Saqez: de wilde Koerdische mastiek en de Zagrosboom die hars huilt
In de Zagrosbergwouden van Rojhelat, de vier Iraans-Koerdische provincies waar het grote gebergte zuidwaarts door Koerdistan, Kermanshah, Ilam en West-Azerbeidzjan loopt, groeit een boom die deze reeks nog niet afzonderlijk benoemde. Het is Pistacia atlantica, de Atlaspistache of Koerdische wilde pistache, een knoestige, droogtebestendige boom uit de eiken-pistachebosgordel die de Zagroshellingen op ongeveer 600 tot 2,200 meter hoogte bedekt. Deze boom produceert saqez, de wilde Koerdische berghars: een natuurlijke mastiek die uit inkepingen in de schors bloedt, in de lucht tot bleekamberkleurige klompen hardt en al door Koerdische gemeenschappen wordt geoogst als kauwgom, wierook en traditioneel geneesmiddel zolang de Zagros mensen kent. Deze reeks behandelde de terpentijnboom, Pistacia terebinthus, de kezwan, in het artikel over qehweya kezwanê: de kleinere soort waarvan de bessen voor Koerdische koffie worden geroosterd. Pistacia atlantica is zijn Zagrosverwant, groter en langer levend, en een van de waardevolste bossoorten van het Zagroslandschap. De saqezhars blijft een belangrijk handelsproduct in de provincie Koerdistan en de hele Iraans-Koerdische hooglanden. De Zagrosbossen van Pistacia atlantica worden specifiek als bosbouwbron beheerd. De hars wordt als natuurlijke gom gekauwd, als geurige wierook bij vieringen en religieuze ceremonies gebrand en in de traditionele geneeskunde voor maag en keel gebruikt. Het is een product van de Koerdische berg dat nooit gedomesticeerd of door industrialisering van zijn wilde oorsprong losgemaakt is. Dit is het honderdtweeënveertigste artikel van de reeks. Sherko behandelde honing, rabarber, knoflook, vijgen, tarwe en paddenstoelen. Nu geeft de Zagros hem zijn hars.
Belangrijkste punten
• Saqez is de wilde Koerdische bergmastiek, hars van Pistacia atlantica-bomen in de Zagros, nog altijd een belangrijk handelsproduct
• Pistacia atlantica wordt als waardevolle bosboom in de Zagros beheerd en is een van de dragende soorten van het ecosysteem
• Gebruikt als kauwgom, wierook bij Koerdische ceremonies en traditioneel geneesmiddel: een wild product dat nooit werd geïndustrialiseerd
• Het geslacht Pistacia, in de Zagros vertegenwoordigd door drie soorten, is het wilde voorouderlijke geslacht van de geteelde pistache
Kerngegevens
Koerdische/Perzische naam: Saqez (de hars); bên / bein (de boom, Sorani); ook lêt of wilde pistache genoemd in het Koerdisch
Soort: Pistacia atlantica (Atlaspistache); verwant aan P. terebinthus (kezwan) en P. vera (geteelde pistache)
Leefgebied: Zagrosbergen van Rojhelat (provincie Koerdistan, Kermanshah, Ilam); 600–2,200 m hoogte; de eiken-pistachebosgordel
Gebruik: Saqezhars als kauwgom, geurige wierook en traditioneel geneesmiddel; zaadolie om te koken en voor zeep; vruchten als noodvoedsel
De boom die huilt
Saqez oogsten is geduldig werk. Pistacia atlantica kan honderden jaren oud worden en een aanzienlijke stamomtrek krijgen. In de zomer wordt hij getapt door met een mes ondiepe sneden of inkepingen in de schors te maken. In de daaropvolgende dagen sijpelt daar een melkachtig, geurig sap uit. Blootgesteld aan de droge Zagroslucht oxideert het en hardt geleidelijk tot bleekamberkleurige hars met een dennengeur die licht aan terpentijn doet denken en door handwarmte zacht wordt. De verharde harsdruppels, saqez, worden verzameld, van schorsresten gereinigd en opgeslagen. Als kauwgom wordt saqez zacht in de mond en geeft een harsachtige, aromatische smaak af die helemaal niet op commerciële kauwgom lijkt. Het is de smaak van de boom zelf, het Zagrosbos, dennenhars en geurige oliën en iets dat ouder is dan ieder geteeld voedsel. Hij wordt gebruikt om zijn geneeskrachtige eigenschappen, waarvan men gelooft dat ze de spijsvertering bevorderen en de keel verzachten, om zijn geur en eenvoudigweg omdat je erop kauwt wanneer je in de bergen bent. Als wierook verspreidt saqezrook een zoete dennengeur die bij Koerdische vieringen en religieuze ceremonies wordt gebruikt. De Wikipedia-documentatie van Pistacia atlantica vermeldt uitdrukkelijk het gebruik van rook van zijn gedroogde sap “voor vieringen en religieuze ceremonies”. Ook de zaadolie, gewonnen uit de kleine zaden van de vrucht die op miniatuurpistachenoten lijken, is eetbaar en wordt in de hele Zagrosregio voor koken en zeepproductie gebruikt.
De wilde pistache en de Zagrosoorsprong
Deze reeks betoogde artikel na artikel dat de Koerdische bergen de oorsprong van het voedsel van de wereld zijn. De wilde voorouder van de walnoot (genim #127 stelde tarwe vast; hejîr #132 de vijg; zeytûn #126 de olijf). Pistacia atlantica voegt een draad aan dit betoog toe: het geslacht Pistacia, met zijn centrum in de Zagros- en Taurusbergen, is de wilde voorouder van de geteelde pistache, Pistacia vera. Dezelfde bergbossen die de wereld tarwe en de vijg gaven, gaven haar ook de pistache: in zijn wilde vorm Pistacia atlantica, die een klein oliehoudend zaad en veel geurige hars produceert en de onderstam was waarop vroege pistacheteelt werd gebouwd. Anissa Helou schrijft over de Zagros-Pistacia-traditie dat de boom “eenmaal geënt de beroemde pistachenoten geeft die wij kennen”. De saqezboom, de kezwanboom, P. terebinthus, en de geteelde pistache, P. vera, behoren allemaal tot dezelfde familie met haar centrum in de Zagros. De Zagros voedde de wereld niet alleen vanuit zijn boomgaarden en tarwevelden. Het gebergte gaf haar smaak met harsen en schonk de pistache, een van de meest gewaardeerde noten op aarde, zijn wilde voorouders.
Veelgestelde vragen
Wat is saqez?
Saqez is de wilde bergmastiek van de Zagros, de geurige hars die wordt geoogst uit inkepingen in de schors van Pistacia atlantica-bomen in de Koerdische bergwouden van Rojhelat. In de lucht hardt zij tot bleekamberkleurige klompen met een dennenachtige harsgeur. Zij wordt gebruikt als natuurlijke kauwgom, als geurige wierook bij Koerdische ceremonies en vieringen en in de traditionele geneeskunde voor maag en keel. Saqez is nog altijd een belangrijk handelsproduct in de Iraanse provincie Koerdistan.
Hoe verschilt Pistacia atlantica van de terpentijnboom, kezwan?
Beide behoren tot het geslacht Pistacia. Pistacia terebinthus, kezwan, is de terpentijnboom uit de bergen van Bakur waarvan de bessen voor qehweya kezwanê, Koerdische koffie, worden geroosterd. Hij is kleiner en komt vaker in de Taurus- en Bakurzone voor. Pistacia atlantica, bên, is de Atlaspistache van de Zagros, groter en langer levend, vooral gewaardeerd om zijn saqezhars en zaadolie. De verspreidingsgebieden van de soorten overlappen, maar verschillen ook: kezwan hoort meer bij Bakur/Taurus en bên/saqez meer bij Zagros/Rojhelat.
Is Pistacia atlantica verwant aan de geteelde pistache?
Ja, rechtstreeks. De geteelde pistache, Pistacia vera, is het gedomesticeerde lid van het geslacht Pistacia met zijn centrum in de Zagros. Pistacia atlantica en Pistacia terebinthus zijn zijn wilde verwanten en delen geslacht, oorspronkelijk verspreidingsgebied en veel ecologische kenmerken. Pistacia atlantica wordt vaak gebruikt als onderstam waarop Pistacia vera voor de teelt wordt geënt: de wilde boom draagt de geteelde. De Zagros, die de wereld wilde tarwe en wilde walnoot gaf, gaf haar ook het wilde voorouderlijke geslacht van de pistache.
Conclusie
Saqez is het honderdtweeënveertigste artikel van de reeks en het artikel dat tot in de schors reikt. Ieder ander artikel ging over wat de Koerdische bergen voortbrengen: vruchten, granen, dieren en planten. Saqez is wat de boom afscheidt wanneer je erin snijdt: de hars die uit Pistacia atlantica van de Zagros bloedt en in de berglucht hardt tot iets geurigs, geneeskrachtigs en werkelijk wilds. Er is geen recept voor. Het gaat niet in een pan of op een bord. Het wordt gekauwd, gebrand en ingeademd. Zo staat het voor het deel van de Koerdische voedseltraditie dat verder dan koken gaat: het bos zelf, dat zijn chemie rechtstreeks aanbiedt, zonder vuur of bereiding te vragen, alleen de kennis van welke boom je moet insnijden en wanneer je moet terugkomen voor wat hij heeft gegeven.
Bronnen en verdere lectuur
Anissa Helou — Zagros-Pistacia: “eenmaal geënt geeft hij de beroemde pistachenoten die wij kennen”