Nawshirwan Mustafa was de invloedrijkste Koerdische politicus van de afgelopen dertig jaar die nooit ergens president van werd. In 1975 richtte hij samen met Jalal Talabani de Patriottische Unie van Koerdistan op. Hij was tientallen jaren haar plaatsvervangend secretaris-generaal, bestuurde Sulaymaniyah tijdens de gevaarlijkste jaren van de Ba’athistische aanval op het Koerdische volk en hielp onderhandelen over het einde van de burgeroorlog tussen KDP en PUK. Daarna stapte hij op, op het hoogtepunt van de macht van zijn partij, toen de Koerdische Regionale Regering stevig gevestigd was en zijn eigen aanzien op zijn grootst. Hij vertrok, bouwde van de grond af een nieuwe beweging op en doorbrak vervolgens het duopolie waarmee KDP en PUK een generatie lang het Koerdische politieke leven hadden beheerst. Zijn beweging Gorran, «Verandering», werd binnen vier jaar na haar oprichting de op een na grootste partij in de Koerdische Regio. Geen beoordeling van de moderne Koerdische politiek is volledig zonder te begrijpen wat Nawshirwan Mustafa deed en waarom.

Deel 1: Arbil en de vorming van een politieke generatie

Nawshirwan Mustafa werd in 1944 geboren in de oude wijk van Sulaymaniyah in de Koerdische Regio van Irak. Hij groeide op in de periode van Koerdische politieke gisting na de Tweede Wereldoorlog: de jaren van de Republiek Mahabad, van de legende van Mustafa Barzani, van de oprichting van de Koerdische Democratische Partij en van de eerste langdurige pogingen om moderne Koerdische politieke instellingen op te bouwen. Hij behoorde tot een generatie Koerden die in de jaren 1960 en 1970 volwassen werd, in een omgeving waarin hevig werd gestreden over de vraag hoe de Koerdische politiek eruit moest zien.

Zijn opleiding gaf hem toegang tot de bredere wereld van het Arabische en Koerdische politieke denken. Hij studeerde in Bagdad, waar hij in aanraking kwam met de linkse politieke stromingen die het intellectuele leven aan Iraakse universiteiten in de jaren 1960 beheersten: marxisme, Arabisch nationalisme en verschillende vormen van socialistisch denken. Zijn intellectuele vorming verschilde van die van de militaire stamleiders die de Koerdische beweging onder Mustafa Barzani hadden gedomineerd: hij was een geschoolde stedelijke intellectueel, een man wiens politieke visie werd gevormd door ideeën, eerder dan door rechtstreekse ervaring met de oorlog in de bergen.

Door die intellectuele vorming stond hij in de traditie van Ibrahim Ahmad, de generatie Koerdische politici die vond dat de beweging moderne politieke instellingen, democratische structuren en een programmatische visie nodig had die verder ging dan het persoonlijke gezag van militaire bevelhebbers. De oprichting van de PUK in 1975 was deels een rechtstreeks antwoord op het falen van Barzani’s traditionelere benadering. Nawshirwan Mustafa was een van de intellectuele architecten van het alternatief dat zij vertegenwoordigde.

Deel 2: De medeoprichting van de PUK — juni 1975

De oprichting van de Patriottische Unie van Koerdistan in juni 1975 was een rechtstreeks antwoord op de catastrofale ineenstorting van de Koerdische opstand in Irak na het Akkoord van Algiers. De beweging van Mustafa Barzani, die het Iraakse leger veertien jaar lang in een patstelling had gehouden, viel binnen enkele dagen uiteen toen de sjah van Iran zijn steun introk. In dit vacuüm stapten Jalal Talabani en een groep jongere Koerdische politici, onder wie Nawshirwan Mustafa, met de oprichting van de PUK.

Bij de oprichting was Nawshirwan Mustafa een van de intellectuele architecten van het programma en de structuur van de nieuwe partij. De PUK was uitdrukkelijk opgezet als een breuk met het model van Barzani: een moderne politieke partij met een programmatische sociaaldemocratische ideologie, toegewijd aan democratische interne procedures en met een bredere maatschappelijke basis dan de tribale en religieuze gezagsstructuren waarop de KDP steunde. Zijn relatie met Jalal Talabani was een van de invloedrijkste samenwerkingen in de moderne Koerdische geschiedenis: Talabani was de charismatische diplomaat; Nawshirwan Mustafa de interne organisator, de bestuurder, de man die ervoor zorgde dat de structuren werkten. Drie decennia lang vormde deze samenwerking de ruggengraat van de PUK.

Deel 3: De gewapende strijd — terug de bergen in

De eerste jaren van de PUK stonden in het teken van de heropbouw van het vermogen tot gewapend verzet in de Koerdische bergen van Irak, terwijl zij tegelijk de politieke structuren opbouwde die de nieuwe partij van haar voorgangers onderscheidden. De Iraakse staat voerde onder de Ba’ath-partij een arabiseringsbeleid in de Koerdische gebieden en verdreef Koerdische bevolkingsgroepen met geweld uit hun dorpen. Nawshirwan Mustafa vervulde uiteenlopende organisatorische en bestuurlijke functies en hielp de aanwezigheid van de PUK in de regio Sulaymaniyah op te bouwen. Die werd haar voornaamste basis: een vanzelfsprekend PUK-gebied dankzij de geschoolde stedelijke beroepsgroepen, kooplieden en intellectuelen die meer openstonden voor haar sociaaldemocratische programma.

Deel 4: Het bestuur van Sulaymaniyah — macht in de praktijk

Toen de Koerdische opstand van 1991 leidde tot de vestiging van de Koerdische Regionale Regering, werd Nawshirwan Mustafa de feitelijke bestuurder van het PUK-gebied: het gouvernement Sulaymaniyah. Hij was geen ceremoniële figuur, maar een praktisch bestuurder die instellingen opbouwde, begrotingen beheerde, met externe partijen onderhandelde en de dagelijkse beslissingen nam die bepaalden of het experiment met Koerdisch zelfbestuur zou slagen. De huidige Koerdische Regio — haar instellingen, ambtenarenapparaat, rechtsstelsel en culturele infrastructuur — heeft veel te danken aan het bestuurlijke werk dat politici zoals Nawshirwan Mustafa in de jaren 1990 verrichtten. Zij moesten het bestuur onder onmogelijke omstandigheden laten functioneren: een dubbel embargo, burgeroorlog en vrijwel geen middelen.

Deel 5: De burgeroorlog en de nasleep

De burgeroorlog tussen KDP en PUK van 1994–1998 was het donkerste hoofdstuk in de Koerdische politiek na 1991. Wat een regeling voor machtsdeling was geweest, ontaardde in een openlijke militaire confrontatie. Duizenden Koerden kwamen om. De internationale geloofwaardigheid van het experiment met Koerdisch zelfbestuur werd ernstig beschadigd. Nawshirwan Mustafa was zowel bij de oorlogvoering als bij de uiteindelijke oplossing ervan betrokken. Het Akkoord van Washington van 1998, tot stand gekomen door bemiddeling van de regering-Clinton, beëindigde de gewapende fase van het conflict. Daarna werkte Nawshirwan Mustafa aan het herstel van de institutionele kaders die de burgeroorlog had beschadigd.

Deel 6: De KRG-jaren — macht en onvrede

Na 2003 begon voor de Koerdische Regio een periode van snelle ontwikkeling. Olie-inkomsten financierden een sterke uitbreiding van de infrastructuur. De twee dominante partijen, KDP en PUK, verdeelden de instellingen, inkomsten en politieke gunsten onder elkaar in een regeling die critici een duopolie noemden. Voor Nawshirwan Mustafa, die drie decennia aan de opbouw van de PUK had besteed en in haar oorspronkelijke inzet voor democratisch bestuur geloofde, schiep dit een groeiend gevoel van onbehagen. Zijn specifieke bezwaren waren de buitensporige verpersoonlijking van de macht, de corruptie die binnen het patronagesysteem was gegroeid, het afsluiten van echte politieke concurrentie en wat hij zag als verraad aan de democratische en hervormingsgezinde idealen die de PUK vanaf haar oprichting moest belichamen.

Deel 7: De breuk — waarom hij de PUK verliet

In 2006 trad Nawshirwan Mustafa af als plaatsvervangend secretaris-generaal van de PUK. Zijn ontslagbrief was een politiek document dat concrete tekortkomingen van het leiderschap benoemde, waarmee volgens hem de oprichtingsbeginselen van de partij waren verraden. Hij was tweeënzestig, had meer dan dertig jaar in de Koerdische politieke beweging doorgebracht en keerde alles wat hij had opgebouwd de rug toe. Vervolgens richtte hij Wusha op, een in Sulaymaniyah gevestigde mediagroep met kranten, televisie en onlinemedia, die zowel een institutionele basis als een platform bood voor de politieke beweging die vorm kreeg.

Deel 8: Gorran — in vijf jaar een beweging opbouwen

In 2009 lanceerde Nawshirwan Mustafa formeel de beweging Gorran, «Verandering». De resultaten waren uitzonderlijk: bij haar eerste verkiezing won Gorran 25 van de 111 zetels in het Koerdische parlement en werd zij de op een na grootste partij, waarmee zij de PUK van die plaats verdrong. Binnen vier jaar had zij bereikt wat geen Koerdische politieke beweging eerder was gelukt: een echte electorale doorbraak die het duopolie van KDP en PUK doorbrak. De partij kreeg vooral steun uit Sulaymaniyah, het traditionele hartland van de PUK, waar geschoolde stedelijke kiezers die teleurgesteld waren in het PUK-bestuur massaal naar Gorran overstapten. De regio Sulaymaniyah werd het laboratorium voor democratische concurrentie van de Koerdische Regio.

Deel 9: Nalatenschap — de hervormer die bewees dat het kon

De betekenis van Nawshirwan Mustafa draait uiteindelijk niet om de vraag of Gorran erin slaagde het politieke stelsel van de Koerdische Regio blijvend te hervormen: haar ontwikkeling na 2013 verliep moeizaam en de partij verkeerde in moeilijkheden toen haar oprichter in 2017 stierf. Het gaat om wat hij mogelijk bleek te kunnen maken: dat een politicus die dertig jaar in het centrum van de Koerdische macht had gestaan, die macht om democratische beginselen kon verlaten en iets nieuws kon opbouwen; dat de Koerdische kiezers echte hervormingspolitiek konden belonen; dat de vraag naar verantwoording en verandering in Koerdistan even reëel was als overal elders.

Deel 10: Zijn dood en de vraag die hij openliet

Nawshirwan Mustafa overleed op 20 april 2017 in Londen. Hij was drieënzeventig jaar oud. Hij stierf in hetzelfde jaar als het Koerdische onafhankelijkheidsreferendum, een gebeurtenis die hij met kenmerkende scepsis had benaderd omdat hij de timing voorbarig vond. Zijn scepsis bleek terecht: het referendum van september 2017 leidde tot het herstel van het Iraakse federale gezag over de betwiste gebieden. Hij liet een vraag achter waarop de Koerdische politiek nog altijd een antwoord zoekt: hoe bouwt een samenleving werkelijk democratische instellingen op als de bestaande machtsstructuren alle reden hebben zich ertegen te verzetten?

Tijdlijn met belangrijke gebeurtenissen

1944 — Geboren in de oude wijk van Sulaymaniyah.

Juni 1975 — Richt samen met Jalal Talabani de PUK op.

1991 — De KRG wordt gevestigd; hij wordt de feitelijke bestuurder van Sulaymaniyah.

1994–1998 — Burgeroorlog tussen KDP en PUK; Akkoord van Washington.

2006 — Treedt af als plaatsvervangend secretaris-generaal van de PUK; richt de mediagroep Wusha op.

2009 — Lanceert Gorran, «Verandering», en wint bij de eerste verkiezing 25 zetels in het Koerdische parlement.

20 april 2017 — Overlijdt op 73-jarige leeftijd in Londen.

Bronnen

1. Stansfield, Gareth. Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy («Iraaks Koerdistan: politieke ontwikkeling en opkomende democratie»). Routledge, 2003.

2. McDowall, David. A Modern History of the Kurds («Een moderne geschiedenis van de Koerden»). I.B. Tauris, 1996.

3. Romano, David. The Kurdish Nationalist Movement («De Koerdische nationalistische beweging»). Cambridge University Press, 2006.

4. Natali, Denise. The Kurds and the State («De Koerden en de staat»). Syracuse University Press, 2005.

5. Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement («De Koerdische nationale beweging»). Syracuse University Press, 2006.

6. Bruinessen, Martin van. Agha, Shaikh and State («Agha, sjeik en staat»). Zed Books, 1992.

7. Gunter, Michael M. Out of Nowhere: The Kurds of Syria in Peace and War («Uit het niets: de Koerden van Syrië in vrede en oorlog»). Hurst, 2014.

8. Bartu, Peter. The Kurdish Region and Iraq: Lessons from Federalism («De Koerdische Regio en Irak: lessen uit het federalisme»). USIP, 2010.

Veelgestelde vragen

Wie was Nawshirwan Mustafa?

Nawshirwan Mustafa (1944–2017) was een Koerdische politicus die in 1975 samen met Jalal Talabani de Patriottische Unie van Koerdistan oprichtte en meer dan dertig jaar haar plaatsvervangend secretaris-generaal was. In 2006 verliet hij de PUK en in 2009 richtte hij Gorran, «Verandering», op. Bij haar eerste verkiezing werd die de op een na grootste partij in het parlement van de Koerdische Regio en doorbrak zij het duopolie van KDP en PUK.

Wat was de betekenis van Gorran?

Gorran liet zien dat Koerdische kiezers echte hervormingspolitiek zouden steunen als zij de keuze kregen, en dat het duopolie van KDP en PUK niet voorgoed vastlag. Door bij haar eerste verkiezing de op een na grootste partij te worden en later de dominante kracht in Sulaymaniyah, opende zij de eerste werkelijk concurrerende politieke ruimte in de Koerdische Regio en bewees zij dat democratische verandering binnen het Koerdische politieke stelsel mogelijk was.