Kürt tarihi yazıları
Kürt Sanatı ve Kültürü kategorisindeki makaleler.
460 makale Türkçe olarak sunuluyor.
Kürt dağları (Toroslar ve Zagros), buğdayın, zeytinin, incirin, üzümün ve Antep fıstığı cinsinin köken bölgesi olan Bereketli Hilal’in merkezindedir. Bereketli Hilal bölgesinin en eski kesintisiz yemek kültürü olan Kürt mutfağını belgeleyen 151 yazı. Dünyayı besleyen dağ.
Makaleyi okuKürt mutfağı baskıya, yerinden edilmeye ve sürgüne rağmen yaşadı; çünkü yiyeceğe el konulamaz. Yüz elli yazı, Kürt dağlarının dünyaya verdiklerini ve Kürt halkının sofrasını her sürgüne nasıl taşıdığını belgeliyor. Kürt sofrası boşalmaz.
Makaleyi okuKellep aça (kelle paça), Amed’in (Diyarbakır) Kürt kuzu başı ve ayak çorbasıdır; gece boyunca 6–7 saat pişirilir ve gün doğmadan emekçilere, işçilere sunulur. Geleneksel bir Diyarbakır yemeği olarak listelenir. Kürtlerin hayvanı baştan kuyruğa değerlendirme geleneğinin en mütevazı ifadesi: büryan gövdeyi yüceltir; kellep aça başı onurlandırır.
Makaleyi okuAmed, Diyarbakır karpuzu, karpûz, Dicle boyunca UNESCO listesindeki Hevsel Bahçeleri’nde yetişir; 50 kilograma ulaşır. Türkiye, dünyanın karpuzlarının %20’sini, Diyarbakır merkezli üretir. Uluslararası Kürt markası, 1960’tan beri yıllık festivalle kutlanır. Amed yazının en tatlı meyvesidir.
Makaleyi okuTirêya hov (yabani üzüm, Vitis vinifera sylvestris), Rojhilat’taki Kürdistan ilinin Zagros Dağları’nda yetişir. Asmanın evcilleştirilmesi Toros/Zagros/Kafkasya kuşağında 6.000–8.000 yıl önce başladı. Dünyanın en eski şarap kanıtı, Kürt Zagros eteklerindeki Hacı Firuz Tepe’den (MÖ 5.400) gelir. Dünyadaki her şarap şişesinin kökeni bu Kürt yabani asmasına dayanır.
Makaleyi okuTirê hov (yabani üzüm, Vitis vinifera subsp. sylvestris), Kürdistan’ın Zagros ve Toros dağ ormanlarında yetişir; yetiştirilen bütün üzümlerin yabani atasıdır. Şarabın doğduğu Üzümün Verimli Üçgeni, Kürtlerin dağlık ana yurdunda merkezlenir. Genetik çalışmalar, Kürdistan ilindeki yabani üzüm popülasyonlarının dünyanın en çeşitli popülasyonları arasında olduğunu doğrular.
Makaleyi okuGiya, Kürtlerin dağ otu geleneğidir; Zagros ve Toroslar’ın zozan yaylalarından toplanan yabani otlar gölgede kurutulur ve çay, yahni, peynir ve kış yemeklerinde kullanılmak üzere saklanır. Etnobotanik araştırmalar, Kürt toplayıcıların topladığı 54 yabani bitki taksonunu belgeler. Kürtlerin korunmuş erzak kilerinin hoş kokulu kanadı.
Makaleyi okuŞekirklo (klo), Kürtlerin ev yapımı şekeridir; küpler hâlinde kesilen karamelize şeker, çoğu kez susam veya cevizle yapılır ve Kürt karşılamasının ilk jesti olarak çayla sunulur. Kürt misafirperverliğinde tatlı şeyler önce gelir. Şekirklo, her misafirin aldığı ilk tattır; Kürt misafirperverliğinin en küçük ve en doğrudan ifadesidir.
Makaleyi okuHelise (keşkek), Kürt düğün buğdayıdır. Bütün buğday taneleri ve kuzu eti gece boyunca büyük kazanlarda pişirilir; şafakta ipeksi kıvama gelene kadar tahta tokmaklarla dövülür. UNESCO tarafından tanınır; özellikle Ağrı’da (Kürtçe Agiri, Ağrı Dağı) ve Bakur genelinde belgelenmiştir. Kürt buğdayı üçlemesinin son yazısı.
Makaleyi okuFirik (freekeh), Kürt yeşil buğdayıdır: Genç hasat edilen durum buğdayı, yalnızca kavuzu yanacak biçimde ateşte kavrulur; isli, yemişsi tanelere kırılır. Anadolu’nun Kürt güneydoğusundan, Bakur’dan gelen, geçmişi MÖ 2300’e uzanan kadim tahıl, çorba ve pilavlarda kullanılır. Genimin eşlikçisidir: Aynı buğday, ateşte yakalanmış.
Makaleyi okuSaqez, Kürtlerin yabani dağ sakızıdır; Rojhelat’ın Zagros dağlarındaki Pistacia atlantica ağaçlarının aromatik reçinesidir. Kürdistan ilinde hâlâ önemli bir ticari ürün olan bu reçine, doğal sakız olarak toplanır, Kürt kutlamalarında tütsü olarak yakılır ve geleneksel tıpta kullanılır. Zagros’un yabani fıstık atası.
Makaleyi okuRob-e hînar (nar pekmezi), kaynatılıp yoğunlaştırılmış nar suyundan yapılan Kürt çeşnisidir: tatlı-ekşi, koyu ve yoğun lezzetli. Halepçe ve Hewraman’ın Kürt nar bahçelerinde üretilir; Rojhelat Kürt mutfağının büyük ceviz ve nar yahnisi xorsht fesenjan’ın temel malzemesidir.
Makaleyi okuMîvanperwerî, yemek, zaman ve hiç boşalmayan sofra aracılığıyla ifade edilen Kürt misafirperverlik sanatıdır: konuğu özenle ağırlamak. Kürt mutfağının ahlaki temelidir: konuk doyurulmalıdır ve ona iyi hizmet etmemek ayıptır. Kürt yemek kültürünün merkezî ilkesidir.
Makaleyi okuFefil salçası (biber salçası), her ağustosta Amed’in damlarında altı ila yedi gün güneşte kurutulan taze biberlerden yapılan Kürt kırmızı biber salçasıdır. Koyu izot baharatının parlak kırmızı eşlikçisi, Kürt Bakur mutfağının temel çeşnisidir; meftûnede, kebaplarda ve sayısız yemekte kullanılır.
Makaleyi okuŞorba nîsk, Kürt kırmızı mercimek çorbasıdır: Kürt mutfağının en gündelik ve en yaygın tenceresi, son dokunuşu somaq (sumak) ile yapılır ve yassı ekmekle sunulur. Kökeni Güneydoğu Anadolu’da (Kürt Bakur’u) olan çorba, Kürdistan’ın dört parçasında da yenir ve Ramazan iftarının ilk yemeğidir.
Makaleyi okuKanzar, Kürtlerin yabani mantarıdır; her ilkbaharda Başûr’un (Irak Kürdistanı) Zagros meşe ormanlarından toplanır. Yenilebilir mantarlar ve trüfler, Kürt yerel mutfağının ayrılmaz parçasıdır; Kürdistan Bölgesi’nde 17 tür belgelenmiştir. Yağmurlar geldiğinde orman tabanında yetişen yiyecek.
Makaleyi okuBih (beh), Kürt ayvasıdır; Rojhelat’ta “cennetten gelen meyve” olarak bilinir ve adı iyilik anlamına gelir. Kürtlerin kuzulu ayva yemeğinde (khoresh-e bih), değerli ayva reçelinde ve ayva ezmesinde kullanılır. Kürt sonbaharının son bahçe meyvesi, ısıyla ekşiden kehribar-altın rengine dönüşür.
Makaleyi okuAşure, Kürtlerin Nuh tatlısıdır: buğday, ceviz, nar taneleri, kuru incir, kayısı ve nohut tatlı bir kıvamda pişirilir, Muharrem sırasında kırk komşuya dağıtılır. Nuh’un Gemisi Kürt Bakur’undaki Ağrı Dağı’na oturmuştur; Kürt toplulukları o zamandan beri bu tatlıyı Kürt mutfağının erzaklarıyla yapmaktadır.
Makaleyi okuNanê tirî, Hakkâri / Colemêrg’in Koçer çobanlarının göçebe Kürt yassı ekmeğidir; sabah sütünü kaynatmak için kullanılan aynı ateşte pişirilir, yayla kampında taze peynir ve tereyağıyla yenir. Hareket etmeyi sürdüren bir halkın ekmeği.
Makaleyi okuPerde pilavı, Kürt düğünlerinde sunulan, hamur kubbe içinde pişmiş tavuklu ve çam fıstıklı Siirt pilavıdır. Hamur evin sırlarını saklamayı, pirinç doğurganlığı, bademler torunları simgeler. Kürt mutfağının en simgesel yemeğidir.
Makaleyi okuHejîr (هەنجیری), Kürt inciridir. Yabani incir Kürdistan’da kendiliğinden yetişir; incir muhtemelen dünyanın ilk yetiştirilen meyvesidir, 11.000 yılı aşan geçmişi vardır. Kur’an’da zeytinle birlikte kutsal meyve olarak anılan hejîr, Kürt dağlarını insan tarımının başlangıcına bağlar.
Makaleyi okuTût (toot / dut), Kürt dutudur: Yazın taze yenir, kış için kurutulur, sıkılarak şurup veya pestil yapılır. Karadut Zagros Dağları’nda ortaya çıkmıştır; beyaz dutlar Tunceli/Dersim’de yetişir. İpek Yolu’nun ipek böceğini besleyen meyve.
Makaleyi okuDaweta Kurdî, Kürt düğün ziyafetidir: Şafakta kesilen sığırlar, bakır kazanlarda qozê pişiren kadınlar, yüzlerce konuğa doğrudan tencereden sunulan dolma, biryani ve kebaplar. Kürt kutlamalarının topluluk ruhu taşıyan kalbi.
Makaleyi okuİzot (isot / Urfa biberi), Bakur’un Kürt çoğunluklu kenti Şanlıurfa / Riha’nın koyu renkli, yağlı, isli Kürt acı biberidir. Gündüz güneşte kurutulup gece terlemesi için sarılan izot, kuru üzüm, çikolata ve tütünü andıran tatlar geliştirir; Kürt mutfağının belirleyici koyu baharatıdır.
Makaleyi oku