Inleiding
Helemaal aan het begin van het Iraanse epos, vóór de gouden tijd en de grote heldenoorlogen, staan twee koningen die de mensheid de fundamenten van de beschaving zelf schonken. Het zijn Hushang en Tahmuras, de tweede en derde wereldheerser uit de legendarische Pishdadische lijn. Deze cultuurhelden ontstaken het eerste vuur, smeedden het eerste ijzer, temden de eerste dieren en ontworstelden aan de machten van het duister zelf de gave van het schrift.
Hushang is de koning die het vuur ontdekte en ter ere daarvan een feest instelde dat nog altijd wordt gevierd. Hij was de eerste die metaal uit steen haalde en water aan rivieren onttrok. Zijn zoon Tahmuras is de grote bedwinger van demonen, de koning die de chaosmachten onderwierp, de boze geest Ahriman zelf als rijdier bereed en de overwonnen demonen dwong hem het geheim van het geschreven woord te leren. Samen brachten zij de vaardigheden van het gevestigde leven.
Hun verhalen behoren tot de oudste laag van de traditie: de mythische herinnering aan de langzame menselijke ontwikkeling van grot naar stad, verbeeld als de daden van stichterskoningen. Zij bereiden het toneel voor op de pracht van Jamshid, die na hen kwam, en dragen een van de diepste thema’s van de hele Iraanse verbeelding: beschaving als overwinning van orde en licht op de machten van chaos en duisternis.
Inhoud
Wie waren Hushang en Tahmuras?
De eerste koningen van de wereld
Hushang en de ontdekking van het vuur
Hushang, de brenger van beschaving
Tahmuras, de bedwinger van demonen
Het aanbreken van de beschaving
Hushang, Tahmuras en de Koerden
Bronverwijzingen en verdere lectuur
Wie waren Hushang en Tahmuras?
Hushang, in het Avestisch Haoshyangha, en zijn zoon Tahmuras, Avestisch Taxma Urupi, zijn vroege koningen en cultuurhelden uit de Pishdadische dynastie in het Shahnameh en de oudere Iraanse traditie. Hushang, de tweede koning van de wereld, is beroemd als ontdekker van het vuur, stichter van het Sadeh-feest en eerste beoefenaar van ijzerbewerking, bevloeiing en wetgeving. Tahmuras, de derde koning, wordt Divband genoemd, de bedwinger van demonen. Hij onderwierp de demonen, bereed de boze geest als rijdier en dwong de demonen de mensheid de schrijfkunst te leren.
Belangrijkste punten
Hushang en Tahmuras zijn vroege koningen uit de legendarische Pishdadische dynastie.
Hushang ontdekte het vuur en stichtte het midwinterfeest Sadeh.
Hushang was de eerste die ijzer bewerkte, kanalen groef, landbouw bedreef en wetten gaf.
Tahmuras, Divband genoemd, bond de demonen en bereed de boze geest.
De demonen werden gedwongen Tahmuras de gave van het schrift te leren.
Samen zijn zij de grote cultuurhelden van de Iraanse mythen.
Kerngegevens
Namen: Hushang (Avestisch Haoshyangha) en Tahmuras (Avestisch Taxma Urupi)
Type: Vroege koningen en cultuurhelden uit de Pishdadische dynastie
Hushang: Tweede koning van de wereld; kleinzoon van de eerste koning Kayumars
Tahmuras: Derde koning; zoon van Hushang, Divband genoemd, de bedwinger van demonen
Hushangs ontdekkingen: Vuur, ijzerbewerking, bevloeiing, landbouw en recht
Hushangs feest: Sadeh, het midwinterse vuurfeest dat nog altijd wordt gevierd
Tahmuras’ daden: Het binden van de demonen en verwerven van de gave van het schrift
Regeerperioden: Hushang 40 jaar, Tahmuras 30 jaar
Thema: Het aanbreken van de beschaving en de vaardigheden van het gevestigde leven
Overgeleverd in: De Avesta en het Shahnameh van Ferdowsi
De eerste koningen van de wereld
Het Iraanse epos begint met het langzaam ontvlammen van de beschaving, niet met oorlog. De allereerste koning was Kayumars, de oermens die in luipaardvellen op de bergen woonde. Onder hem zouden de eerste levenskunsten zijn ontstaan. Zijn geliefde zoon Siamak werd echter gedood door de demonen van het duister: de eerste dood en de eerste oorlog tussen de mensheid en de machten van het kwaad. Het viel aan Kayumars’ kleinzoon toe om hem te wreken en het beschavingswerk voort te zetten. Die kleinzoon was Hushang.
Met Hushang begint werkelijk de lijn die de overlevering de Pishdadische dynastie noemt. De dynastie ontleent haar naam zelfs aan zijn oude titel Pishdad, die ongeveer ‘de eerste wetgever’ of ‘de eerste uitdeler van gerechtigheid’ betekent. Hij en zijn zoon Tahmuras na hem behoren tot het grote stichtingstijdperk van de wereld. Toen was het koningschap nog niet uitgekristalliseerd tot de pracht en tragedie van latere heerschappijen en werden de meest fundamentele verworvenheden van het gevestigde menselijke leven in de verbeelding van het epos nog één voor één ontdekt.
Hushang en de ontdekking van het vuur
Hushangs beroemdste daad is de ontdekking van het vuur. De overlevering verhaalt daarover als een zuiver toeval dat in een openbaring veranderde. Op een dag zag de koning een grote donkere slang en wierp er een steen naar. Hij miste en de steen trof een andere steen. Beide waren vuursteen, en door de klap sprongen heldere vonken op die een vlam deden ontbranden. De slang ontsnapte, maar het vuur was in de wereld gekomen. Hushang zag onmiddellijk dat hem iets heiligs was geopenbaard. Hij dankte daarvoor, herkende in de vlam de goddelijke glorie van God en leerde zijn volk haar te eren.
Om deze gave te gedenken stichtte Hushang een groot vuurfeest, Sadeh. Het wordt midden in de winter gevierd om licht en warmte te eren tegenover het seizoen van duisternis, vorst en kou. Opmerkelijk genoeg wordt Sadeh nog steeds gevierd: Iraanse volken ontsteken de vreugdevuren al meer dan duizend jaar. Het hoort bij dezelfde diepgewortelde traditie van vuurverering die door de hele Iraanse wereld loopt, dezelfde liefde voor de levende vlam die brandt in de lentevuren van Newroz, en vestigt Hushangs blijvende naam als de koning die de mensheid voor het eerst het vuur liet beheersen.
Hushang, de brenger van beschaving
Vuur was slechts het begin van Hushangs gaven. De overlevering maakt hem tot de eerste grote brenger van beschaving, de koning onder wie de fundamentele ambachten van het gevestigde leven ontstonden. Hij was de eerste die ijzer uit gesteente haalde en het smidsambacht grondvestte, met bijlen, zagen en gereedschap. Het is dezelfde beheersing van metaal en smidsvuur die de Koerdische verbeelding zo koestert in de figuur van Kawa de smid. Met ijzeren gereedschappen in de hand kon de mensheid de wereld als nooit tevoren vormgeven.
Hij leerde zijn volk via kanalen en geulen water uit rivieren af te leiden om droog land te bevloeien, zodat mensen konden zaaien en oogsten en van landbouw konden leven in plaats van alleen van de jacht. Hij temde rund, ezel en schaap, maakte dieren bruikbaar voor de mens en leerde huizen bouwen, zodat mensen vaste woningen konden betrekken. Over dit alles stelde hij recht en gerechtigheid. Volgens de overlevering regeerde hij veertig jaar in wijze, welwillende orde. In Hushang herinnert het epos zich de hele grote sprong van rondtrekken naar vestiging, van het wilde leven naar de geordende vaardigheden van de stad.
Tahmuras, de bedwinger van demonen
Hushangs zoon en opvolger Tahmuras nam een andere, duisterdere taak op zich: de demonen zelf overwinnen. Zijn oude naam draagt de betekenis ‘de sterke’ of ‘de dappere’, en zijn grote titel is Divband, de binder van de div. Hij voerde namelijk oorlog tegen de divs, de demonen van chaos en kwaad, en onderwierp hen met zijn kracht en wijsheid. Waar zijn vader de mensheid de werktuigen van de beschaving had gegeven, verzekerde Tahmuras de grondslag waarop die beschaving kon rusten, door de machten te beheersen die haar wilden vernietigen.
Het meest treffende beeld van zijn bewind is het temmen van de boze geest zelf. Volgens de overlevering overwon Tahmuras Ahriman, het beginsel van de duisternis zelf, veranderde hem in een rijdier en reed op zijn rug de hele aarde rond. Het is een van de grote symbolen van de Iraanse verbeelding: de koning van de mensheid berijdt de geest van het kwaad als een getemd dier, terwijl de duistere machten worden gedwongen de last van de geordende wereld te dragen. Althans enige tijd werd de chaos zelf dienstbaar gemaakt.
De gave van het schrift
Uit Tahmuras’ overwinning op de demonen kwam een van de grootste menselijke gaven voort. Volgens de overlevering smeekten de demonen de koning om hun leven toen hij hun leger had overwonnen. In ruil voor hun vrijheid boden zij aan hem een geheim te leren dat zij voor de mensheid verborgen hadden gehouden. Dat geheim was het schrift. De demonen onderwezen Tahmuras in de schrijfkunst, in vele talen en schriften. Zo kwam in de herinnering van het epos het geschreven woord, de grondslag van kennis en vastlegging, tot de mensheid als losgeld van de overwonnen duistere machten.
Het is een treffende mythe die tot nadenken stemt: een zo kostbare gave als het schrift zou bij demonen zijn oorsprong hebben en met geweld zijn gewonnen in plaats van vrijelijk geschonken. Tahmuras’ bewind bracht ook andere vaardigheden. De overlevering schrijft hem het spinnen van wol en weven van stoffen en tapijten toe, het scheren van schapen, het opleiden van honden om kudden te bewaken, het temmen van roofvogels voor de jacht en het inzetten van dieren als lastdieren. Net als zijn vader bracht hij praktische vaardigheden, maar zijn bekronende gave was degene die hij aan de demonen zelf ontworstelde.
Het aanbreken van de beschaving
Hushang en Tahmuras zijn bovenal cultuurhelden. Hun verhalen vormen de mythische herinnering aan de grote stappen waarmee de mensheid tot beschaving kwam. Vuur en metaalbewerking, landbouw en bevloeiing, het temmen van dieren, weven, huizen bouwen, recht en ten slotte het schrift zelf: in de verbeelding van het Shahnameh wordt elk van deze enorme, geleidelijke verworvenheden samengebald en verpersoonlijkt in de daden van een stichtende koning. Zo wordt de hele lange opgang van de menselijke cultuur als een verhaal verteld.
Door dit alles loopt een van de diepste thema’s van het Iraanse wereldbeeld: beschaving als overwinning van orde en licht op chaos en duisternis. Hushangs vuur dringt de nacht terug, zijn wetten verdrijven wanorde en Tahmuras’ overwinning op de demonen bedwingt de machten van het kwaad zelf en dwingt hen zelfs de menselijke vooruitgang te dienen. De vaardigheden van het gevestigde leven zijn in deze visie meer dan nuttig: zij zijn heilig en behoren tot het grote werk om de goede schepping te beschermen tegen de krachten die haar willen ontmantelen. In deze twee koningen herinnert het epos eraan dat bouwen, smeden, landbouw bedrijven en schrijven op zichzelf al een overwinning op het duister zijn.
De Pishdadische lijn
Hushang en Tahmuras staan vrijwel aan het begin van de Pishdadische dynastie, de eerste grote lijn van Iraanse koningen. Na de eerste koning Kayumars kwam Hushang, na Hushang zijn zoon Tahmuras, en na Tahmuras de schitterende figuur van Jamshid, onder wie de wereld een gouden tijd van vrede en overvloed bereikte. Zijn hoogmoed bracht hem echter ten val en opende de weg voor de slangentiran Zahhak.
Deze koningen en cultuurhelden leggen dus de fundamenten waarop het hele latere epos rust. Hun gaven van vuur, ijzer, recht en schrift vormen het erfgoed dat Jamshid tot pracht verheft, dat door Zahhaks tirannie wordt bedreigd en dat de heldenkoning Faridun uiteindelijk herstelt. Zonder het stille stichtingswerk van Hushang en Tahmuras zouden de grote drama’s van de heldentijd geen beschaafde wereld hebben om zich in af te spelen. Zij zijn de geduldige bouwers bij de dageraad, vóór de storm.
Hushang, Tahmuras en de Koerden
Als stichterskoningen van het Iraanse epos behoren Hushang en Tahmuras tot het gedeelde erfgoed van alle Iraanse volken, waaronder de Koerden. Het hele Pishdadische begin, met de ontdekking van het vuur en het temmen van de wereld, hoort bij de gemeenschappelijke Iraanse erfenis die de Koerden naast hun eigen geliefde sagen dragen. Hushangs gave van het vuur, geëerd in de vreugdevuren van Newroz en in het diepe Koerdische respect voor de levende vlam, spreekt rechtstreeks tot een volk voor wie vuur op de bergen altijd een teken van leven en vrijheid is geweest.
Zoals steeds bij dit erfgoed zou het onjuist zijn Hushang en Tahmuras uitsluitend als Koerdische figuren op te eisen. Zij vormen de gemeenschappelijke erfenis van een hele familie van volken en krijgen hun volledigste gestalte in Ferdowsi’s Perzische epos. Toch mogen Koerden deze stichterskoningen terecht tot de sagen van hun bredere wereld rekenen: de brengers van vuur, ambacht en recht, wier gaven de hele gedeelde beschaving van de Iraanse volken dragen en wier herinnering nog altijd de midwinter en de lente verwarmt.
Debatten en misvattingen
Stichtte Hushang Nowruz of Sadeh? De goed overgeleverde traditie luidt dat Hushang Sadeh stichtte, het midwinterse vuurfeest dat zijn ontdekking van het vuur herdenkt. Het grote lentefeest Nowruz wordt in het epos verbonden met de latere koning Jamshid, niet met Hushang. De twee moeten niet worden verward: Sadeh is het vuurfeest midden in de winter, Nowruz het feest van vernieuwing aan het begin van de lente.
Wie was de eerste koning van de wereld? In de door Ferdowsi beroemd gemaakte versie is Kayumars de eerste koning en Hushang zijn kleinzoon en opvolger. In de oudste bronnen is de kwestie echter ingewikkeld: in de vroegste hymnen beginnen de lijsten van de eerste koningen en helden met Hushang zelf. Dat suggereert dat hij ooit als de allereerste wereldkoning werd herinnerd, voordat Kayumars vóór hem werd geplaatst. Hij is een van meerdere elkaar beconcurrerende eerste-koningfiguren in de oude traditie.
Waren Hushang en Tahmuras historische koningen? Nee, het zijn legendarische cultuurhelden, geen historische vorsten. Zij verschijnen al in de oude Avesta als Haoshyangha en Taxma Urupi, figuren uit het mythische tijdperk die tot het gedeelde Indo-Iraanse verleden behoren. Hun verhalen zijn de dichterlijke herinnering aan het ontstaan van de menselijke beschaving, verteld als daden van stichterskoningen, en geen verslag van dateerbare regeerperioden.
Verwante onderwerpen
Jamshid: de schitterende koning die hen opvolgde en de wereld tot een gouden tijd verhief
Zahhak: de slangentiran wiens duisternis op Jamshids val volgde
Faridun: de heldenkoning die Zahhak ten val bracht en het licht herstelde
De divs: de demonen die Tahmuras bond en tot dienstbaarheid dwong
Ahriman: de boze geest die Tahmuras als rijdier bereed
Het Shahnameh: het Boek der Koningen, waarin hun verhalen bewaard zijn
Veelgestelde vragen
Wie waren Hushang en Tahmuras?
Zij waren vroege koningen en cultuurhelden uit de Pishdadische dynastie in het Iraanse epos. Hushang, de tweede koning van de wereld, ontdekte het vuur en grondvestte de vaardigheden van de beschaving. Zijn zoon Tahmuras, de derde koning, was de bedwinger van demonen die hen onderwierp en de gave van het schrift verwierf.
Hoe ontdekte Hushang het vuur?
Volgens de overlevering gooide Hushang een steen naar een donkere slang en miste hij. De steen raakte een andere vuursteen en de vonken ontstaken een vlam. De slang ontsnapte, maar het vuur was ontdekt. Hushang dankte voor deze gave en stichtte het Sadeh-feest om haar te eren.
Waarom wordt Tahmuras de bedwinger van demonen genoemd?
Tahmuras draagt de titel Divband, de binder van de div, omdat hij oorlog voerde tegen de demonen en hen onderwierp. Zijn beroemdste daad was het overwinnen van de boze geest Ahriman, die hij in een rijdier veranderde en over de hele wereld bereed: een symbool van de mensheid die de chaosmachten beheerst.
Hoe kreeg de mensheid het schrift?
Volgens de overlevering smeekten de demonen Tahmuras na hun nederlaag om hun leven. In ruil leerden zij hem een geheim dat zij voor de mensheid verborgen hadden gehouden: de schrijfkunst in vele schriften en talen. Zo kwam het geschreven woord tot de mensheid als losgeld van de overwonnen demonen.
Wat is het Sadeh-feest?
Sadeh is een oud midwinters vuurfeest, volgens de sage door Hushang gesticht om de ontdekking van het vuur te vieren. Het eert licht en warmte tegenover de duisternis en kou van de winter. Meer dan duizend jaar later wordt het nog altijd door Iraanse volken gevierd.
Waren Hushang en Tahmuras Perzisch of Koerdisch?
Net als de rest van dit erfgoed behoren zij gemeenschappelijk tot alle Iraanse volken, waaronder Koerden en Perzen. Hun volledigste gestalte staat in het Perzische Shahnameh, maar zij vormen de gedeelde erfenis van een hele familie van volken, niet het bezit van één natie.
Bronverwijzingen en verdere lectuur
Hushang — artikel op Wikipedia
Tahmuras — artikel op Wikipedia
De Pishdadische dynastie — Wikipedia
Vuur in de oude Iraanse cultuur — Wikipedia
De Pishdadische dynastie — the-persians.co.uk