Hejîr: de Koerdische vijg en de oudste geteelde vrucht uit de mensheidsgeschiedenis
Eerdere artikelen stelden vast dat de olijf voor het eerst in de zuidelijke Taurusbergen van Koerdisch Bakur werd gedomesticeerd en dat tarwe voor het eerst op Karacadağ bij Amed werd verbouwd. Beide zijn uitzonderlijke beweringen en beide zijn collegiaal getoetst. Maar er is een vrucht waarvan de domesticatie aan beide voorafgaat: mogelijk het oudste geteelde gewas uit de hele mensheidsgeschiedenis, waarvan de wilde vorm spontaan in Koerdistan groeit. Dat is de vijg. In het Centraal-Koerdisch heet zij hejîr (هەنجیری). Zij is een van de oudste voedingsmiddelen op aarde en haar wilde verspreidingsgebied omvat de Koerdische bergen. Volgens Kew Gardens, de voornaamste botanische autoriteit ter wereld, werd de vijg, Ficus carica, meer dan elfduizend jaar geleden waarschijnlijk de eerste geteelde vrucht uit de mensheidsgeschiedenis. Het bewijs van domesticatie is bijna duizend jaar ouder dan dat van graangewassen. De wilde vijg groeit spontaan in het Nabije Oosten tot in West-Azië. Encyclopaedia Iranica noemt Koerdistan expliciet als gebied waar Ficus carica in natuurlijke staat groeit. Syrië en Anatolië, waaronder het Koerdische Bakurhoogland, gelden als natuurlijke leefgebieden vanwaar de boom over de oude wereld werd verspreid. Toen de eerste Mesopotamische steden verrezen, was de vijg al een gevestigd gewas. Toen Sumeriërs in Babylon en Uruk, in de laaglanden onder de Koerdische bergen, hun eerste tabletten schreven, was zij al oeroud voedsel. Dit is het honderdtweeëndertigste artikel in de reeks. Olijf en tarwe kregen hun oorsprongsartikelen. Nu krijgt de vijg, ouder dan beide, haar eigen artikel.
Belangrijkste inzichten
• Hejîr (هەنجیری) is de Centraal-Koerdische naam van de vijg, een van de oudste en heiligste regionale vruchten
• Kew Gardens noemt de vijg waarschijnlijk de eerste geteelde vrucht uit de mensheidsgeschiedenis, meer dan 11.000 jaar geleden
• Wilde vijgen groeien spontaan in Koerdistan (Encyclopaedia Iranica); Syrië en Anatolië zijn hun oorspronkelijke natuurlijke leefgebied
• Vers gegeten in de nazomer en gedroogd voor de winter; naast de olijf in de Koran genoemd als heilige vrucht
Kerngegevens
Koerdische naam: Hejîr / henjîr (هەنجیری in Centraal-Koerdisch); incir (Turks); anjir (انجیر in Perzisch/Arabisch)
Wild verspreidingsgebied: groeit spontaan in Koerdistan, Syrië, Anatolië en het bredere Nabije Oosten en West-Azië
Bereiding: vers in de nazomer, paarszwart of groen en intens zoet; gedroogd voor de winter; als reçel (vijgenjam); als zoet tussendoortje
Historisch: waarschijnlijk de eerste geteelde vrucht ter wereld (Kew); genoemd in Sumerische tabletten (2500 v.Chr.) en de Koran (soera At-Tin)
De vijg in de Koerdische keuken
Het vijgenseizoen begint in de nazomer, wanneer paarszwarte of ambergroene vruchten zwaar aan de takken hangen. Vers is de vijg uitzonderlijk: intens zoet, met een honingachtige diepte en een structuur die tegelijk zacht en door de zaden licht korrelig is. De Koerdische keuken eet haar tijdens de weinige rijpe weken vers en bewaart haar daarna. Gedroogde vijgen, hejîr hûr of anjir-e khoshk, liggen op doeken in de zon tot de suikers zich concentreren en het vruchtvlees donkerder wordt en tot stevige, taaie zoetheid droogt. Droog opgeslagen blijven ze de winter goed. Men eet ze bij thee, kaas en brood of gewoon zo: een van de zoetste gedroogde vruchten, van nature gesuikerd zonder bewerking. Voor vijgenreçel, jam, kookt men verse vijgen met suiker of druivenmelasse tot een zachte, juweelachtige inmaak. Gedroogde vijgen komen ook in rijstgerechten en langzaam gegaarde stoofschotels voor, vooral in Rojhelat, Iraans-Koerdistan. Daar bestaat Perzische invloed van zoet-hartig koken en vormen lam met vijgenvulling of rijst met gedroogd fruit een feesttraditie. Op lagere berghellingen, waar bomen in rotsspleten en dalwanden groeien, vindt de verzamelaar vijgen zonder teelt. Die wilde vruchten zijn kleiner en zaadrijker dan geteelde soorten, maar zoet genoeg om rechtstreeks van de tak te eten.
De oudste geteelde vrucht
Deze reeks deed steeds verdergaande beweringen over de rol van Koerdische bergen in de oorsprong van wereldlandbouw. De olijf werd zesduizend jaar geleden voor het eerst in Bakurs zuidelijke Taurus gedomesticeerd. Tarwe werd tien- tot elfduizend jaar geleden voor het eerst op Karacadağ bij Amed verbouwd, millennia eerder dan de olijf. De vijg gaat nog verder terug. Volgens de botanische autoriteit Kew Gardens werd zij meer dan elfduizend jaar geleden waarschijnlijk de eerste geteelde vrucht uit de mensheidsgeschiedenis. Vroeg bewijs van een vindplaats in de Jordaanvallei is bijna duizend jaar ouder dan graandomesticatie. Ira Condit, de voornaamste wetenschappelijke kenner van vijgenvariëteiten, wees Syrië en Anatolië aan als natuurlijke habitats. Anatolië omvat hier de Koerdische Bakurhooglanden: dezelfde bergen waar olijf en tarwe vandaan kwamen. Encyclopaedia Iranica noemt Koerdistan expliciet, naast West-Perzië en de Kaspische bossen, als gebied waar wilde Ficus carica vandaag spontaan in natuurlijke staat groeit. Dit is geen marginale bewering. Lang vóór teelt waar dan ook groeide de vijg wild in Koerdistan. De eerlijke kanttekening is dat veel onderzoekers domesticatie nu in de Jordaanvallei plaatsen, ten zuiden van Koerdistan, in het huidige Palestina. De Koerdische bergen behoren tot het natuurlijke wilde verspreidingsgebied en historische leefgebied, maar waren niet noodzakelijk de eerste domesticatieplaats. Toch is de wilde vijg een Koerdische bergplant. Hetzelfde landschap dat olijf en tarwe voortbracht, bracht ook deze oudste geteelde vrucht voort. De Koran noemt vijg en olijf samen in soera At-Tin, het heiligste paar in de hele moslimtraditie. Nu behandelde deze reeks beide en volgde beide naar hetzelfde berggebied.
Veelgestelde vragen
Wat is hejîr in de Koerdische cultuur?
Hejîr of henjîr is de Centraal-Koerdische naam van de vijg, Ficus carica, een van de oudste en meest gegeten regionale vruchten. Men eet haar vers in de nazomer, droogt haar voor de winter en maakt vijgenjam, reçel. Wilde vijgen groeien van nature in de Koerdische bergen. De vijg behoort tot de eerste vruchten genoemd in Sumerische teksten uit oud Mesopotamië, de Koran en de vroegste landbouwverslagen van het Nabije Oosten.
Is de vijg werkelijk de oudste geteelde vrucht ter wereld?
Volgens Kew Gardens was de vijg waarschijnlijk de eerste door mensen geteelde vrucht, meer dan elfduizend jaar geleden. Het bewijs van teelt is bijna duizend jaar ouder dan graandomesticatie. De wetenschappelijke consensus plaatst de vroegste domesticatie in het Nabije Oosten, met wilde bomen in Syrië, Anatolië en Koerdistan. Sommige onderzoekers wijzen de Jordaanvallei in Palestina als eerste teeltplaats aan. Anderen noemen Syrië en Anatolië, inclusief Koerdisch Bakur, het belangrijkste natuurlijke leefgebied vanwaar de teelt zich verspreidde.
Waarom noemt de Koran vijg en olijf samen?
Soera At-Tin, De Vijg, begint met een eed bij vijg en olijf samen en verenigt ze als twee heilige vruchten van de hoogste betekenis. Beide behoren tot de oudste geteelde planten in het Nabije Oosten en beide groeien wild in Koerdische bergen. Deze reeks beschreef ze allebei als planten waarvan de oorsprong naar hetzelfde berglandschap van Bakur en de Vruchtbare Halvemaan voert. Islamitische traditie noemt de vijg een volmaakte vrucht zonder enige pit en de olijf een gezegende bergboom.
Conclusie
Hejîr is het honderdtweeëndertigste artikel en doet de oudste bewering uit de reeks. Het gaat niet om het oudste voedsel: rûn is oud, savar vierduizend jaar en keskê gaat nog verder terug. Het is de oudste oorsprongsclaim: meer dan elfduizend jaar teelt in een landschap dat de Koerdische bergen omvat. Mogelijk is de vijg daardoor het eerste gewas dat een mens ooit bewust kweekte. De olijf was heilig. Tarwe bouwde steden. De vijg kwam vóór beide. Na honderdtweeëndertig artikelen schonken de Koerdische bergen de wereld haar olie, brood en oudste zoetheid. Een hejîr, op een late zomermiddag rechtstreeks van de tak gegeten, is een vrucht die hier langer wordt gegeten dan waar ook ter wereld.