Kürt tarihi yazıları
Kürt Sanatı ve Kültürü kategorisindeki makaleler.
460 makale Türkçe olarak sunuluyor.
Taskababi, kışın toprak güveçte pişirilen Kürt soğanlı kuzu yahnisidir; Kürdistan’da “soğan suyu” olarak bilinir, kuru misket limonu, tarçın ve arpacık soğanıyla saatlerce ağır ağır pişirilir. Kürtlerin en sade ve besleyici ev yemeklerinin simgesidir.
Makaleyi okuGenim, Kürtçede buğday demektir. Bütün ekmeklik buğdayların atası siyez buğdayı, ilk kez Kürt Bakur’unda, Diyarbakır / Amed yakınındaki Karacadağ’da evcilleştirilmiştir. Kürt dağları çiftçiliğin başladığı yerdir.
Makaleyi okuZeytûn, Kürt zeytinidir; 2013 tarihli hakemli bir araştırma, zeytin ağacının ilk kez Kürt bölgesindeki güney Toros Dağları’nda evcilleştirildiğini buldu. Dünyanın en simgesel Akdeniz ürününün temel kökeni Kürt ellerindedir.
Makaleyi okuVan’ın Kürt kahvaltısı, on beş veya daha fazla küçük tabaktan oluşan bir sofradır: penîrê giyayî, kaymak, bal, reçel, ekmek, yumurta, pekmezli tahin ve bitmeyen çay. Kürt şehri Van’a atfedilen bu zengin kahvaltı geleneği, şimdi İstanbul’daki Van Kahvalti Evi’nde sevilen bir kurum hâline gelmiştir.
Makaleyi okuPestil, Kürtlerin kurutulmuş üzüm tabakasıdır: üzüm suyu unla koyulaştırılır ve her ekim ortak bağbozumunda klamlar eşliğinde güneşte kurutulur. Cevize sarılan kışlık atıştırmalık, Kürt sonbaharının son saklama ürünüdür.
Makaleyi okuMangal, ailelerin cuma öğleden sonra kömür etrafında toplandığı toplumsal kurum, Kürt kömür ızgarasıdır. Kürt kebap geleneği; sumaklı soğan, ekmek ve yoğurtla sunulan kababî kurdî, Van kebabı, şiş, köfte ve ciğeri içerir.
Makaleyi okuQêsî, yazın güneşte kurutulan, kış boyunca saklanan Kürt kuru kayısısıdır; kuru kayısılı ve kuru üzümlü klasik Kürt bayram yahnisi qayse w kishmish’in kalbidir. Zagros meyve bahçelerinden bayram sofrasına.
Makaleyi okuGûz, Kürt cevizidir; yabani ataları Kürdistan’ın kalbi Zagros dağlarında yetişen bir ağaçtır. Turşusu ve helvası yapılır, şerbette saklanır; kışın çayın yanında kırılıp yenir. Kürt mutfağının en eski ve en çok yönlü yiyeceklerinden biridir.
Makaleyi okuHênar, Halepçe, Hewraman ve Şehrezor’da yetiştirilen Kürt narıdır. Hem Yarsanlıkta hem İslam’da kutsaldır; suyu, kurutulmuş taneleri ve sonbahar pekmezi kullanılır. Kürdistan’la özellikle özdeşleşen meyvedir.
Makaleyi okuNan, Kürtçede ekmeğin ve yiyeceğin kendisinin adıdır. Kürt kil fırını tenûrda Kürt kadınlarının her sabah pişirdiği ekmek, ballı kahvaltıdan parçalanmış yassı ekmeğe emdirilen ziyafet yahnisine kadar Kürt sofrasının her öğününün temelidir.
Makaleyi okuSomaq, Kürt ekşiliğinin kalbindeki yabani, koyu kırmızı dağ baharatı sumağın Kürtçe adıdır. Izgara ete öğütülmüş hâlde konur, meftûne gibi ekşi yahniler için suda bekletilir, kebabın yanındaki soğana serpilir; bütün bir mutfağın asit sevgisinin altında yatan baharattır.
Makaleyi okuRewas, yabani raventin (Rheum ribes) Kürtçe adıdır. Baharda dağ yamaçlarından toplanır, tuz ve sumakla çiğ yenir; “Kürt muzu” olarak bilinir. Kürtlerin doğadan yiyecek toplama geleneğinin kalbindeki ekşi bahar atıştırmalığıdır.
Makaleyi okuRûn (rowan), yazın zozan yaylasında meşk tulumunda çalkalanan tereyağından yapılan Kürt sade yağıdır; arıtılıp kış için kil kavanozlara konur. Orta Çağ’dan beri kır çiçeği kokusuyla övülen bu yağ, Kürt mutfağının merkezindeki pişirme yağıdır.
Makaleyi okuHelawî, Kürtçede helva demektir: Tereyağında kavrulup tatlandırılan un veya irmik; yas buluşmalarında olduğu kadar düğünlerde ve kutlamalarda da hazırlanır. Kürt ailelerin hayatın her eşiğinde dağıttığı tatlıdır.
Makaleyi okuKaburga dolması, Amed’in (Diyarbakır) içi doldurulmuş kuzu kaburgalarıdır — baharatlı pirinç, badem, kuş üzümü ve çam fıstığıyla doldurulup saatlerce yavaş pişirilir. Kurban Bayramı’nın ve düğünlerin büyük Kürt et ziyafeti.
Makaleyi okuDûşav, Kürt üzüm pekmezidir — koyu doğal tatlandırıcıya dönüşene kadar kaynatılan meyve suyu; tahinle rashî w dûşav olarak yenir. Bal ve gülle birlikte Kürt mutfağının eski tatlılıklarından biri; kış boyunca dayanması için sonbaharda yapılır.
Makaleyi okuSirmo, Wan, Hakkâri ve Bitlis’in Kürt dağlarında toplanan yabani sarımsaktır. İlkbaharın ilk taze yeşilliklerindendir; yumurtayla ve ekmekte yenir, Wan otlu peynirinin değerli otudur, saklamak için turşusu yapılır veya kurutulur.
Makaleyi okuTirşî, turşunun Kürtçe adıdır — sirke ve tuz salamurasında saklanan sebzeler; adını tirş (“ekşi”) kökünden alır. Kürt kış kilerinin ekşi kolu ve Kürtlerin asitlik sevgisinin günlük yüzü.
Makaleyi okuZerde, Kürt kutlamalarının altın renkli safranlı pirinç tatlısıdır — süt yerine suyla yapılan, gül suyuyla kokulandırılan, Newroz’da, düğünlerde ve festivallerde sunulan tatlı. Kürtlerin en mutlu günlerini nasıl kutladığının merkezindeki antik Mezopotamya tatlısı.
Makaleyi okuBüryan, Kürt şehirleri Bitlis ve Siirt’in kuyu kebabıdır. Bütün keçi veya kuzu, derin, kapalı yer altı kuyusunda odun közleri üzerinde ağır ağır pişirilir; yalnızca kaya tuzuyla tuzlanır ve yassı ekmekte sunulur. İstanbul’un “Küçük Kürdistan”ına taşınan hayvancılık yemeğidir.
Makaleyi okuDarex (inci kefali, Alburnus tarichi), Wan Gölü’nün sodalı suyunda yaşayabilen tek balıktır — göl çevresindeki Kürt köylerinin temel yiyeceği; kızartılıp veya ızgara yapılıp yenir, kış için tuzlanıp kurutulur; somon gibi yumurtlama sıçrayışıyla ünlüdür.
Makaleyi okuPenîrê giyayî (jajî; Van otlu peyniri), Wan’ın (Van) Kürt yabani otlu peyniridir. Sirmo gibi doğadan toplanan dağ otlarıyla bezenmiş koyun sütü peyniri, ünlü Wan kahvaltısının kalbidir.
Makaleyi okuReçel, reçel için kullanılan Kürtçe sözcüktür — şerbette saklanan bütün dağ meyveleri (dut, incir, ayva, ceviz ve gül yaprakları). Kürt saklama takviminin tatlı kolu ve Kürt kahvaltı sofrasının mücevheri.
Makaleyi okuKlêçe (kulîçe), Kürtlerin bayramlık hurmalı kurabiyesidir: hurma ezmesiyle doldurulan kakule kokulu hamur işi, büyük miktarlarda pişirilip çayla sunulur. Uluslararası alanda Irak’ın “kleicha”sı diye bilinir; bu seri Kürtçe adını geri kazandırır.
Makaleyi oku