Kürt tarihi yazıları
1586 makale Türkçe olarak sunuluyor.
Gûz, Kürt cevizidir; yabani ataları Kürdistan’ın kalbi Zagros dağlarında yetişen bir ağaçtır. Turşusu ve helvası yapılır, şerbette saklanır; kışın çayın yanında kırılıp yenir. Kürt mutfağının en eski ve en çok yönlü yiyeceklerinden biridir.
Makaleyi okuHênar, Halepçe, Hewraman ve Şehrezor’da yetiştirilen Kürt narıdır. Hem Yarsanlıkta hem İslam’da kutsaldır; suyu, kurutulmuş taneleri ve sonbahar pekmezi kullanılır. Kürdistan’la özellikle özdeşleşen meyvedir.
Makaleyi okuNan, Kürtçede ekmeğin ve yiyeceğin kendisinin adıdır. Kürt kil fırını tenûrda Kürt kadınlarının her sabah pişirdiği ekmek, ballı kahvaltıdan parçalanmış yassı ekmeğe emdirilen ziyafet yahnisine kadar Kürt sofrasının her öğününün temelidir.
Makaleyi okuSomaq, Kürt ekşiliğinin kalbindeki yabani, koyu kırmızı dağ baharatı sumağın Kürtçe adıdır. Izgara ete öğütülmüş hâlde konur, meftûne gibi ekşi yahniler için suda bekletilir, kebabın yanındaki soğana serpilir; bütün bir mutfağın asit sevgisinin altında yatan baharattır.
Makaleyi okuRewas, yabani raventin (Rheum ribes) Kürtçe adıdır. Baharda dağ yamaçlarından toplanır, tuz ve sumakla çiğ yenir; “Kürt muzu” olarak bilinir. Kürtlerin doğadan yiyecek toplama geleneğinin kalbindeki ekşi bahar atıştırmalığıdır.
Makaleyi okuRûn (rowan), yazın zozan yaylasında meşk tulumunda çalkalanan tereyağından yapılan Kürt sade yağıdır; arıtılıp kış için kil kavanozlara konur. Orta Çağ’dan beri kır çiçeği kokusuyla övülen bu yağ, Kürt mutfağının merkezindeki pişirme yağıdır.
Makaleyi okuHelawî, Kürtçede helva demektir: Tereyağında kavrulup tatlandırılan un veya irmik; yas buluşmalarında olduğu kadar düğünlerde ve kutlamalarda da hazırlanır. Kürt ailelerin hayatın her eşiğinde dağıttığı tatlıdır.
Makaleyi okuKaburga dolması, Amed’in (Diyarbakır) içi doldurulmuş kuzu kaburgalarıdır — baharatlı pirinç, badem, kuş üzümü ve çam fıstığıyla doldurulup saatlerce yavaş pişirilir. Kurban Bayramı’nın ve düğünlerin büyük Kürt et ziyafeti.
Makaleyi okuDûşav, Kürt üzüm pekmezidir — koyu doğal tatlandırıcıya dönüşene kadar kaynatılan meyve suyu; tahinle rashî w dûşav olarak yenir. Bal ve gülle birlikte Kürt mutfağının eski tatlılıklarından biri; kış boyunca dayanması için sonbaharda yapılır.
Makaleyi okuSirmo, Wan, Hakkâri ve Bitlis’in Kürt dağlarında toplanan yabani sarımsaktır. İlkbaharın ilk taze yeşilliklerindendir; yumurtayla ve ekmekte yenir, Wan otlu peynirinin değerli otudur, saklamak için turşusu yapılır veya kurutulur.
Makaleyi okuTirşî, turşunun Kürtçe adıdır — sirke ve tuz salamurasında saklanan sebzeler; adını tirş (“ekşi”) kökünden alır. Kürt kış kilerinin ekşi kolu ve Kürtlerin asitlik sevgisinin günlük yüzü.
Makaleyi okuZerde, Kürt kutlamalarının altın renkli safranlı pirinç tatlısıdır — süt yerine suyla yapılan, gül suyuyla kokulandırılan, Newroz’da, düğünlerde ve festivallerde sunulan tatlı. Kürtlerin en mutlu günlerini nasıl kutladığının merkezindeki antik Mezopotamya tatlısı.
Makaleyi okuBüryan, Kürt şehirleri Bitlis ve Siirt’in kuyu kebabıdır. Bütün keçi veya kuzu, derin, kapalı yer altı kuyusunda odun közleri üzerinde ağır ağır pişirilir; yalnızca kaya tuzuyla tuzlanır ve yassı ekmekte sunulur. İstanbul’un “Küçük Kürdistan”ına taşınan hayvancılık yemeğidir.
Makaleyi okuDarex (inci kefali, Alburnus tarichi), Wan Gölü’nün sodalı suyunda yaşayabilen tek balıktır — göl çevresindeki Kürt köylerinin temel yiyeceği; kızartılıp veya ızgara yapılıp yenir, kış için tuzlanıp kurutulur; somon gibi yumurtlama sıçrayışıyla ünlüdür.
Makaleyi okuPenîrê giyayî (jajî; Van otlu peyniri), Wan’ın (Van) Kürt yabani otlu peyniridir. Sirmo gibi doğadan toplanan dağ otlarıyla bezenmiş koyun sütü peyniri, ünlü Wan kahvaltısının kalbidir.
Makaleyi okuReçel, reçel için kullanılan Kürtçe sözcüktür — şerbette saklanan bütün dağ meyveleri (dut, incir, ayva, ceviz ve gül yaprakları). Kürt saklama takviminin tatlı kolu ve Kürt kahvaltı sofrasının mücevheri.
Makaleyi okuKlêçe (kulîçe), Kürtlerin bayramlık hurmalı kurabiyesidir: hurma ezmesiyle doldurulan kakule kokulu hamur işi, büyük miktarlarda pişirilip çayla sunulur. Uluslararası alanda Irak’ın “kleicha”sı diye bilinir; bu seri Kürtçe adını geri kazandırır.
Makaleyi okuMeftûne, en büyük Kürt şehri Amed’in (Diyarbakır) ekşi sarımsaklı yahnisidir: kuzu eti ve mevsim sebzeleri sarımsak ve sumakla tatlandırılmış suda pişirilir. Türkçe etiket altında tescil edilmiş bu miras yemeğinin arkasında Kürt şehri Amed vardır.
Makaleyi okuSilq û hêk, yani Kürt usulü pazı ve yumurta, yumuşatılmış pazının (silq) üzerine poşe veya sahanda yumurta konularak yassı ekmekle sunulan ev usulü bir geç kahvaltıdır. Şef Pary Baban gibi yerinden edilmiş Kürt aşçıların tarif defterleriyle sürgüne taşıdığı gündelik bir yemektir.
Makaleyi okuAvelik (evelik), ilkbaharda Kürt yüksek arazilerinde doğadan toplanan yabani labada / kuzukulağıdır — dolmada, mercimekli ve yumurtalı yemeklerde kullanılır, kış için örgüler hâlinde kurutulur. Aynı zamanda saklanan yiyecek olan doğadan toplanmış yeşillik; Kürt yabani yeşillik dörtlüsünü tamamlar.
Makaleyi okuQeli, Akre’nin kendi yağında saklanan Kürt etidir. Yağlı kuzu eti ağır ağır pişirilip kendi yağı altında kapatılır; sonra kuru kayısı sosuyla pilav üzerinde sunulur ve Newroz’da kazanlarda pişirilir. Kürtlerin kış saklama geleneğinin et bölümüdür.
Makaleyi okuSeyran, Kürt dağ pikniğidir; Newroz’da doruğa çıkan, yamaçlarda dolma, ızgara et, mastaw, ekmek ve ateşte demlenen çayla şölen kurulan sevilen bir gelenektir. Serinin 100. yazısı: Kürt sofrası olarak dağ.
Makaleyi okuŞamburek (sham-burek, shamburak), Mardin’den bir Kürt etli böreğidir. İnce hamur baharatlı kıymanın üzerine katlanır, pişirilir ya da kızartılır ve ayran veya daw ile sıcak yenir. Kürt böreğinden farklıdır; bugün Kudüs’te de ünlü bir Kürt hamur işidir.
Makaleyi okuÇay, Kürtlerin istikan içinde sunduğu koyu ve tatlı siyah çaydır; “sudan sonra ikinci” içecektir. Çay, Kürdistan’a ancak yaklaşık 1895’te ulaştı; ancak çayxane (çayevi), şairler, siyaset ve hikâye anlatıcılığı için Kürtlerin kamusal forumuna dönüştü.
Makaleyi oku