 september 1939 in Adana. Zijn latere jaren werden gekenmerkt door verlies van politieke gunst nadat zijn naam in verband was gebracht met een vermeend complot tegen Atatürk in 1935.
Bronnen
Robert Olson, The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion (De opkomst van Koerdisch nationalisme en de Sheikh Said-opstand), 1880–1925, University of Texas Press, 1989.
Wadie Jwaideh, The Kurdish National Movement: Its Origins and Development (De Koerdische nationale beweging: haar oorsprong en ontwikkeling), Syracuse University Press, 2006.
A. İlyas, «Milli Mücadelede Önemli Bir Şahsiyet: Ali Saip Ursavaş» (Een belangrijke figuur in de nationale strijd: Ali Saip Ursavaş), Turkish Studies, 10(9), 2015.