Inleiding
De divs zijn de demonen van de Iraanse wereld: monsterlijke, schimmige wezens die chaos, bedrog en vernietiging belichamen en de grote geest van het kwaad, Ahriman, dienen in zijn eindeloze oorlog tegen het licht. Zo groot als bergen en verschrikkelijk, meesters van toverij en gedaanteverwisseling, zijn zij de duistere tegenstanders tegenover wie de helden van de legenden zich moeten bewijzen.
Hun verhaal bevat een van de opmerkelijkste wendingen uit de religiegeschiedenis: de divs waren ooit goden. In het oudste Indo-Iraanse verleden betekende hun naam, daeva, een stralend hemels wezen. In India bestaat het woord tot op heden als aanduiding voor een god. Maar in de Iraanse wereld wierp een grote hervorming hen neer en werden de oude goden demonen. Vanuit die omkering kwamen zij het nationale epos binnen als de angstaanjagende monsters die de kampvechter Rostam in zijn beroemde zeven beproevingen bevecht.
En zij stierven nooit werkelijk. Het Avestische daeva leeft voort in de Iraanse talen. In het Koerdisch is het de dew, de reus of oger uit talloze volksverhalen, het mensenetende monster dat de slimme held moet overtroeven. De divs volgen betekent één duistere draad volgen van het begin van de Iraanse religie, via de grootsheid van het epos tot de verhalen die nog in Koerdische dorpen worden verteld.
Inhoud
Rostam en de zeven beproevingen
De dew in Koerdische volksverhalen
Wat zijn de divs?
De divs, in het Perzisch div en in het Avestisch daeva, zijn de demonen van de Iraanse mythologie: bovennatuurlijke wezens van immense kracht en kwaadaardigheid die de geest van het kwaad dienen tegen de orde van de goede schepping. Oorspronkelijk waren de daeva’s goden van de oude Indo-Iraanse religie, maar de zoroastrische hervorming demoniseerde hen en zij werden handlangers van de Leugen en de chaos. In de epische traditie van de Shahnameh verschijnen zij als monsterlijke, toverkrachtige wezens. De beroemdste is de Witte Div van Mazandaran, gedood door de held Rostam.
Kernpunten
De divs zijn de demonen van de Iraanse mythe, de schare van de boze geest Ahriman.
Hun naam, het Avestische daeva, betekende vóór Zarathoestra’s hervorming ooit een god.
Uit dezelfde wortel leeft het woord voor god in India voort als deva.
In de Shahnameh zijn zij monsterlijke tovenaars die door helden worden bevochten.
De Witte Div van Mazandaran is de beroemdste, gedood door Rostam.
Het Avestische daeva leeft in het Koerdisch voort als dew, de reus uit volksverhalen.
Feiten in het kort
Naam: Div, Perzisch; daeva, Avestisch; dew in verschillende Iraanse talen, waaronder het Koerdisch
Type: Demonen van de Iraanse mythe, de schare van Ahriman
Oorsprong: De daeva’s, ooit vereerd als goden en gedemoniseerd door Zarathoestra’s hervorming
Rol: Handlangers van de Leugen, chaos, toverij en vernietiging
Beroemde div: Div-e Sepid, de Witte Div van Mazandaran
Gedood door: Rostam, op het hoogtepunt van zijn zeven beproevingen
Bedrieglijke div: Akvan Div, die Rostam in zee wierp
Getemd door: Tahmuras Divband, de koning die de demonen bond
Koerdische vorm: Dew, de reus of oger uit Koerdische volksverhalen
Getuigenissen: De Avesta en de Shahnameh van Ferdowsi
Van goden tot demonen
Het vreemdste feit over de divs is dat zij als goden begonnen. Hun naam komt van het oude woord daeva, afkomstig van een wortel voor stralend of hemels. Dezelfde wortel werd in India deva, het gewone woord voor een god dat nog altijd wordt gebruikt. In de gedeelde religie van de vroege Indo-Iraanse volken waren de daeva’s goddelijke wezens die moesten worden vereerd. Maar de hervorming die met de profeet Zarathoestra wordt verbonden, keerde dit om. Hij verkondigde één opperste God en veroordeelde de oude daeva’s als valse goden en demonen, vijanden van waarheid en orde.
Dit was een diepe theologische revolutie en bracht een opmerkelijk spiegelbeeld voort tussen de twee grote takken van de familie: in India bleven de daeva’s, deva’s, de goede goden, terwijl zij in Iran de kwade demonen werden tegenover Ahura Mazda, de Wijze Heer, en zijn heilige orde van asha. Een koninklijke inscriptie van het Perzische rijk, meer dan tweeduizend jaar oud, vermeldt trots de vernietiging van een plaats waar daeva’s werden vereerd. De oude goden waren de vijand geworden en het woord div betekent sindsdien demon.
Dienaren van Ahriman
In het zoroastrische wereldbeeld zijn de divs de schepsels en soldaten van Ahriman, de vijandige geest, in zijn aanval op de goede schepping van de Wijze Heer. Zij zijn handlangers van druj, de Leugen, de kracht van wanorde, onwaarheid, ziekte en dood die de wereld probeert te bederven en te verderven. Waar de heilige machten waarheid, gezondheid en leven brengen, brengen de divs bedrog, verval en ondergang.
De grootste onder hen vormen duistere spiegelbeelden van het goede. Tegenover de zeven Amesha Spenta’s, de weldadige onsterfelijken rond Ahura Mazda, plaatst de traditie een groep aartsdemonen, elk de tegenstander van een deugd. De voornaamste is Akoman, wiens naam de Kwade Gedachte betekent, tegenover Vohu Manah, de Goede Gedachte. Binnen dit stelsel zijn de divs meer dan monsters: zij zijn de belichamingen van de ondeugden, de geestelijke vijanden die elke ziel ook in zichzelf moet bestrijden.
De divs van de Shahnameh
Toen de abstracte demonen van de religie de wereld van de epische poëzie binnentraden, vooral de Shahnameh van Ferdowsi, kregen zij vlees en verschrikking. Daar zijn de divs levendige monsters: sommige zo groot als bergen, andere ruwweg menselijk van vorm maar afzichtelijk. Allemaal bezitten zij bovennatuurlijke kracht en zijn zij bedreven in zwarte toverij, in staat stormen op te roepen, van gedaante te veranderen en uit het zicht te verdwijnen. Zij zijn moeilijk met alleen geweld te doden en kunnen, wanneer zij zijn onderworpen, soms tot dienst worden gedwongen.
Dat laatste idee ligt aan een van de oudste verhalen ten grondslag. In het tijdperk van de eerste koningen wordt verteld hoe de vroege heerser Tahmuras de divs overwon en op de rug van hun leider reed. Zo verdiende hij de titel Divband, de binder van demonen. Om hun leven te redden leerden de gevangen divs hem een kostbaar geheim: de schrijfkunst, in vele schriften. Zelfs in hun nederlaag blijven de demonen verbonden met kennis en gevaar, als machten ouder dan de mensheid die moeten worden beheerst in plaats van alleen vernietigd.
De Witte Div van Mazandaran
De beroemdste div is Div-e Sepid, de Witte Div, het reusachtige hoofd van de demonen van Mazandaran, het wilde, mistige land in het noorden. Hij is een wezen van monsterlijke omvang en macht, meester van toverij en zwarte magie. Wanneer koning Kay Kavus onbezonnen een leger aanvoert om Mazandaran te veroveren, ontketent de Witte Div zijn macht tegen hen. Hij roept een vreselijke duisternis en een storm van hagel, rotsblokken en ontwortelde bomen op die de krijgsmacht verbrijzelt.
In de verwoesting van de strijd neemt de Witte Div de koning en zijn grootste krijgers gevangen, slaat hen met blindheid en werpt hen in een diepe kerker. De trotse expeditie is een ramp geworden en de koning van Iran ligt hulpeloos in het donker, in de macht van de heer van de demonen. Er is maar één kampvechter die dit ongedaan kan maken en de machtigste held van het tijdperk wordt opgeroepen.
Rostam en de zeven beproevingen
Die held is Rostam. Zijn vader Zal vindt zichzelf te oud en stuurt de jonge Rostam op reddingstocht. In plaats van de lange, veilige route kiest Rostam de korte, gevaarlijke weg, vol bovennatuurlijke gevaren. Deze beproevingen vormen de beroemde Haft Khan, de zeven beproevingen. Samen met zijn trouwe paard Rakhsh overwint hij een leeuw, een waterloze woestijn, een draak en een verraderlijke tovenares. Hij verslaat de demonenbevelhebber Arzhang en neemt een div genaamd Olad gevangen, die hem naar het hol van de vijand leidt.
Ten slotte komt de grootste proef. Rostam daalt af in de grot van de Witte Div en bevecht de reus in een wanhopige, bloedige worsteling, tot hij hem uiteindelijk doodt. Uit het lichaam van de demon neemt hij het hart en het bloed, die door de magie van het verhaal de blinde koning en zijn krijgers hun zicht teruggeven. In het beroemdste beeld hakt Rostam het hoofd van de Witte Div af en draagt het als helm: de trofee van de held die de macht van de demonen brak en zijn vorst bevrijdde.
Akvan de bedrieger
Niet elke div vecht met brute kracht. Tijdens het bewind van de rechtvaardige koning Kay Khosrow begint een vreemde, mooie wilde ezel met een zwarte streep over zijn rug de koninklijke kudden toe te takelen. De koning vermoedt toverij en stuurt Rostam eropaf. Het wezen is de demon Akvan, een gedaanteverwisselaar die een storm kan worden of in de lucht kan verdwijnen. Drie dagen jaagt Rostam vergeefs op hem, want telkens wanneer hij wordt ingesloten verdwijnt Akvan.
Uiteindelijk valt de vermoeide held in slaap. Akvan snijdt de grond onder hem weg en tilt hem slapend de hemel in. Hij maakt Rostam wakker en biedt hem spottend een keuze: op de bergen of in zee worden geworpen. Rostam weet dat de geest van de demon tegendraads is en het tegenovergestelde van elk verzoek zal doen en smeekt daarom om op de bergen te worden gegooid. Akvan werpt hem dus precies zoals Rostam bedoelde in zee. De held zwemt naar de kust, vindt zijn paard terug en keert terug om de demon met een lasso te vangen en te onthoofden. Het verhaal is een klein meesterwerk: de naam van de demon doet aan Akoman, de Kwade Gedachte, denken en het verhaal toont hoe heldere rede verdraaide kwaadaardigheid overwint.
Symboliek
De divs geven een gezicht aan alles wat de Iraanse verbeelding vreesde en afwees. Zij zijn de Leugen tegenover waarheid, chaos tegenover orde, ziekte tegenover gezondheid en de duistere wildernis tegenover het bewerkte land. Vaak wonen zij in door stormen geteisterde bergen en het mistige noorden buiten de grenzen van de beschaafde wereld. Tegen een div vechten is tegen wanorde zelf vechten. Elke held die er een doodt, herhaalt in het klein de grote kosmische strijd tussen goed en kwaad.
Hun verhalen bevatten ook subtielere wijsheid. De demonen worden zelden door kracht alleen verslagen: Tahmuras moet hen beheersen en Rostam verslaat Akvan met zijn verstand in plaats van zijn arm. De boodschap is dat het kwaad sluw is en met intelligentie én moed moet worden bestreden. De ergste demonen, die de namen van ondeugden dragen, moeten mensen ook in zichzelf overwinnen. In de divs zijn het uiterlijke monster en de innerlijke fout één.
De dew in Koerdische volksverhalen
De divs behoren tot het gedeelde Iraanse erfgoed waarvan de Koerden erfgenamen zijn. Nergens blijkt dit duidelijker dan in de taal. Het oude Avestische daeva leeft rechtstreeks in het Koerdisch voort als dew, een reus, oger of monster, net zoals het als div in het Perzisch en als dew in andere Iraanse talen voortleeft. Het werd zelfs in het Armeens en Georgisch overgenomen. Het woord waarmee de profeet de oude demonen aanduidde wordt nog altijd in Koerdistan gesproken.
Niet alleen het woord leeft voort, maar ook het wezen. In Koerdische volksverhalen is de dew de torenhoge, vaak mensenetende reus die in grotten en bergen schuilt, schatten of gevangenen verzamelt en door de slimheid van de held in plaats van door geweld wordt overwonnen. Het is precies het patroon waarmee Rostam Akvan te slim af is. Zoals steeds bij dit erfgoed zijn de divs niet uitsluitend Koerdisch: zij vormen de gemeenschappelijke erfenis van de hele Iraanse familie. Maar in de dew van de Koerdische vertelkunst leven de oudste demonen van de Iraanse wereld voort in een vorm die Koerden terecht hun eigen kunnen noemen.
Debatten en misvattingen
Waren de divs altijd kwaad? Nee, en dit vormt de kern van hun verhaal. De daeva’s waren ooit goden, goddelijke wezens uit de oude Indo-Iraanse religie. De zoroastrische hervorming herschiep hen als demonen. Hetzelfde woord dat in Iran demon betekent, betekent in India nog altijd god. De divs zijn geen eeuwige categorie monsters, maar slachtoffers van een grote religieuze revolutie.
Zijn de divs hetzelfde als djinns? In de islamitische eeuwen liepen beide vaak door elkaar en namen divs kenmerken over van de djinns uit het Arabische geloof. Maar hun oorsprong verschilt: de div is de gedemoniseerde daeva uit de Iraanse wereld, terwijl djinns tot een afzonderlijke Arabische traditie behoren. Zij gingen volksverhalen delen, maar zijn niet dezelfde wezens.
Zijn de divs Perzisch of Koerdisch? Net als de rest van dit erfgoed behoren zij gemeenschappelijk aan alle Iraanse volken. Hun volledigste literaire vorm staat in de Perzische Shahnameh en de zoroastrische geschriften. Toch leeft de demon zelf, de dew, evenzeer in Koerdische volksverhalen en taal als elders. Zij kunnen het best worden begrepen als een gedeelde schat én gedeelde verschrikking van een hele familie van volken.
Verwante onderwerpen
Ahriman: de geest van het kwaad aan wie de schare divs toebehoort
Rostam: de grote held en doder van de Witte Div
Kay Khosrow: de rechtvaardige koning tijdens wiens regering Akvan werd vernietigd
Zahhak: de slangentiran, een ander wezen van het kwaad in het epos
De Shahnameh: het Koningsboek waarin de divs een grote rol spelen
Ahura Mazda: de Wijze Heer, tegen wiens orde de divs strijden
Veelgestelde vragen
Wat zijn de divs?
De divs zijn de demonen van de Iraanse mythologie, bovennatuurlijke wezens van grote kracht en kwaadaardigheid die de boze geest Ahriman tegen de goede schepping dienen. Zij verschijnen als monsterlijke tovenaars in de Shahnameh en als reuzen in latere volksverhalen.
Waren de divs oorspronkelijk demonen?
Nee. Hun naam, het Avestische daeva, betekende oorspronkelijk een god. De daeva’s werden in de oude Indo-Iraanse religie vereerd. Zarathoestra’s hervorming demoniseerde hen, zodat hetzelfde woord dat in Iran demon betekent in India nog als deva god betekent.
Wie is de Witte Div?
Div-e Sepid, de Witte Div, is het reusachtige hoofd van de demonen van Mazandaran in de Shahnameh. Als meester van toverij maakt hij koning Kay Kavus en zijn leger blind en sluit hen op, totdat Rostam hem op het hoogtepunt van de zeven beproevingen doodt.
Hoe versloeg Rostam Akvan Div?
Akvan, een gedaanteverwisselende demon, tilde de slapende Rostam de lucht in en vroeg of hij hem op de bergen of in zee moest werpen. Rostam wist dat de demon het tegenovergestelde zou doen en smeekte om de bergen. Hij werd in zee geworpen, overleefde en keerde terug om Akvan te onthoofden.
Wat is het Koerdische woord voor een div?
In het Koerdisch is het woord dew, een reus, oger of monster, rechtstreeks afkomstig van hetzelfde oude Avestische daeva. De dew is een veelvoorkomende figuur in Koerdische volksverhalen, de mensenetende reus die de slimme held moet overtroeven.
Zijn divs en djinns hetzelfde?
Nee, al werden zij in de islamitische periode vaak verward. De div is de gedemoniseerde daeva van de Iraanse traditie, terwijl djinns tot een afzonderlijke Arabische traditie behoren. Na verloop van tijd deelden zij veel volksverhalen, maar hun oorsprong verschilt.
Bronnen en verdere literatuur
Div-e Sepid, de Witte Div — Wikipedia
De zeven beproevingen van Rostam — Wikipedia
Akvan Div — artikel op Wikipedia
Div — artikel in Encyclopaedia Iranica