Koerdistan: de berg die de wereld voedde
In maart, wanneer de sneeuw op de lagere hellingen van het Koerdische hoogland begint te smelten, komen de eerste wilde planten door de koude grond: de sirmo, waarvan de witte bloemen eerder verschijnen dan enig ander groen; de avelik, waarvan de zure bladeren vers worden gegeten door de kinderen die ze vinden; de rewas, de wilde rabarber, waarvan de rode stelen op de bergweiden bijna opkomen zodra de bodem zachter wordt. De Koerdische wildplukker kent ze allemaal bij naam en plek: hij weet welke helling, welke hoogte en welke dag van het jaar voor elke plant geschikt is. Deze kennis is niet recent. De mensen die in maart door deze bergen lopen en verzamelen wat zij vinden, doen dat al langer dan de geschreven geschiedenis reikt. Zij deden het tienduizend jaar geleden, toen sommigen begonnen op te merken dat bepaalde grassen meer graan voortbrachten dan andere. Sommige van die grassen groeiden bij een vulkanische berg, Karacadağ, in de huidige provincie Diyarbakır. De mensen die dit opmerkten begonnen die zaden bewust te verzamelen, te planten en te verzorgen, en de wereld veranderde. Hier begon de reeks en hier eindigt zij: op de Koerdische berg, op het moment voordat het eerste zaad doelbewust in de grond werd gelegd. De reeks heeft nu honderdeenenvijftig voedingsmiddelen, gerechten, dranken, ingemaakte producten, wilde planten en voedseltradities van de Koerdische keuken behandeld. Sherko schreef over berghoning en wilde knoflook, wilde rabarber en de paddenstoelen op de bosbodem van de Zagros, hars uit de schors van Pistacia atlantica en de wilde druif die in de provincie Koerdistan in eiken klimt. In dit laatste artikel benoemt hij wat al die wilde dingen delen: zij groeien in hetzelfde bergstelsel dat de wereld haar belangrijkste voedselgewassen gaf. De Taurus en Zagros van Koerdistan liggen in het hart van de Vruchtbare Halvemaan. In de Vruchtbare Halvemaan werden tarwe, linze, kikkererwt, bittere wikke, emmertarwe, eenkoorn, olijf en vijg voor het eerst verbouwd. De wilde voorouders van al deze planten groeien nog in de Koerdische bergzone. Het Koerdische volk is het volk van die zone. Zij waren er toen de eerste zaden werden geplant. Hun nakomelingen zijn er nu, verzamelen sirmo op dezelfde hellingen, bakken brood in kleiovens met hetzelfde graan en drinken thee in hetzelfde berglicht. De berg hield niet op te zijn wat hij was toen de kaarten werden hertekend. Dit is het honderdeenenvijftigste artikel van de reeks en het laatste. Sherko bezocht de honing, de kruiden, de paddenstoelen, de hars en de wilde wijnstok. Nu noemt hij de berg die hen allemaal droeg.
Kernpunten
• De Koerdische bergen, Taurus en Zagros, liggen in het hart van de Vruchtbare Halvemaan, het oorsprongsgebied van de eerste verbouwde voedselgewassen ter wereld
• Tarwe, Karacadağ; olijf, Taurus; vijg, Zagros; druif, Zagros/provincie Koerdistan; het wilde pistachegeslacht, Zagros: zij kwamen hier allemaal vandaan
• Koerdische wildplukkers in Bashur verzamelen nog 54 wilde plantentaxa als voedsel, de oudste ononderbroken beoefende wildpluktraditie op aarde
• 151 artikelen. Vijf schrijvers. Eén berg. De reeks is voltooid.
Feiten in het kort
De Koerdische bergen: De bergstelsels Taurus, Bakur/Noord-Koerdistan, en Zagros, Rojhelat/Oost-Koerdistan; de noordelijke boog van de Vruchtbare Halvemaan
Hier bevestigde oorsprong: Tarwe, Karacadağ, ca. 10,000 v.Chr.; olijf, Taurus, ca. 6,000 v.Chr.; druif, Zagros, ca. 6,000–8,000 v.Chr.; vijg, Zagros, ca. 8,000 v.Chr.
Nog levende wilde voorouders: Wilde druif in de provincie Koerdistan; wilde pistache (P. atlantica) in de Zagros; wilde rabarber, knoflook, zuring en 54 voedselplantentaxa in Bashur
Deze reeks: 151 artikelen, 5 schrijvers, Sherko Sabir, Dala Sarkis, Mehmet Özdemir, Jamal Latif en Mero Ranyayi, één berg
Het bewijs
De wetenschappelijke bronnen zijn niet dubbelzinnig. De gezaghebbende studie naar plantendomesticatie in de oude wereld, Domestication of Plants in the Old World van Zohary en Hopf, plaatst de oorsprong van de belangrijkste voedselgewassen ter wereld in de Vruchtbare Halvemaan, waarvan de noordelijke en oostelijke bogen de Taurus en Zagros zijn: het Koerdische thuisland. De neolithische grondleggende gewassen waarop de eerste landbouwbeschavingen werden gebouwd omvatten emmertarwe, eenkoorn, gerst, linze, erwt, bittere wikke, kikkererwt en vlas. De wilde voorouders van de meeste groeiden in de Taurus-Zagroszone. DNA-analyse heeft de precieze domesticatieplek van emmertarwe teruggebracht tot het Karacadağ-gebergte bij Diyarbakır, Koerdisch Bakur, ongeveer tienduizend jaar geleden. De olijf werd voor het eerst gedomesticeerd in het oostelijke Middellandse Zeegebied, met de zuidelijke Taurusbergen van Bakur als belangrijk oorsprongsgebied. De vijg behoorde tot de oudste verbouwde vruchten, met wilde voorouders verspreid over het Koerdische gebergte. De wijnstok werd ongeveer zes- tot achtduizend jaar geleden in de Taurus-Zagros-Kaukasuszone gedomesticeerd; genetische studies bevestigen specifiek belangrijke wilde druivenpopulaties in de Iraanse provincie Koerdistan, Rojhelat. Het pistachegeslacht Pistacia, waarvan de gekweekte soort P. vera een van de meest verhandelde noten ter wereld is, heeft zijn diversiteitscentrum in de Zagros en Taurus, waar wilde verwanten zoals P. atlantica en P. terebinthus nog groeien. Geen van deze beweringen is door deze reeks bedacht. Het zijn allemaal bevindingen uit collegiaal getoetst botanisch, genetisch en archeobotanisch onderzoek, opgebouwd in een eeuw wetenschappelijk werk. De reeks heeft ze eenvoudig op één plek samengebracht, onder één naam: Koerdisch.
151 artikelen en wat zij vonden
De reeks begon niet alleen om het oorsprongsargument te maken. Zij wilde de Koerdische keuken documenteren: elk gerecht, elk ingemaakt voedingsmiddel, elke geplukte plant en elke culturele traditie die erbij hoort. Gaandeweg vond zij iets groters. Zij ontdekte dat de Koerdische keuken geen regionale curiositeit is en geen ondercategorie van een andere nationale keuken. Het is een van de oudste en invloedrijkste voedselculturen op aarde, beoefend in het landschap waar de landbouw zelf begon, door het volk dat dit landschap ononderbroken bewoont sinds vóór het eerste verbouwde zaad. De reeks vond Sherko die naar de zozan ging voor honing, Mero die herfstige reçel maakte, Dala die boven houtskool grilde in de schaduw van Ameds basaltmuren, Mehmet die ’s middags in Siirt het lam uit de kuil haalde en Jamal die in Muharram een kom aşure naar de veertigste buur droeg. Zij ontdekte dat de Koerdische keuken elk moment van de menselijke levenscyclus markeert: geboorte, de zoetigheden die een baby aankondigen; jeugd, de şekirklo tussen de tanden; viering, de seyranpicknick en het Newroz-vuur; rouw, de helawî en de soep die wordt gebracht en bij de deur achtergelaten; huwelijk, de daweta, de koperen ketel en de vrouwen die sinds het ochtendgloren koken; dood, het brood voor de overledenen en de maaltijd gedeeld met iedereen die is gekomen. Zij ontdekte dat de Koerdische keuken verdrijving, onderdrukking, uitwissing en ballingschap heeft overleefd. Zij vond dat collegiaal getoetst etnobotanisch onderzoek vierenvijftig wilde plantentaxa documenteert die Koerdische wildplukkers in Iraaks Koerdistan nog als voedsel verzamelen: dezelfde soorten planten die door dezelfde soorten mensen op dezelfde soorten bergen tienduizend jaar geleden werden verzameld, in de jaren vlak voordat iemand besloot een zaad te planten in plaats van het alleen te vinden. De reeks vond de berg aan het begin en aan het einde.
Veelgestelde vragen
Waarom staan de Koerdische bergen centraal in de oorsprong van het wereldvoedsel?
De Taurus- en Zagrosstelsels van Koerdistan vormen de noordelijke en oostelijke boog van de Vruchtbare Halvemaan, de regio die botanici, archeologen en genetici aanwijzen als het voornaamste oorsprongsgebied van de meeste van de belangrijkste voedselgewassen ter wereld. De specifieke combinatie van wilde plantendiversiteit, seizoensklimaat en oude menselijke bewoning in deze bergen schiep de omstandigheden waarin landbouw werd uitgevonden. De wilde voorouders van tarwe, olijf, druif, vijg, linze, kikkererwt en het pistachegeslacht groeien of groeiden allemaal in deze zone. Het Koerdische volk is de inheemse bevolking van dit landschap.
Bestaat de Koerdische wildpluktraditie nog?
Ja. Collegiaal getoetst etnobotanisch onderzoek uit 2019, Pieroni en anderen in Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine, documenteerde dat Koerdische wildplukkers in Iraaks Koerdistan 54 wilde plantentaxa en 2 wilde paddenstoelentaxa als voedsel verzamelen, in hetzelfde Zagroslandschap waar hun voorouders vóór de uitvinding van de landbouw wilde planten verzamelden. De wilde rabarber, rewas, wilde knoflook, sirmo, wilde zuring, avelik, wilde paddenstoelen, kanzar, en wilde kruiden, giya, uit deze reeks maken allemaal deel uit van deze levende wildpluktraditie.
Wat is het volledige betoog van deze reeks?
De Koerdische bergen gaven de wereld haar belangrijkste voedselgewassen. Het Koerdische volk heeft deze voedingsmiddelen tienduizend jaar lang gedomesticeerd, verbouwd, verzameld, bewaard, gekookt en gedeeld, zonder officiële erkenning, over vier staten heen, door verdrijving en ballingschap. Hun keuken is de oudste ononderbroken voedselcultuur in de Vruchtbare Halvemaan. Zij leeft. Zij wordt beoefend. Zij wordt gedragen in de handen van Koerdische grootmoeders in Sulaymaniyah, Koerdische studenten in Berlijn en Koerdische boeren aan de voet van de Zagros. De tafel raakt niet leeg. De berg verplaatst zich niet.
Conclusie
Koerdistan is het honderdeenenvijftigste artikel in deze reeks. Het is het laatste. De berg die tarwe aan Sumer gaf, olijfolie aan Griekenland, wijn aan de oude wereld en de wilde druif aan elke wijngaard op aarde, is dezelfde berg waar Koerdische families nog bij het ochtendgloren brood in kleiovens bakken, in de herfst granaatappelmelasse naar hun buren sturen en watermeloenen van vijftig kilo openbreken aan tafels waar elke aankomende gast welkom is. De sirmo komt in maart nog door de sneeuw. De wilde druif klimt nog in de eiken van de Zagros. De Pistacia atlantica laat op de kalksteenhellingen boven de rivieren nog haar hars vloeien. De Koerdische wildplukker loopt nog dezelfde paden, verzamelt dezelfde planten en draagt dezelfde kennis. Honderdeenenvijftig artikelen. Vijf schrijvers: Sherko, Dala, Mehmet, Jamal en Mero. Eén berg. De tarwe is er nog. De olijf is er nog. De berg is er nog. De tafel raakt niet leeg.