Inleiding
De Faravahar is het beroemdste symbool van het zoroastrisme en een van de bekendste emblemen van de hele oude Iraanse wereld: een gevleugelde schijf waaruit een bebaarde man oprijst, met zijn hand geheven alsof hij een zegen uitspreekt. Duizenden jaren lang keek hij uit het steen van paleizen en de zegels van koningen naar buiten. Vandaag wordt hij gedragen, uitgehouwen en op vlaggen getoond als identiteitsteken door volken die terugblikken op die oude wereld, het geloof van Zarathoestra en het erfgoed dat de Koerden delen.
Ondanks zijn roem weet niemand helemaal zeker wat hij betekent. De Faravahar is uitgelegd als de beschermgeest van de ziel, als de goddelijke glorie van het koningschap en zelfs als een afbeelding van Ahura Mazda, de Wijze Heer zelf. Zijn oorspronkelijke betekenis is in werkelijkheid verloren gegaan; de fraaie verklaringen van vandaag zijn grotendeels modern. Dat raadsel geeft het teken mede zijn kracht: iedere tijd moest de betekenis van dit oude symbool opnieuw verbeelden.
Dit is het verhaal van de gevleugelde gestalte: waar zij vandaan kwam, het grote debat over haar betekenis, de drievoudige ethiek die zij ging belichamen en haar terugkeer na eeuwen van vergetelheid. In onze tijd werd zij opnieuw het trotse embleem van een geloof en erfgoed die weigerden te verdwijnen.
Inhoud
Het beroemdste symbool van het zoroastrisme
Een oud symbool: de gevleugelde schijf
Wat betekent het? Het grote debat
Het symbool onderdeel voor onderdeel gelezen
De farr: symbool van koninklijke glorie
Bronverwijzingen en verder lezen
Wat is de Faravahar?
De Faravahar, ook Foruhar of Farr-e Kiyani genoemd, is de gevleugelde schijffiguur die het belangrijkste symbool van het zoroastrisme en de oude Iraanse identiteit werd. Een bebaarde man rijst uit een ring op tussen twee grote uitgespreide vleugels. Het teken werd uitgehouwen op paleizen en graven van Perzische koningen en herleefde in de moderne tijd. Het wordt uitgelegd als beschermgeest van de ziel, goddelijke koningsglorie of leidraad voor een goed leven, hoewel de oorspronkelijke betekenis in werkelijkheid onbekend is.
Kernpunten
De Faravahar is het bekendste symbool van het zoroastrisme.
Het toont een gevleugelde schijf met een bebaarde gestalte die uit een ring oprijst.
Het ontstond uit de gevleugelde zonneschijf van het oude Nabije Oosten en bloeide onder de Achaemeniden.
De betekenis is omstreden: beschermgeest, koninklijke glorie of menselijke ziel.
De uitvoerige moderne duidingen zijn interpretaties, geen bewezen oude betekenissen.
Vandaag is het een nationaal embleem van Iran en een cultureel symbool van Iraanse volken, waaronder de Koerden.
Feiten in het kort
Naam: Faravahar (ook Foruhar, Forouhar; Farr-e Kiyani, ‘Kayanische glorie’)
Soort: Het bekendste symbool van het zoroastrisme en de oude Iraanse identiteit
Vorm: Een gevleugelde zonneschijf met een oudere man die uit een ring oprijst
Oorsprong: Geworteld in de gevleugelde zonneschijf van het oude Nabije Oosten (Egypte, Assyrië)
Bloeiperiode: In de kunst van het Achaemenidische Perzische Rijk, vooral in Persepolis
Etymologie: Uit Avestische wortels die ‘ik kies’ of ‘beschermen’ betekenen
Belangrijkste duidingen: De fravashi (beschermgeest), de farr (koninklijke glorie) of de ziel
Belangrijk voorbehoud: De gedetailleerde moderne betekenissen zijn interpretaties, geen bewezen oude betekenissen
Modern gebruik: Nationaal embleem van Iran; cultureel symbool van Iraanse volken, waaronder Koerden
Getuigenissen: Achaemenidische reliëfs en munten; herleefd in de twintigste eeuw
Het beroemdste symbool van het zoroastrisme
Van alle beelden die de oude Iraanse wereld naliet, is geen zo herkenbaar als de Faravahar. Voor het zoroastrisme is hij wat het kruis voor het christendom en de halve maan voor de islam zijn: één onmiddellijk herkenbaar embleem voor een heel geloof en een hele beschaving. Hij verschijnt op tempels en boeken, aan hangers en ringen en op vlaggen en vaandels van mensen die hun wortels in het oude Iraanse verleden willen uitdrukken.
De naam zelf geeft al een aanwijzing voor zijn betekenis. Faravahar komt via het Middelperzisch uit oudere Iraanse wortels. Enerzijds bestaat een verband met een woord voor ‘ik kies’, dat verwijst naar de centrale zoroastrische keuze voor het goede. Anderzijds verwijst het naar bescherming, dus naar de beschermgeest. In de naam komen zo de twee grote thema’s van het symbool samen: vrije keuze en goddelijke bescherming.
Een oud symbool: de gevleugelde schijf
De Faravahar begon niet bij de Perzen. Zijn kern, de gevleugelde zonneschijf, behoort tot de oudste symbolen ter wereld en komt overal in het oude Nabije Oosten voor: in Egypte, waar zij verbonden was met de valkengod en de zon, in Sumer en Babylon en vooral in Assyrië. Daar werd een versie met een menselijke gestalte in of boven de schijf verbonden met de grote god Assur. Het beeld van de man in de gevleugelde schijf was al oud voordat het Perzië bereikte.
De Achaemenidische Perzische koningen eigenden zich het beeld toe en gaven het zijn fraaiste, uitvoerigste vorm. De Faravahar is uitgehouwen in de steen van hun ceremoniële hoofdstad Persepolis en op het grote rotsreliëf van Behistun. Daar zweeft hij boven Darius de Grote en diens gevangengenomen vijanden en zegent hij de koning. Hij verschijnt opnieuw op de koningsgraven van Naqsh-e Rostam en op latere munten, als teken van goddelijke gunst die over Irans heersers waakt.
Wat betekent het? Het grote debat
Hier ligt het grote raadsel: niemand weet werkelijk wat de Faravahar betekende voor de mensen die hem voor het eerst uithouwden. Onderzoekers erkennen openlijk dat alle stellige verklaringen van vandaag modern zijn. Drie hoofdinterpretaties wedijveren. De eerste en populairste ziet een fravashi, een beschermgeest. De tweede ziet Ahura Mazda zelf. De meeste onderzoekers verwerpen dat idee, omdat de Wijze Heer als transcendent en vormloos wordt beschouwd en gedurende het grootste deel van de zoroastrische geschiedenis helemaal niet werd afgebeeld.
De derde duiding, voorgestaan door enkele grote onderzoekers van de vorige eeuw, ziet in de gevleugelde schijf de khvarenah, de goddelijke koningsglorie. Het is dezelfde farr die in de legenden de rechtmatige koning kenmerkt en de boosaardige verlaat. De andere naam van het symbool, Farr-e Kiyani, de Kayanische glorie, ondersteunt die opvatting. Misschien betekende de gestalte in verschillende tijden iets anders. Mogelijk kan het moderne debat met al zijn geleerdheid een zo lang verloren betekenis niet volledig herstellen.
De fravashi: de beschermgeest
De tegenwoordig breedst aanvaarde duiding verbindt de Faravahar met de fravashi. In het zoroastrische geloof is dat iemands hogere geest: een vooraf bestaande, onsterfelijke beschermziel, een geheel goede goddelijke vonk die de Wijze Heer schenkt. Zij waakt tijdens het leven over het individu en keert na de dood naar het goddelijke terug. Fravashi’s worden ook kosmisch voorgesteld, als een grote schare beschermgeesten die vanaf het begin hielpen de wereld in stand te houden.
Volgens deze opvatting is de bebaarde figuur die uit de ring oprijst de eeuwige ziel zelf, geleid en beschermd door haar fravashi en op grote vleugels verheven boven de zorgen van de stoffelijke wereld. Een Parsi-geleerde werkte deze uitleg in de jaren 1920 voor het eerst volledig uit. Sindsdien bepaalt zij voor de meeste mensen hoe het symbool wordt gelezen: als beeld van de onsterfelijke, beschermde menselijke geest die omhoog streeft.
Het symbool onderdeel voor onderdeel gelezen
In de afgelopen eeuw werd een gedetailleerde uitleg van ieder onderdeel populair. Hoewel deze betekenissen modern zijn en niet als oud zijn bewezen, drukken zij de geest van het geloof prachtig uit. Het oude gezicht staat voor wijsheid. Een geheven hand spoort de gelovige aan steeds hoger naar het goede te streven. De andere houdt een ring vast, teken van trouw en het houden van het woord. De centrale ring waaruit de figuur oprijst wordt gelezen als eeuwigheid van de ziel of als het inzicht dat iedere daad uiteindelijk naar ons terugkeert. De twee grote vleugels hebben drie rijen veren, die staan voor de drievoudige ethiek van Zarathoestra: goede gedachten, goede woorden en goede daden, de vleugels waarop de ziel opstijgt.
Ook de staart onderaan is driedelig. Hij wordt gelezen als de slechte gedachten, woorden en daden die moeten worden afgelegd. Aan weerszijden krullen twee linten naar buiten, beschouwd als de krachten van goed en kwaad waartussen ieder mens moet kiezen. In deze duiding wordt het hele symbool een beknopte kaart van het morele leven zoals het geloof van de Amesha Spenta’s dat onderwijst: stijg naar het goede op de vleugels van juist denken en handelen, keer je van het kwaad af en bedenk dat de ziel eeuwig is en haar keuzes voor altijd ertoe doen.
De farr: symbool van koninklijke glorie
De uitleg van de Faravahar als farr, de goddelijke koningsglorie, verdient afzonderlijke aandacht. Zij verbindt het symbool met een van de diepste ideeën van het Iraanse koningschap. De farr of khvarenah is de stralende hemelse genade die op de rechtmatige, rechtvaardige koning rust en de tiran verlaat. Het is de glorie die de legendarische Kay Khosrow bezat en de trotse Jamshid verloor. De naam Farr-e Kiyani betekent precies deze Kayanische glorie, de luister van de oude koningen.
Zo bezien is de gevleugelde figuur boven Darius in Behistun geen ziel of beschermgeest, maar de glorie van rechtmatig gezag zelf: het hemelse zegel op een rechtvaardige koning. Dat is een passende betekenis voor een koninklijk embleem. Zij kan dichter dan iedere andere uitleg liggen bij wat de Achaemeniden zelf bedoelden, hoewel ook hier zekerheid buiten ons bereik blijft.
Verlies en herleving
Met de val van de Perzische rijken en de komst van de islam raakte de Faravahar langdurig in vergetelheid. Eeuwenlang behield de slinkende zoroastrische gemeenschap stil haar geloof, zonder monumentale kunst. De gevleugelde figuur overleefde vooral in de verweerde steen van oude ruïnes, haar betekenis half vergeten. Het grote embleem van een grote beschaving was een verbleekt reliëf op een rotswand geworden.
De herleving kwam in de twintigste eeuw. Geleerden herontdekten en herinterpreteerden het symbool. De moderne zoroastrische gemeenschap nam het als vaandel van haar geloof aan; daarbuiten werd het omarmd als teken van Iraans erfgoed en identiteit. Vandaag is de Faravahar zowel het wereldwijde symbool van het zoroastrisme als een nationaal en cultureel teken dat ver daarbuiten wordt herkend. Opnieuw wordt hij boven deuren uitgehouwen, in boeken gedrukt en dicht bij het hart gedragen.
Symboliek
De blijvende kracht van de Faravahar ligt in de vele betekenissen die hij in één beeld samenbrengt. Of hij nu wordt gezien als beschermgeest, eeuwige ziel of hemelse glorie, hij spreekt van de waardigheid en onsterfelijkheid van de mens en van een wereld die door een goede God geordend is. In de populaire uitleg is zijn vorm zelf een preek: vleugels van goede gedachten en daden om op te stijgen, een hand die omhoog wijst, een ring van trouw en eeuwigheid en de voortdurende herinnering dat leven kiezen tussen goed en kwaad is.
Bovenal werd hij een vaandel van voortbestaan en identiteit. Voor een geloof dat verovering, ballingschap en eeuwen van vergetelheid doorstond, en voor volken die hun wortels in de oude Iraanse wereld zoeken, zegt de gevleugelde figuur: wij zijn er nog, en dit zijn wij. Daarom kan een beeld waarvan de eerste betekenis verloren is vandaag nog zo betekenisvol aanvoelen.
De Faravahar en de Koerden
In de moderne tijd verspreidde de Faravahar zich ver buiten de zoroastrische gemeenschap en werd hij bij veel Iraanse volken een seculier en cultureel symbool. Koerden behoren tot de opvallende groepen die hem overnamen. Als sieraad en als embleem van voorislamitische Iraanse wortels heeft hij naast het lentevuur van Newroz een plaats gekregen onder de tekenen waarmee veel Koerden hun band uitdrukken met het diepe erfgoed van de Iraanse wereld waaruit hun taal en tradities voortkomen.
Die omarming past in de bredere moderne belangstelling van sommige Koerden voor hun voorislamitische en zoroastrische verleden. Voor de meesten is dit een uiting van culturele identiteit, geen religieuze bekering. Helderheid en eerlijkheid zijn hier nodig: de Faravahar is geen uitsluitend Koerdisch symbool, maar de gezamenlijke erfenis van een hele familie van Iraanse volken, Perzen, Koerden en anderen. Koerden dragen hem als teken dat zij bij die oude, gemeenschappelijke wereld horen, niet als hun exclusieve bezit.
Discussies en misvattingen
Beeldt de Faravahar Ahura Mazda af? Dat wordt vaak aangenomen, maar de meeste onderzoekers verwerpen het. In het zoroastrische geloof is Ahura Mazda transcendent en zonder fysieke vorm. Gedurende het grootste deel van de geloofsgeschiedenis werd hij nooit afgebeeld. Een bebaarde man in een schijf is daarom waarschijnlijk niet de Wijze Heer. De figuur wordt veel vaker gelezen als beschermgeest, ziel of goddelijke glorie.
Zijn de gedetailleerde betekenissen oud? Het belangrijkste inzicht is dat dit niet zo is. De fraaie duidingen van ieder onderdeel, de drie verenrijen als goede gedachten, woorden en daden, de ring als eeuwigheid en de overige betekenissen zijn moderne interpretaties, grotendeels ontwikkeld in de twintigste eeuw. Niemand weet werkelijk wat het symbool betekende voor de Achaemeniden die het uithouwden. Eerlijkheid vereist dat we de populaire betekenissen zien als inspirerende latere duidingen, niet als teruggevonden oude feiten.
Is het Perzisch of Koerdisch? Zoals zoveel van dit erfgoed is de Faravahar de gezamenlijke erfenis van alle Iraanse volken. Hij bloeide in de Perzische rijken en is het nationale symbool van Iran. Toch behoort hij tot de ruimere Iraanse wereld die Koerden, Perzen en anderen delen, dezelfde wereld die hun Newroz en de legenden van oude koningen schonk. Hij kan het best worden begrepen als een gezamenlijke schat, niet als bezit van één natie.
Verwante onderwerpen
Ahura Mazda: de Wijze Heer, soms maar twijfelachtig met het symbool verbonden
Zarathoestra: de profeet wiens drievoudige ethiek de vleugels zouden voorstellen
De Amesha Spenta’s: de heilige emanaties van Ahura Mazda in het zoroastrische geloof
Kay Khosrow: de rechtvaardige koning die de farr, de goddelijke koningsglorie, droeg
Mithra: de heer van verbond en licht, een grote yazata
Anahita: de vrouwe van de wateren, in de hele Iraanse wereld geëerd
Veelgestelde vragen
Wat is de Faravahar?
De Faravahar is het bekendste symbool van het zoroastrisme: een gevleugelde schijf met een bebaarde gestalte die uit een ring oprijst. Hij wordt uitgelegd als beschermgeest, menselijke ziel of goddelijke koningsglorie en is tegenwoordig ook een cultureel embleem van de Iraanse volken.
Wat betekent de Faravahar?
De oorspronkelijke betekenis is onbekend. De voornaamste interpretaties zien een fravashi of beschermgeest, de farr of koninklijke glorie, of de omhoogstrevende menselijke ziel. De gedetailleerde betekenissen van ieder onderdeel die vandaag populair zijn, zijn moderne duidingen en geen bewezen oude betekenissen.
Waar komt het symbool vandaan?
Het ontstond uit de gevleugelde zonneschijf van het oude Nabije Oosten, bekend uit Egypte, Assyrië en andere gebieden. Onder de Achaemenidische Perzische koningen kreeg het zijn fraaiste vorm, uitgehouwen in Persepolis en boven Darius de Grote in Behistun.
Stelt de Faravahar Ahura Mazda voor?
Waarschijnlijk niet. Hoewel dit vaak wordt aangenomen, verwerpen de meeste onderzoekers het omdat Ahura Mazda als transcendent en vormloos geldt en gewoonlijk niet werd afgebeeld. De figuur wordt vaker gelezen als beschermgeest of goddelijke glorie.
Wat betekenen de vleugels?
In de populaire moderne uitleg staan de drie rijen veren voor de drievoudige zoroastrische ethiek van goede gedachten, goede woorden en goede daden: de vleugels waarop de ziel opstijgt. Dit is een moderne interpretatie, geen bewezen oude betekenis.
Waarom gebruiken Koerden de Faravahar?
Veel Koerden namen hem, net als andere Iraanse volken, over als seculier cultureel symbool van hun voorislamitische Iraanse erfgoed. Hij is geen uitsluitend Koerdisch teken maar een gezamenlijk embleem van de ruimere Iraanse wereld, gedragen als uitdrukking van verbondenheid met die oude traditie.
Bronverwijzingen en verder lezen
Faravahar — World History Encyclopedia
Faravahar, het gevleugelde symbool van het zoroastrisme — Learn Religions
De Faravahar: het oude zoroastrische symbool van Iran — Ancient Origins
Faravahar of Farohar: interpretatiegeschiedenis — Crystalinks