Kanzar: de Koerdische wilde paddenstoel en de bossen van de Zagros
In de lente, na de eerste regen, komen de eikenbossen van de Zagros tot leven op een manier die de meeste bezoekers missen: onder het strooisel van oude bomen, in de weiden tussen de bergkammen en in de vochtige schaduw van rotsachtige dalwanden verschijnen paddenstoelen. De Koerdische gemeenschappen van Bashur, Iraaks-Koerdistan, in de bergprovincies Sulaymaniyah, Erbil en Duhok, verzamelen ze hier al generaties lang. Het verzamelen is een familiegebeurtenis: een ochtendwandeling de eikenheuvels in, een mand mee en de bijzondere kennis van waar en wanneer men moet zoeken. Eetbare paddenstoelen en truffels horen wezenlijk bij de plaatselijke keuken van Koerdistan. In veel Koerdische gemeenschappen is hun verzameling een traditionele activiteit. Dit is de verzameltraditie waar deze reeks al lang omheen draait. Wilde zuring (avelik), wilde rabarber (rewas), wilde knoflook (sirmo) en wilde prei kwamen aan bod, evenals berghoning uit de zozan-korven en bergkruiden in kruidenkaas. Maar het voedsel dat in het bos zelf groeit, ondergronds en tussen het bladstrooisel, ontbrak nog: de paddenstoel. Koerdisch etnobotanisch onderzoek in Bashur beschreef hoe verzamelaars twee specifieke paddenstoelentaxa uit de volksindeling als voedsel verzamelen. Wetenschappelijke inventarisaties hebben in de Koerdische Regio zeventien soorten aangetroffen op berglocaties zoals Barzan, Shaqlawa en Khalefan. Het eikenbos van de Zagros is meer dan het natuurlijke oorsprongsgebied van walnoot en abrikoos: het is een paddenstoelenbos. Dit is het honderdzevenendertigste artikel in de reeks. Sherko schreef over verzamelde groenten, berghoning, wilde rabarber, vijgen en tarwe. Nu schrijft hij over wat in de lente bij regen uit de bosbodem groeit.
Belangrijkste inzichten
• Kanzar, de Koerdische wilde paddenstoel, wordt in de Zagros-eikenbossen van Bashur verzameld: een traditionele gemeenschapsactiviteit
• Collegiaal getoetst etnobotanisch onderzoek beschrijft Koerdische paddenstoelenverzameling in Sulaymaniyah, Erbil en Duhok
• In de Koerdische Regio zijn 17 soorten vastgesteld, waaronder oesterzwam en weidechampignon
• Ook truffels: de lentewoestijntruffel wordt in drogere delen van Bashur verzameld en op Sulaymaniyahs markten verkocht
Kerngegevens
Koerdische naam: Kanzar / mantar (paddenstoel); zbalane / kumar (truffel, de ondergrondse verzamelschat)
Leefgebied: Zagros-eikenbossen bij Barzan, Shaqlawa, Khalefan, Mergasor en berglocaties van Duhok; weiden en dalwanden
Seizoen: voor de meeste soorten lente na regen; voor sommige herfst; truffels ook in de lente na winterregen
Bereiding: gebakken in boter met eieren of kruiden; gedroogd bewaard; truffels gegrild of met roerei; verkocht op plaatselijke markten
De bosbodem en de marktmand
De eikenbossen van Bashur behoren tot de meest biodiverse bosstelsels van het Midden-Oosten. De overheersende boom is Quercus infectoria: zijn gallen worden in traditionele geneeskunde gebruikt, zijn eikels voedden everzwijnen en beren en zijn gevallen bladeren vormen een langzaam verterende organische mat. Voor paddenstoelen is dat een ideale voedingsbodem. Wetenschappelijke inventarisaties in de Iraakse Koerdische Regio beschreven zeventien soorten uit veertien geslachten op berglocaties: Barzan, de vallei van het Barzani-thuisland in de Bradostbergen; Shaqlawa, de recreatieberg boven Erbil; Khalefan, Mergasor, Tawska en Taqtaq. Allemaal liggen zij in de eiken- en gemengde boszone van de Zagros. Genoemde eetbare soorten zijn Pleurotus ostreatus (oesterzwam), Agaricus campestris (weidechampignon), Agaricus bisporus (de wilde verwant van de gewone champignon) en Coprinus comatus (geschubde inktzwam). Koerdische gemeenschappen verzamelen ze in lente en herfst, eten ze vers, gebakken in bergboter of door eieren, en drogen ze soms voor bewaring. In Sulaymaniyah liggen wilde paddenstoelen in het seizoen naast verzamelde groenten op de markt. De kramen met sirmo, avelik en rewas bieden ook de lenteoogst aan, verkocht per gewicht door de familie die ze plukte. Onder de beboste hellingen, in drogere open delen van Bashur, verschijnt na lenteregen nog iets: de truffel. De Koerdische truffel, in sommige dialecten zbalane of kumar, is een woestijntruffel van het geslacht Terfezia of Tirmania. Hij is kleiner en bleker dan de Europese truffel, maar bijzonder geurig en zeer geliefd. Men vindt hem door rond te lopen en kleine scheurtjes in de droge grond te zoeken: tekenen van een truffel die van onderen omhoogduwt. De lentetruffeljacht is een andere traditie dan paddenstoelen verzamelen in het bos. Geen bos of schaduw, alleen open land, ervaren ogen en kennis van de plekken waar vorig jaar truffels groeiden.
Het Zagros-eikenbos en de Koerdische verzamelaar
Deze reeks noemde het Zagros-eikenbos vaak, maar gaf het nooit een eigen artikel. Dit ecosysteem schonk de wereld wilde walnoot, pistache en amandel. Hier vindt de verzamelaar sirmo in de lente, avelik vroeg in de zomer en rewas in bergweiden. Etnobotanisch onderzoek noemt het een van de belangrijkste hotspots ter wereld voor traditionele verzameling van wilde voedselplanten. Collegiaal getoetste studies beschreven hoe Koerden in Bashur 54 plantentaxa en twee paddenstoelentaxa voor voedsel verzamelen. Hun kennis van wat men plukt en hoe men het bereidt, doorstond millennia politieke ontwrichting, gedwongen verdrijving en milieuverandering. De paddenstoel is niet de belangrijkste wilde oogst van de Zagros. Groenten zijn er in grotere hoeveelheden en worden breder gebruikt. Maar de paddenstoel heeft iets wat groenten missen: hij behoort geheel tot het bos. Een kanzar vindt men niet op een veld en kweekt men niet in een tuin. Hij groeit waar eiken groeien, in het bijzondere microklimaat van verterend bladstrooisel, en bestaat er alleen dankzij het bos. Bij ontginning voor landbouw, houtkap of oorlogsbrand verdwijnen de paddenstoelen. Zij zijn de rechtstreeksste indicatoren van bosgezondheid. Zij horen slechts bij de Koerdische tafel zolang het Zagros-eikenbos daar ook bij hoort.
Veelgestelde vragen
Welke wilde paddenstoelen groeien in de Koerdische Regio?
Wetenschappelijke inventarisaties beschreven zeventien soorten in de Iraakse Koerdische Regio, op berglocaties als Barzan, Shaqlawa, Khalefan en Mergasor. Genoemde eetbare soorten zijn Pleurotus ostreatus (oesterzwam), Agaricus campestris (weidechampignon), Agaricus bisporus en Coprinus comatus. De Zagros-eikenbossen leveren de bosbodem waarop de meeste soorten gedijen. Etnobotanisch onderzoek bevestigde dat Koerdische verzamelaars in Bashur, Iraaks-Koerdistan, twee specifieke paddenstoelentaxa uit de volksindeling als voedsel verzamelen.
Wat zijn Koerdische truffels?
Koerdistan heeft een eigen truffeltraditie die van de Europese verschilt. Woestijntruffels van de geslachten Terfezia en Tirmania, in Koerdische dialecten zbalane of kumar, groeien na lenteregen in drogere open delen van Bashur. Men zoekt tijdens het lopen scheurtjes die op een omhoogduwende truffel wijzen. Zij zijn kleiner en bleker dan Europese truffels, maar uitgesproken geurig. Ze worden gegrild, met roerei of eenvoudig in boter bereid en op lentemarkten van Sulaymaniyah en Erbil verkocht.
Worden Koerdische paddenstoelen bedreigd?
Ja. Flora Kurdica wijst op verlies van leefgebied door ontbossing, landbouwuitbreiding en verstedelijking. Ook klimaatverandering bedreigt het kwetsbare ecosysteemevenwicht. Wilde paddenstoelen behoren tot de gevoeligste bosgezondheidsindicatoren: zij groeien alleen waar oud eikenbos overleeft. Hun verdwijnen signaleert ontbossing voordat de bomen zelf verdwenen zijn. Behoud van het Zagros-eikenbos is essentieel voor het voortbestaan van deze verzameltraditie.
Conclusie
Kanzar is het honderdzevenendertigste artikel en het artikel dat eindelijk ondergronds gaat. Alles wat Sherko voor deze reeks schreef, ging over wat boven de bodem groeit: zuring, rabarber, knoflook, kruiden, honing, vijgen en tarwe. De kanzar groeit eronder. Hij leeft in het donker, in de bosbodem, en verschijnt na regen in een wereld die hij met niemand deelt. De Koerdische verzamelaar kent het bos zoals de paddenstoel: uit herinnering, door seizoenen en door de hoek van het licht wanneer de regen komt. Kanzar is voedsel, maar ook een maat voor bosgezondheid en voor de band tussen verzamelaar en een landschap dat mensen al voedde lang vóór de eerste tarwe op Karacadağ werd gezaaid. Na honderdzevenendertig artikelen is de Koerdische tafel tot in haar diepten compleet.
Bronnen en verdere lectuur
Kurdish-History.com — Rewas: wilde rabarber, de lentemetgezel van het bergpaddenstoelenseizoen