Inleiding
Klash zijn de mooie handgemaakte schoenen van Koerdistan, het traditionele witte schoeisel, met de hand gestikt uit katoen en leer, dat de Koerdische nationale klederdracht vervolledigt en tot de meest kenmerkende Koerdische ambachten behoort. Vooral vervaardigd in de streek Hawraman, het bergachtige kerngebied van de Koerdische traditie, worden klash bij de traditionele kleding gedragen tijdens Newroz, op bruiloften en bij feestelijke gelegenheden. Zij worden gekoesterd als trots zinnebeeld van Koerdisch erfgoed, vakmanschap en identiteit.
Veel meer dan louter schoeisel is de klash een werk van geduldig handwerk en een drager van diepe culturele betekenis. Elk paar wordt geheel met de hand gemaakt, in een zorgvuldig proces dat een week of langer kan duren en dat het werk traditioneel onder verschillende vaardige makers verdeelt: de sterke zolen worden opgebouwd uit samengeperste lagen katoen en met leren draad gestikt, de bovenstukken gebreid en genaaid. Licht, koel en comfortabel en geschikt voor het Koerdische klimaat is de klash tegelijk een praktische schoen en een kostbare uitdrukking van het kunstenaarschap en erfgoed van het Koerdische volk.
Als ambacht van grote ouderdom, met wortels die vele eeuwen terugreiken in Hawraman, wordt de klash vandaag gevierd als symbool van Koerdische identiteit en trots, geëerd met internationale erkenning en gekoesterd door Koerden in hun thuisland en de diaspora. De klash leren kennen betekent kennismaken met een van de geliefdste Koerdische handwerken, de handgemaakte schoen van de bergen, waarin de vaardigheid van de Koerdische ambachtsman, de materialen van het land en het erfgoed van een volk samenkomen in iets dat zowel mooi als bruikbaar is. Het is het erfgoed van Koerdistan aan de voeten gedragen, een kostbaar en blijvend zinnebeeld van de Koerdische geest.
Inhoud
Wat zijn klash?
Klash, ook gespeld als kalash, zijn de traditionele handgemaakte schoenen van de Koerden: licht, met de hand gestikt schoeisel, klassiek wit, gemaakt van katoen, wol en leer en geheel met de hand vervaardigd in een zorgvuldig traditioneel proces. De schoen bestaat uit een duurzame zool, opgebouwd uit vele samengeperste lagen katoenen stof en runderhuid en gestikt met leren draad, en een gebreid bovenstuk van wol- of katoendraad. Vooral gedragen door mannen als onderdeel van de traditionele Koerdische klederdracht en historisch ook door vrouwen worden klash bij de nationale kleding aangetrokken op feestelijke en ceremoniële gelegenheden zoals Newroz en bruiloften. Vooral vervaardigd in de streek Hawraman van Koerdistan, met de stad Marivan en het gebied van Halabja als beroemde centra, is de klash een oud familieambacht, een praktische en mooie schoen die bij het Koerdische klimaat past en een van de meest kenmerkende en gekoesterde symbolen van Koerdisch erfgoed en identiteit.
Het thuisland van de klash
Het kerngebied van de klash is de streek Hawraman, ook Uramanat genoemd, het ruige en mooie berggebied aan weerszijden van de grens tussen Oost-Koerdistan in het noordwesten van Iran en Zuid-Koerdistan in het noorden van Irak. Deze streek, beroemd om haar indrukwekkende terrasdorpen, oude tradities en diepgaande bewaring van Koerdisch erfgoed, is het oorspronkelijke en voornaamste thuisland van de klash, waar het ambacht al eeuwen wordt beoefend en de beste makers te vinden zijn.
Binnen Hawraman en daarbuiten werden bepaalde centra bijzonder beroemd om de klash. Aan de Oost-Koerdische kant is de stad Marivan, in de bergen van Iraans Koerdistan bij het mooie Zaribarmeer, een van de beroemdste centra van de vervaardiging van klash, zo vermaard dat zij internationale erkenning voor het ambacht ontving. Aan de Zuid-Koerdische kant zijn het gebied van Halabja en de historische markt Sabunkaran van de stad Sulaymaniyah, waar vele makers uit Hawraman zich vestigden, bekende thuisplaatsen van de klash. Dezelfde bergstreek Hawraman is ook beroemd als thuis van het oude feest van Pir Shalyar, en het diepe traditionalisme van het gebied heeft vele oude Koerdische gebruiken bewaard, waaronder de klash. De band van de klash met Hawraman, de bergachtige bakermat van de Koerdische traditie, maakt deel uit van zijn betekenis en aanzien; de schoen draagt iets van het erfgoed van die roemrijke streek, waar het ambacht in het leven en de identiteit van de mensen is verweven.
Belangrijkste punten
Klash zijn de traditionele handgemaakte schoenen van de Koerden, klassiek wit.
Zij worden met de hand gemaakt van katoen, wol en leer, zonder machines.
De streek Hawraman, met Marivan en Halabja, is het kerngebied van het ambacht.
Het maken verdeelt het werk: mannen maken de zolen, vrouwen naaien de bovenstukken.
Het voltooien van elk paar kan een week of langer duren.
Klash worden bij traditionele kleding gedragen en zijn een symbool van Koerdische identiteit.
Kerngegevens
Naam: Klash (ook kalash); verwant aan de giveh
Wat: Traditionele handgemaakte Koerdische schoenen
Kleur: Klassiek wit; ook rood, blauw en andere kleuren
Materialen: Katoen, wol en leer; geheel natuurlijk
Zool: Samengeperste lagen katoen en runderhuid, gestikt
Bovenstuk: Gebreid bovenleer van wol- of katoendraad
Kerngebied: De streek Hawraman; Marivan en Halabja
Vervaardiging: Geheel met de hand; ongeveer een week per paar
Gedragen: Bij traditionele kleding, tijdens Newroz en op bruiloften
Onderscheidingen: Marivan uitgeroepen tot ambachtsstad door de World Crafts Council
Hoe de klash wordt gemaakt
Het maken van de klash is een ambacht van opmerkelijk geduld en vaardigheid, geheel met de hand uitgevoerd met natuurlijke materialen, zonder machinale productie. De schoen wordt in twee hoofdonderdelen opgebouwd: de zool en het bovenstuk. De zool, het fundament van de schoen en het veeleisendste onderdeel om te maken, wordt opgebouwd uit vele lagen katoenen stof, die worden gesneden, gevouwen, samengeperst en samengeslagen tot een dichte, sterke eenheid, vervolgens doorgestikt met taaie leren draad om ze tot een duurzame basis te verbinden, waarbij ook runderhuid wordt gebruikt. Volgens sommige beschrijvingen kan één zool uit ruim honderd strak samengeperste stukken stof bestaan, een aanwijzing voor het vereiste werk.
Het bovenstuk, of bovenleer, wordt afzonderlijk gemaakt, gebreid of geweven uit wol- of katoendraad tot de bedekking die de voet omsluit, vaak in het klassieke wit en soms voorzien van decoratief naaldwerk en stiksel. Zodra de zool en het bovenstuk elk klaar zijn, worden ze door vaardige handen aan elkaar gestikt om de voltooide schoen te vormen en worden de laatste details en afwerking aangebracht. Het hele proces is langzaam en zorgvuldig; één paar klash maken duurt ongeveer een week of langer, afhankelijk van het ontwerp en de vaardigheid van de maker. De bijzondere technieken voor het samenpersen en stikken van de zool zijn bepalend voor de beroemde sterkte en duurzaamheid van de schoen. Het gebruik van natuurlijk katoen en wol maakt de klash licht, koel en ademend, goed geschikt voor de warme seizoenen van Koerdistan. Elk paar, door dit veeleisende proces geheel met de hand gemaakt, getuigt van de vaardigheid en toewijding van de makers, een werk van werkelijk vakmanschap.
Een ambacht van vele handen
Een kenmerkend aspect van de traditionele vervaardiging van klash is dat het vaak een ambacht van verschillende handen is, waarbij het werk volgens een gebruikelijke werkverdeling onder verschillende makers wordt verdeeld, dikwijls binnen een familie. In plaats van dat één persoon de hele schoen maakt, worden de verschillende fasen, elk met eigen vereiste vaardigheid, traditioneel aan verschillende mensen toevertrouwd, zodat de voltooide klash het product van gezamenlijk werk is.
In de gebruikelijke verdeling is het maken van de zool, het moeilijkste en lichamelijk zwaarste deel van het werk, dat kracht vereist om de dichte lagen samen te persen en te stikken, traditioneel de taak van de mannen, die de zolen in hun werkplaatsen vervaardigen. Het maken van het bovenstuk, het breien en naaien van het bovenleer, is traditioneel het werk van de vrouwen, die de delen van de bedekking aan elkaar naaien. En het uiteindelijk verbinden van het bovenstuk met de zool en de afwerking kunnen de taak van een derde vaardige maker zijn. Zo was de vervaardiging van klash traditioneel een familieberoep; het ambacht en zijn verschillende vaardigheden werden door de generaties heen doorgegeven en onder de leden van het huishouden gedeeld, waarbij mannen en vrouwen elk hun aandeel bijdroegen. Dit gezamenlijke, op de familie gebaseerde karakter maakt deel uit van het sociale weefsel van het ambacht; de klash is niet alleen een mooie schoen, maar het product van een hele traditie van gedeeld werk en geërfde vaardigheid, verweven met het leven van de families en gemeenschappen van Hawraman en de andere ambachtscentra.
Klash en giveh
De klash is nauw verwant aan en wordt vaak vereenzelvigd met een bredere traditie van traditioneel handgemaakt schoeisel die in het Perzisch giveh heet, waarvan de Koerdische klash een specifieke en beroemde vorm is. Het woord klash is de Koerdische naam voor dit schoeisel, terwijl giveh de bredere term is die in Iran wordt gebruikt voor vergelijkbare traditionele handgeweven schoenen, die in verschillende streken in uiteenlopende vormen worden gemaakt. De Koerdische klash, met zijn kenmerkende opbouw en band met Hawraman, behoort tot de beroemdste en meest gewaardeerde van deze traditionele schoenen.
De giveh en klash delen het wezenlijke karakter van licht, handgeweven traditioneel schoeisel van natuurlijke materialen zoals katoen en wol, met een duurzame gestikte zool en gebreid bovenstuk, ontworpen voor comfort en aangepast aan het klimaat. Binnen deze bredere familie heeft de Koerdische klash van Hawraman eigen specifieke technieken, vormen en aanzien en wordt hij als een kenmerkend Koerdisch ambacht erkend. De verhouding tussen de klash en de bredere giveh-traditie weerspiegelt hoe de Koerdische materiële cultuur tegelijk deel uitmaakt van de bredere wereld van de regio en eigen kenmerkende vormen en erfgoed bezit. Voor de Koerden is de klash onmiskenbaar van henzelf, een Koerdische schoen met een Koerdische naam, verbonden met Koerdische kleding en identiteit, ook terwijl hij behoort tot de bredere familie van traditioneel handgemaakt schoeisel van de ruimere regio. Het is de specifieke Koerdische bloei van een oud en wijdverspreid ambacht.
Legende en ouderdom
De klash en de bredere traditie van de giveh vormen een ambacht van grote ouderdom, waarvan de wortels vele eeuwen, volgens sommige beschrijvingen meer dan duizend jaar, terugreiken in Hawraman en de bredere Koerdische en Iraanse wereld. Deze diepe ouderdom maakt deel uit van het aanzien en de betekenis van de klash; de schoen draagt het erfgoed van een zeer oude handwerktraditie, vooral bewaard in de traditionalistische bergstreek Hawraman.
Legende en traditie verbinden het schoeisel met figuren uit het oude verleden. Een bekende volksoverlevering verbindt de naam giveh met Giv, ook gespeld als Gev, de grote held van de Shahnameh, het Perzische en gedeelde Iraanse epos. Volgens deze traditie had Giv tijdens zijn lange jaren van omzwervingen op zoek naar de verloren prins sterk en licht schoeisel nodig voor zijn reis en ontstond zo de giveh, die zijn naam aan de held ontleende. Een andere overlevering stelt dat Pir Shalyar, de legendarische oude heilige man van Hawraman, dit soort schoenen droeg. Deze legenden, die de eenvoudige schoen verbinden met de helden van het epos en de heilige mannen van vroeger, weerspiegelen de diepe plaats van de klash in de Koerdische traditie en het besef van zijn grote ouderdom. Hoewel zulke volksetymologieën en legenden tot de traditie behoren in plaats van tot vaststaande geschiedenis, drukken zij de culturele diepte en gekoesterde status van de klash uit, een schoen die in de verhalen en het erfgoed van de Koerdische en bredere Iraanse wereld is verweven en in de verbeelding van de traditie door de helden zelf van het oude verleden wordt gedragen.
Erkenning en heropleving
De laatste tijd heeft de klash groeiende erkenning en vernieuwde waardering gekregen, zowel als culturele schat als ambacht dat bewaring verdient. De stad Marivan, een van de grote centra van de vervaardiging van klash in Oost-Koerdistan, kreeg internationale erkenning voor het ambacht en werd in verband met de World Crafts Council geëerd als stad die zich door dit traditionele handwerk onderscheidt. En de streek Hawraman, of Uramanat, het kerngebied van de klash, werd de afgelopen jaren als cultuurlandschap op de UNESCO-Werelderfgoedlijst ingeschreven, ter erkenning van het diepe erfgoed van de regio waarvan de klash deel uitmaakt.
Tegelijk heeft het traditionele ambacht van de klash voor uitdagingen in de moderne wereld gestaan, bovenal de concurrentie van goedkoop fabrieksmatig vervaardigd en ingevoerd schoeisel, die het levensonderhoud van de traditionele makers en het voortbestaan van het zorgvuldige handwerk heeft bedreigd. Als reactie hebben toegewijde ambachtslieden en culturele pleitbezorgers gewerkt aan het bewaren, bevorderen en nieuw leven inblazen van het ambacht, de geërfde vaardigheden onderhouden, nieuwe markten gevonden en de klash verdedigd als symbool van Koerdisch erfgoed en bron van plaatselijke trots en levensonderhoud. De klash is ook buiten Koerdistan populairder geworden, gedragen door Koerden in de diaspora als identiteitsteken en breder gewaardeerd als een kenmerkend handgemaakt ambacht. Door deze inspanningen gaat het oude ambacht van de klash ondanks werkelijke druk verder als levende traditie, gekoesterd en verdedigd als een kostbaar onderdeel van het Koerdische culturele erfgoed en met trots gedragen als symbool van wie de Koerden zijn. Het verhaal van de klash vandaag is er een van zowel uitdaging als veerkracht, een oud ambacht dat de moderne wereld in wordt gedragen.
Symboliek en betekenis
De klash belichaamt bovenal het kunstenaarschap en erfgoed van het Koerdische volk, uitgedrukt in een eenvoudig maar mooi voorwerp voor dagelijks en ceremonieel gebruik. Als ambacht dat geheel met de hand, met geduld en geërfde vaardigheid, uit de natuurlijke materialen van het land wordt vervaardigd geeft hij vorm aan de creativiteit en het vakmanschap van de Koerden en hun diepe verbondenheid met hun omgeving. Gedragen bij de traditionele kleding vervolledigt hij de klederdracht van de Koerdische identiteit, het erfgoed van het volk aan de voeten gedragen.
De klash belichaamt ook de waarden van traditie, familie en gemeenschap. Als familieambacht, met vaardigheden die door de generaties heen worden doorgegeven en werk dat onder de leden van het huishouden wordt gedeeld, vertegenwoordigt hij de overdracht van geërfde kennis en het gezamenlijke, gemeenschappelijke karakter van traditioneel Koerdisch ambacht en leven. In zijn diepe ouderdom en band met het traditionalistische kerngebied Hawraman belichaamt hij het voortbestaan en de continuïteit van de oude Koerdische traditie. En in zijn moderne verhaal, zijn internationale erkenning, zijn rol als symbool van identiteit en trots en de inspanningen om hem tegen de druk van de moderne markt te bewaren, belichaamt hij het bredere verhaal van de verdediging en viering van Koerdisch erfgoed. Zo is de klash een diep betekenisvol ambacht, waarin het kunstenaarschap, erfgoed, de familietraditie en identiteit van het Koerdische volk worden samengeweven in één mooi voorwerp, de handgemaakte schoen van de bergen die met trots als zinnebeeld van de Koerdische geest wordt gedragen. Hij behoort tot de geliefdste materiële tradities van de Koerden.
De klash en de Koerden
De klash behoort tot de meest kenmerkende en gekoesterde Koerdische ambachten, een handgemaakte schoen met een Koerdische naam, geworteld in het Koerdische kerngebied Hawraman, gedragen bij de Koerdische nationale kleding en verbonden met de Koerdische identiteit. Hoewel hij tot een bredere regionale familie van traditioneel schoeisel behoort is de klash onmiskenbaar Koerdisch in zijn specifieke vormen, kerngebied en plaats in het Koerdische leven en de cultuur, een werkelijk en geliefd onderdeel van het erfgoed van het Koerdische volk.
Voor de Koerden is de klash een kostbare erfenis en een trots identiteitsteken. Gedragen bij de traditionele kleding tijdens Newroz, op bruiloften en bij feestelijke en ceremoniële gelegenheden maakt hij deel uit van de zichtbare uitdrukking van Koerdisch erfgoed en verbondenheid en wordt hij gekoesterd als symbool van Koerdisch vakmanschap, traditie en trots. In de Koerdische landen en de diaspora wordt de klash gedragen en gekoesterd als teken van Koerdische identiteit. De inspanningen om het ambacht te bewaren en te bevorderen maken deel uit van de bredere inzet van het Koerdische volk om zijn culturele erfgoed te verdedigen en te vieren. De klash getuigt van het kunstenaarschap en de veerkracht van het Koerdische volk, de diepte van zijn materiële cultuur en de blijvende band tussen de Koerden en het bergachtige thuisland dat hun tradities vormde. Hij is een van de mooiste en geliefdste levende ambachten van de Koerden, het erfgoed van Koerdistan aan de voeten gedragen en met trots aan de wereld getoond.
Discussies en misverstanden
Zijn klash en giveh hetzelfde? De klash is nauw verwant aan de bredere traditie van traditioneel handgemaakt schoeisel die in het Perzisch giveh heet en de twee worden vaak vereenzelvigd, waarbij klash in wezen de Koerdische naam en de Koerdische vorm van dit soort schoen is. De giveh wordt in verschillende streken in uiteenlopende vormen gemaakt en de Koerdische klash van Hawraman is een specifieke en beroemde vorm binnen deze bredere familie. Het is eerlijk zowel te erkennen dat de klash tot de bredere giveh-traditie van de regio behoort als dat hij een kenmerkend Koerdische vorm is, met eigen technieken, kerngebied en plaats in de Koerdische cultuur. De klash is onmiskenbaar Koerdisch, ook terwijl hij deel uitmaakt van een bredere familie van traditioneel schoeisel.
Wordt de klash alleen door mannen gedragen? De klash wordt vooral door mannen gedragen als onderdeel van de traditionele Koerdische mannenklederdracht en is het sterkst met mannenkleding verbonden. Historisch werd de klash echter zowel door vrouwen als mannen gedragen en het is geen uitsluitend mannenschoeisel. De sterke band met mannen weerspiegelt zijn plaats in de nationale mannenklederdracht, maar de schoen is door beiden gedragen. Opmerkelijk genoeg hebben zowel mannen als vrouwen bij het maken van de klash hun wezenlijke rollen, de mannen maken de zolen en de vrouwen naaien de bovenstukken, zodat het ambacht, ongeacht het dragen, een gedeelde traditie van beiden is.
Is de legende van Giv de ware oorsprong van de giveh? De volksoverlevering die de naam giveh verbindt met Giv, de held uit de Shahnameh, is een gekoesterd en bekend verhaal, maar kan het best als volksetymologie en legende worden begrepen in plaats van als vaststaand historisch feit. De werkelijke oorsprong van het ambacht ligt in de diepe traditie van handgemaakt schoeisel in de regio, die vele eeuwen terugreikt, in plaats van bij één legendarische uitvinder. De legende is, zoals de overlevering dat Pir Shalyar zulke schoenen droeg, waardevol als uitdrukking van de culturele diepte en gekoesterde ouderdom van de klash en giveh en verbindt de eenvoudige schoen met de helden en heilige mannen van het oude verleden. Het is eerlijk deze als betekenisvolle tradities en legenden te presenteren in plaats van als letterlijke geschiedenis. Zij weerspiegelen de liefde en waardering waarin het ambacht wordt gehouden.
Verwante onderwerpen
Traditionele Koerdische kleding: de nationale klederdracht die door de klash wordt vervolledigd
Koerdische kelims en tapijten: nog een groot Koerdisch ambacht van wol en vaardigheid
Het feest van Pir Shalyar: het oude feest van Hawraman, thuisland van de klash
Giv: de held uit de Shahnameh die in de legende met de giveh wordt verbonden
Newroz: het Koerdische nieuwe jaar, wanneer de klash wordt gedragen
De govend: de Koerdische kringdans, gedanst in traditionele kleding
De Shahnameh: het grote epos van het gedeelde Iraanse erfgoed
Koerdische folklore: de bredere wereld van Koerdische gebruiken en tradities
Veelgestelde vragen
Wat zijn klash?
Klash zijn de traditionele handgemaakte schoenen van de Koerden: licht, met de hand gestikt schoeisel, klassiek wit, geheel met de hand gemaakt van katoen, wol en leer. De schoen heeft een duurzame zool opgebouwd uit vele samengeperste lagen katoenen stof en runderhuid die met leren draad worden gestikt, en een gebreid bovenstuk van wol of katoen. Vooral gedragen door mannen als onderdeel van de traditionele Koerdische klederdracht worden ze bij de nationale kleding aangetrokken op feestelijke gelegenheden zoals Newroz en bruiloften en vooral in de streek Hawraman vervaardigd.
Waar worden klash gemaakt?
Het kerngebied van de klash is de streek Hawraman (Uramanat), het berggebied aan weerszijden van de grens tussen Oost-Koerdistan (het noordwesten van Iran) en Zuid-Koerdistan (het noorden van Irak). Beroemde centra zijn de stad Marivan in Iraans Koerdistan bij het Zaribarmeer, die internationale erkenning voor het ambacht kreeg, en het gebied van Halabja en de markt Sabunkaran van Sulaymaniyah in Iraaks Koerdistan, waar vele makers uit Hawraman zich vestigden. Dezelfde streek staat bekend om haar diepgaande bewaring van de Koerdische traditie.
Hoe worden klash gemaakt?
Klash worden geheel met de hand gemaakt. De zool, het veeleisendste onderdeel, wordt opgebouwd uit vele lagen katoenen stof, gesneden, gevouwen, samengeperst en samengeslagen tot een dichte eenheid, vervolgens gestikt met leren draad, waarbij ook runderhuid wordt gebruikt; één zool kan ruim honderd samengeperste stukken bevatten. Het bovenstuk wordt gebreid of geweven uit wol- of katoendraad. De zool en het bovenstuk worden daarna aan elkaar gestikt en afgewerkt. Het hele zorgvuldige proces duurt ongeveer een week of langer per paar.
Waarom is het maken van klash verdeeld tussen mannen en vrouwen?
Op de traditionele wijze is de vervaardiging van klash een familieambacht met een gebruikelijke werkverdeling. Het maken van de zool, het moeilijkste en lichamelijk zwaarste onderdeel, dat kracht vereist om de dichte lagen samen te persen en te stikken, is traditioneel de taak van mannen. Het maken van het bovenstuk, het breien en naaien van het bovenleer, is traditioneel het werk van vrouwen. Het uiteindelijk samenvoegen en afwerken kan door een derde vaardige maker worden gedaan. Zo was de vervaardiging van klash traditioneel een gezamenlijk familieberoep, met vaardigheden die door de generaties heen werden doorgegeven.
Wat is de band tussen klash en giveh?
De klash is nauw verwant aan een bredere traditie van traditioneel handgemaakt schoeisel die in het Perzisch giveh heet, waarvan de Koerdische klash een specifieke en beroemde vorm is. Klash is de Koerdische naam; giveh is de bredere regionale term voor vergelijkbare handgeweven schoenen in uiteenlopende vormen. De Koerdische klash van Hawraman, met zijn kenmerkende opbouw en aanzien, behoort tot de beroemdste hiervan. Een volksoverlevering verbindt de naam giveh met Giv, de held uit de Shahnameh, die tijdens zijn lange omzwervingen zulk schoeisel nodig zou hebben gehad.
Wordt de klash vandaag nog gemaakt?
Ja, hoewel het ambacht voor uitdagingen staat. De traditionele handgemaakte klash concurreert met goedkoop fabrieksmatig vervaardigd en ingevoerd schoeisel, dat het levensonderhoud van traditionele makers heeft bedreigd. Als reactie werken toegewijde ambachtslieden en culturele pleitbezorgers aan het bewaren, bevorderen en nieuw leven inblazen van het ambacht, onderhouden de geërfde vaardigheden en verdedigen de klash als symbool van Koerdisch erfgoed. Marivan werd voor de klash als ambachtsstad geëerd en de streek Hawraman werd op de UNESCO-Werelderfgoedlijst ingeschreven. De klash blijft een levende, gekoesterde traditie.
Bronnen en verdere lectuur
Kalash or Giveh (Espadrille) of Kurdistan - ICRO (Kalash of giveh, espadrille uit Koerdistan)
Kllash, A Uniquely Designed Footwear - ResearchGate (Kllash, uniek ontworpen schoeisel)
Marivan Klash Footwear - TasteIran (Klash-schoeisel uit Marivan)
Kurdish-History.com: Kurdish Traditional Dress (traditionele Koerdische kleding)