In de lange, vaak tragische geschiedenis van het Koerdische volk zijn momenten van werkelijke politieke triomf zeldzaam genoeg om uitvoerige aandacht te verdienen. Zo’n moment vond plaats op 6 april 2005, toen het Iraakse parlement Jalal Talabani tot president van de Republiek Irak koos. Hij was een Koerdische man uit het dorp Kelkan bij Koi Sanjaq in Noord-Irak, oprichter van de Patriottische Unie van Koerdistan, iemand die de voorafgaande vijftig jaar had gevochten, onderhandeld, ballingschap gekend, was teruggekeerd en opnieuw had gevochten en onderhandeld. Het was een historische primeur: een Koerd stond nu aan het hoofd van de staat die zijn volk had vergast. Hij diende twee termijnen als Iraaks president, van 2005 tot 2014. Jalal Talabani stierf op 3 oktober 2017 in Berlijn, drieëntachtig jaar oud. Hij noemde zichzelf Mam Jalal, oom Jalal, en die naam bleef hangen omdat hij iets wezenlijks over zijn relatie met zijn gemeenschap uitdrukte.
Inhoudsopgave
1. Deel 1: Koi Sanjaq en de vorming van een politiek leider
2. Deel 2: de KDP-jaren, van studentenactivist tot partijfunctionaris
3. Deel 3: de breuk en de stichting van de Patriottische Unie van Koerdistan
4. Deel 4: de ideologie van de PUK, sociaaldemocratie en Koerdisch nationalisme
5. Deel 5: de jaren 1980, oorlog, Anfal en het Koerdische antwoord
6. Deel 6: de jaren 1990, autonomie, burgeroorlog en het Akkoord van Washington
7. Deel 7: president van Irak, twee termijnen in Bagdad
8. Deel 8: Talabani als diplomaat, de kunst van het mogelijke
9. Deel 9: laatste jaren en dood
10. Deel 10: nalatenschap, de Koerdische president van Irak
11. Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen
Deel 1: Koi Sanjaq en de vorming van een politiek leider
Jalal Talabani werd op 12 november 1933 geboren in het dorp Kelkan bij Koi Sanjaq, in de huidige Koerdische Regio van Irak. Hij groeide op in een omgeving van politiek activisme en verzet, ging als tiener de Koerdische politiek in en klom in de jaren 1950 binnen de KDP-jongerenorganisatie op. Zijn vroege politieke vorming werd bepaald door de debatten binnen de KDP, tussen Barzani’s tribale militaire traditie en Ibrahim Ahmads stedelijke intellectuele traditie. Hij koos duidelijk voor de Ahmad-vleugel, die een moderne politieke partij met een bredere maatschappelijke basis wilde.
Deel 2: de KDP-jaren, van studentenactivist tot partijfunctionaris
Talabani klom snel op binnen de KDP. Hij trouwde met Heroine Ahmad, de dochter van Ibrahim Ahmad, en verdiepte daarmee zijn band met de intellectuele vleugel van de partij. De Septemberrevolutie van 1961 gaf hem een militaire dimensie die zijn politieke vaardigheden aanvulde: hij voerde strijdkrachten in het veld aan en bouwde militaire geloofwaardigheid op, essentieel voor elke Koerdische leider. Toch was hij altijd meer diplomaat dan soldaat: zijn natuurlijke omgeving was de onderhandelingstafel, eerder dan het slagveld.
Deel 3: de breuk en de stichting van de Patriottische Unie van Koerdistan
De uitsluiting van Ibrahim Ahmad en zijn aanhangers uit de KDP in 1964 mondde in juni 1975 uit in de stichting van de Patriottische Unie van Koerdistan door Jalal Talabani. Het tijdstip was belangrijk: de PUK ontstond direct na de ineenstorting van de opstand van Barzani, toen de Koerdische nationale beweging in Irak sterker gedesorganiseerd en gedemoraliseerd was dan ooit. Talabani zag de crisis als een kans om de beweging op andere grondslagen op te bouwen: een moderne politieke partij met een programmatische sociaaldemocratische ideologie, interne democratische procedures en de inzet om een brede maatschappelijke basis te ontwikkelen.
Deel 4: de ideologie van de PUK, sociaaldemocratie en Koerdisch nationalisme
Talabani’s politieke programma voor de PUK verbond Koerdisch nationalisme met sociaaldemocratische beginselen. Hij begreep dat een Koerdische nationale beweging die zich als vooruitstrevend, democratisch en toegewijd aan mensenrechten kon presenteren meer kans op internationale steun had dan een zuiver etnisch-nationalistische opstand. Talabani geloofde zelf oprecht in democratische waarden: decennia bleef hij trouw aan politiek pluralisme, bereid tot onderhandelen en compromissen in plaats van maximale eisen, en overtuigd van een democratisch Irak waarin Koerdische rechten door grondwettelijke regelingen werden gegarandeerd.
Deel 5: de jaren 1980, oorlog, Anfal en het Koerdische antwoord
De jaren 1980 waren het verschrikkelijkste decennium in de moderne Koerdische geschiedenis. De Iran-Irakoorlog (1980–1988) veroorzaakte enorm lijden onder de Koerdische bevolking en schiep ook onverwachte politieke kansen. De Anfal-campagne van 1986–1989, waarin het Ba’ath-regime chemische wapens tegen burgers inzette, vormde het dieptepunt van de Koerdische ervaring in Irak. Het beruchtste voorbeeld was het bloedbad van Halabja op 16 maart 1988, waarbij 3,500–5,000 mensen omkwamen. Talabani bracht bewijs van de chemische aanvallen en de Anfal-campagne onder internationale aandacht en werd daarmee de belangrijkste Koerdische pleitbezorger bij de uiteindelijke internationale erkenning van de Koerdische genocide.
Deel 6: de jaren 1990, autonomie, burgeroorlog en het Akkoord van Washington
De Golfoorlog van 1991 veranderde de situatie van de Iraakse Koerden. Onder internationale bescherming hielden zij in mei 1992 verkiezingen en richtten de Regionale Regering van Koerdistan op. De vrijwel gelijke verdeling tussen KDP en PUK veroorzaakte instabiliteit die in 1994 in openlijke burgeroorlog uitbarstte. Het conflict eindigde met het Akkoord van Washington van 1998, bemiddeld door de regering-Clinton, waarover Talabani hielp onderhandelen. Zijn bereidheid kortetermijnvoordeel voor langdurige stabiliteit op te offeren was een van zijn waardevolste kwaliteiten als politiek leider.
Deel 7: president van Irak, twee termijnen in Bagdad
Talabani’s verkiezing tot president van Irak in april 2005 plaatste hem centraal in het ambitieuste politieke experiment van het Midden-Oosten na Saddam: de poging om een democratische, federale, multi-etnische staat in Irak op te bouwen. Hij bracht diplomatieke scherpzinnigheid mee, het vermogen vertrouwen over etnische en sektarische grenzen heen op te bouwen en de bereidheid tot compromissen. Hij onderhield relaties met soennitisch-Arabische, sjiitisch-Arabische, Turkmeense en Assyrische politieke leiders die de meeste Koerdische politici nooit hadden proberen op te bouwen. Buitenlandse leiders die hem ontmoetten wezen consequent op zijn intellectuele breedte, zijn beheersing van verschillende talen en zijn vermogen politieke situaties gelijktijdig vanuit verschillende perspectieven te zien.
Deel 8: Talabani als diplomaat, de kunst van het mogelijke
Als één eigenschap boven alles Talabani’s politieke talent bepaalt, is het zijn inzicht in het verschil tussen het wenselijke en het haalbare. Zijn diplomatieke aanpak berustte op de erkenning dat staten en politieke spelers belangen hebben die soms met Koerdische belangen kunnen samenvallen, en dat de kunst van Koerdische politiek ligt in het herkennen en benutten van die overeenkomsten zonder kernbeginselen prijs te geven. Hij was bereid met vrijwel iedereen te onderhandelen, Iraakse regeringen van uiteenlopende kleur, Iran, de Verenigde Staten, Syrië en Turkije, als hij inschatte dat het de Koerdische belangen vooruit kon helpen.
Deel 9: laatste jaren en dood
Talabani kreeg in december 2012 een zware beroerte die zijn politieke activiteit ernstig beperkte. Zijn presidentstermijn eindigde in 2014. Hij stierf op 3 oktober 2017 in Berlijn, Duitsland, op drieëntachtigjarige leeftijd. Hij werd in Sulaymaniyah, zijn politieke en intellectuele thuis, begraven tijdens een ceremonie met duizenden Koerden en politieke figuren uit de hele regio en de wereld.
Deel 10: nalatenschap, de Koerdische president van Irak
Jalal Talabani’s nalatenschap is het resultaat van een leven van buitengewone lengte, breedte en intensiteit in de Koerdische en Iraakse politiek. Hij was medeoprichter van de PUK en maakte haar vier decennia tot het voornaamste middel van Koerdische politiek rond Sulaymaniyah. Hij speelde een beslissende rol bij de oprichting van de Regionale Regering van Koerdistan in 1991 en het beëindigen van de broederstrijd van de jaren 1990. Hij werd de eerste Koerdische president van Irak, een positie die bij zijn geboorte in 1933 onbereikbaar en zelfs letterlijk onvoorstelbaar zou hebben geleken. Hij liet zien dat Koerdisch zijn en burger en leider van een multinationale staat zijn geen tegenstrijdige maar aanvullende identiteiten waren.
Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen
12 november 1933 — Geboren in Kelkan bij Koi Sanjaq, Noord-Irak.
Late jaren 1940–1950 — Actief in de KDP-jongerenorganisatie; klimt op binnen de partij.
1958 — Iraakse revolutie; de KDP treedt uit de illegaliteit; Talabani is betrokken bij onderhandelingen met Qasim.
1961 — De Septemberrevolutie begint; Talabani voert troepen aan en dient als politiek vertegenwoordiger.
1964 — Met Ibrahim Ahmad uit de KDP gezet; begint zelfstandige politieke activiteit.
Juni 1975 — Sticht de Patriottische Unie van Koerdistan (PUK) na de ineenstorting van de Barzani-opstand.
16 maart 1988 — De chemische aanval op Halabja doodt duizenden; Talabani brengt bewijs onder internationale aandacht.
Mei 1992 — Verkiezingen voor de Regionale Regering van Koerdistan; vrijwel gelijke verdeling tussen KDP en PUK.
1994–1998 — De burgeroorlog tussen KDP en PUK scheurt de Koerdische Regio uiteen.
September 1998 — Het Akkoord van Washington beëindigt de burgeroorlog.
6 april 2005 — Gekozen tot president van Irak, als eerste Koerd in dit ambt.
2005–2014 — Dient als president van Irak, twee volledige termijnen.
December 2012 — Zware beroerte; behandeling in Duitsland.
3 oktober 2017 — Overlijdt in Berlijn, 83 jaar oud; begraven in Sulaymaniyah.
Chronologie van Jalal Talabani
12 november 1933 — Geboren bij Koi Sanjaq.
Jaren 1940–1950 — KDP-activist en opkomende figuur.
1961 — Septemberrevolutie; militaire en politieke rollen.
1964 — Uit de KDP gezet.
Juni 1975 — Sticht de PUK.
1988 — Bloedbad van Halabja; brengt de Koerdische genocide onder wereldwijde aandacht.
1992 — KRG-verkiezingen; machtsdeling.
1994–1998 — Burgeroorlog tussen KDP en PUK.
1998 — Akkoord van Washington.
2005 — Gekozen tot president van Irak.
2012 — Beroerte; gezondheid gaat achteruit.
3 oktober 2017 — Overlijdt in Berlijn.
Bronnen
1. McDowall, David. A Modern History of the Kurds (Een moderne geschiedenis van de Koerden). I.B. Tauris, 1996.
2. Stansfield, Gareth. Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy (Iraaks Koerdistan: politieke ontwikkeling en opkomende democratie). Routledge, 2003.
3. Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement (De Koerdische nationale beweging). Syracuse University Press, 2006.
4. Human Rights Watch. Genocide in Iraq: The Anfal Campaign Against the Kurds (Genocide in Irak: de Anfal-campagne tegen de Koerden). 1993.
5. Bruinessen, Martin van. Agha, Shaikh and State (Agha, sjeik en staat). Zed Books, 1992.
6. Natali, Denise. The Kurds and the State (De Koerden en de staat). Syracuse University Press, 2005.
7. Romano, David. The Kurdish Nationalist Movement (De Koerdische nationalistische beweging). Cambridge University Press, 2006.
8. Marr, Phebe. The Modern History of Iraq (De moderne geschiedenis van Irak). Westview Press, 2004.
Veelgestelde vragen
Wie was Jalal Talabani?
Jalal Talabani (1933–2017), bekend als «Mam Jalal», was een Koerdisch politiek leider die de Patriottische Unie van Koerdistan (PUK) in 1975 stichtte en van 2005 tot 2014 als eerste Koerdische president van Irak diende. Hij was vijftig jaar een van de actiefste figuren in de Koerdische en Iraakse politiek en wordt erkend als een van de bekwaamste politieke en diplomatieke spelers die de Koerdische wereld heeft voortgebracht.
Waarom stichtte Talabani de PUK in plaats van bij de KDP te blijven?
Talabani werd in 1964 samen met zijn schoonvader Ibrahim Ahmad uit de KDP gezet na een conflict met Mustafa Barzani over de koers van de partij. Nadat de ineenstorting van de opstand van Barzani in 1975 de gevaren van persoonsgebonden militair gezag had getoond, stichtte Talabani de PUK als moderne politieke partij met een programmatische sociaaldemocratische ideologie, een bredere maatschappelijke basis en institutionele verantwoordingsplicht.
Wat is Talabani’s nalatenschap?
Talabani wordt herinnerd als de Koerdische president van Irak, de eerste Koerd in het ambt, en als medeontwerper van de Regionale Regering van Koerdistan. Hij liet zien dat een Koerdische politicus op het hoogste niveau van internationale diplomatie kon werken als staatsman wiens oordeel over complexe regionale kwesties werkelijk werd gewaardeerd, in plaats van als verzoeker om etnische erkenning. De PUK die hij stichtte blijft een van de twee dominante partijen in de Koerdische Regio.