Inleiding
Onder de vele heilige figuren van het jezidisme staat er één wiens naam in de verbeelding van de gelovigen verbonden is met een schepsel dat in de hele oude wereld zowel werd gevreesd als vereerd: de slang. Sheikh Mend, in het Koerdisch bekend als Sex Mend, wordt vereerd als de Xudan, de heer en beschermer, van de slangen. Tot op heden gelooft men dat zijn nakomelingen door slangen niet worden geschaad en hun beten kunnen genezen. Hij is een van de markantste heiligen van de jezidische traditie, een godsdienst die inheems is bij de Koerden en een van de oudste geloven van de streek.
Toch was Sheikh Mend veel meer dan een figuur uit de heilige legende. Hij was een werkelijke historische persoon uit de twaalfde en dertiende eeuw, een Koerdische prins en bevelhebber in het leger van de Ajjoebiden, de dynastie van de beroemde Saladin, die hem met de titel Emir van de Koerden eerde en hem tot stichter maakte van een Koerdisch vorstendom dat vierhonderd jaar zou bestaan. In hem ontmoeten het heilige en het wereldse elkaar: een heilige die ook een krijger-prins was, een heilige heer van slangen die ook heerser van een emiraat was.
Sheikh Mend begrijpen betekent een glimp opvangen van de rijkdom van de jezidische traditie, waarin de slang niet zoals in sommige godsdiensten een figuur van het kwaad is, maar een heilig en beschermend wezen, een symbool van genezing, wijsheid en veiligheid. Het betekent ook een glimp opvangen van een hoofdstuk uit de Koerdische geschiedenis waarin de heilige families van de jezidi’s tevens de heren en heersers van het land waren. Zijn verhaal verweeft mythe en geschiedenis onlosmakelijk met elkaar.
Inhoud
Een heilige uit het Shemsani-geslacht
Wie was Sheikh Mend?
Sheikh Mend, in het Koerdisch Sex Mend en ook Sheikh Mand of Sheikh Mand Pasha genoemd, was een jezidische heilige uit de twaalfde en dertiende eeuw, vooral vereerd als de heer van de slangen. Hij was de oudste zoon van de grote heilige Sheikh Fakhradin en behoorde tot het Shemsani-geslacht van jezidische sheikhs. Naast zijn heilige rol was hij een historische heerser en militaire bevelhebber die het Koerdische emiraat Kilis stichtte en de Ajjoebidische dynastie van Saladin diende. Zijn nakomelingen vormen hun eigen sheikh-familie, de Mendkan, en men gelooft dat zij tot op heden zijn macht over slangen dragen.
Een heilige uit het Shemsani-geslacht
Sheikh Mend behoorde tot het verhevenste heilige geslacht van het jezidisme. Zijn vader was Sheikh Fakhradin, in het Koerdisch Sex Fexredin, die tot de Heft Sirr wordt gerekend: de Zeven Mysteries of Zeven Goddelijke Wezens aan wie God volgens het jezidische geloof de zorg voor de wereld toevertrouwde en die samen met de Pauwenengel aan het hoofd van het geloof worden geëerd. Fakhradin was een van de vier zonen van prins Ezdina Mir, de vier die de voorvaders van de vier Shemsani-sheikhgeslachten werden en die worden beschouwd als aardse incarnaties van engelachtige wezens.
Binnen deze heilige familie stond Sheikh Mend tussen roemrijke verwanten. Zijn oom was de grote Sheikh Shems, de heilige van de zon en het licht; zijn zus was Khatuna Fexra, vereerd als een van de belangrijkste vrouwelijke heiligen van het jezidisme, de hoedster van de bevalling en van vrouwen en kinderen; en zijn broers waren Sheikh Bedir en Sheikh Aqub. Van Sheikh Mend zelf stamt een afzonderlijke sheikh-familie af, de Mendkan, die binnen het geslacht van Fakhradin een eigen groep vormen en zijn heilige rol van generatie op generatie bewaren. In dit geslacht geboren worden betekende een plaats in het hart van de jezidische heilige orde erven.
Belangrijkste punten
Sheikh Mend is de jezidische heilige die als de heer van de slangen wordt vereerd.
Hij was de oudste zoon van Sheikh Fakhradin uit het Shemsani-sheikhgeslacht.
In het jezidisme is de slang een heilig en beschermend wezen, geen kwaadaardig wezen.
Men gelooft dat zijn nakomelingen, de Mendkan, slangenbeten genezen en door slangen niet worden geschaad.
Hij was een historische heerser, de eerste emir van het Koerdische emiraat Kilis.
Saladin eerde hem met de titel Emir van de Koerden.
Kerngegevens
Naam: Sheikh Mend (Koerdisch: Sex Mend); ook Sheikh Mand, Sheikh Mand Pasha
Leefde: Van de 12e tot de 13e eeuw
Type: Een jezidische heilige uit het Shemsani-sheikhgeslacht
Vader: Sheikh Fakhradin (Sex Fexredin), een van de Zeven Goddelijke Wezens
Broers en zus: Sheikh Bedir, Sheikh Aqub en de heilige Khatuna Fexra
Bekend als: De Xudan, of heer, van de slangen in het jezidisme
Geslacht: Stichter van de Mendkan-sheikhfamilie, die nog steeds slangenbeten geneest
Heiligdommen: In Lalish en Ain Sifni in de streek Sheikhan
Historische rol: Eerste heerser van het Koerdische emiraat Kilis
Geëerd door: Saladin, die hem tot Emir van de Koerden benoemde
De heer van de slangen
De rol waarvoor Sheikh Mend het geliefdst en bekendst is, is die van de Xudan van de slangen, de heer, beschermheilige en beschermer van slangen in het jezidische geloof. In een traditie rijk aan heilige figuren die over bepaalde levenssferen waken, is Sheikh Mend degene aan wie de slangenwereld toebehoort, en de slang is zijn heilige embleem. Deze band strekt hem niet tot nadeel, want in het jezidisme is de slang een schepsel met een diepe en positieve betekenis. Haar heer zijn betekent een ereplaats innemen.
In een van haar levendige verhalen vertelt de traditie dat Sheikh Mend zelf ooit de gedaante van een grote zwarte slang aannam om vijanden die zijn volk aanvielen te verdrijven. Hij zette de kracht van de slang in voor de bescherming van de gelovigen. Of zulke verhalen nu over het leven van de heilige of als legende worden verteld, zij drukken de kern van zijn rol uit: de slang is onder zijn heerschappij een hoeder en beschermer en Sheikh Mend gebruikt haar kracht voor het welzijn van zijn volk. Het is een treffende, mooie voorstelling die hem onder de heiligen van de streek onderscheidt.
De heilige slang
Om Sheikh Mend te begrijpen moet men de plaats van de slang in het jezidisme begrijpen, die sterk verschilt van haar plaats in sommige andere geloven. De slang is in de jezidische traditie allerminst een schepsel van kwaad of verleiding, maar heilig en weldadig, verbonden met wijsheid, kennis, genezing, vruchtbaarheid en bovenal bescherming en veiligheid. De beroemdste uitdrukking hiervan is te vinden in Lalish, de heilige vallei die het geestelijke hart van de jezidische wereld vormt, waar naast de deur van het centrale heiligdom een grote zwarte slang in de muur is uitgehouwen.
Dit beeld, de enorme zwarte slang die rechtop bij de ingang van het heiligdom van Sheikh Adi staat, door de eeuwen heen donker geworden door het roet van de heilige lampen, is een van de eerste dingen die elke pelgrim bij het betreden van het heiligdom ziet. Het wordt met eerbied behandeld. Het is een teken van de beschermende macht die over de heilige plaats waakt. Door de slang op deze manier te eren bewaren de jezidi’s een van de oudste heilige symbolen van de hele streek. Sheikh Mend staat als heer van de slangen als de heilige boven dit eerbiedwaardige en beschermende embleem.
De slang die de ark redde
In de jezidische heilige traditie wordt de eerbied voor de slang verklaard door een mooie legende die met het verhaal van de grote zondvloed verbonden is. Zoals de traditie vertelt, was de romp van de ark van Noach beschadigd toen deze na het stijgen van het water op de berg tot rust kwam. Zij begon te lekken en dreigde te zinken en alle levende wezens aan boord te verdrinken. Op dat gevaarlijke moment kronkelde een zwarte slang zich stevig over het gat in de romp. Zij dichtte het lek met haar eigen lichaam, hield zo de ark drijvend en redde het leven van allen aan boord en daarmee de toekomst van de wereld.
Daarom werd de slang volgens de traditie een heilig schepsel, een symbool van veiligheid, zekerheid en redding, dat nooit gedood zou mogen worden. De zwarte slang in Lalish wordt opgevat als dezelfde slang, de redder van de ark. De slang die voor Sheikh Mend en zijn geslacht heilig is, is opnieuw dezelfde. In dit ene beeld komt de hele betekenis van de jezidische slang samen: geen brenger van ondergang, maar een bewaarder van leven, juist het schepsel dat ooit de wereld van de wateren redde. Deze beschermende en levengevende slang is degene waarover Sheikh Mend als heer regeert.
Het levende geslacht
Sheikh Mends heilige rol eindigde niet met zijn leven, maar wordt via zijn nakomelingen doorgegeven: de sheikh-familie die bekendstaat als de Mendkan en waarvan men gelooft dat zij zijn macht over slangen tot op heden draagt. Volgens de levende traditie zijn de leden van zijn geslacht gezegend, zodat slangen hen niet bijten en zij de slangenbeten van anderen kunnen genezen. Zij zijn in feite erfelijke genezers en jezidi’s die door een slang waren gebeten kwamen traditioneel bij hen voor genezing.
Dit is een van de opmerkelijkste kenmerken van de verering van Sheikh Mend: zij is niet slechts de herinnering aan een heilige uit een ver verleden, maar een levende praktijk, belichaamd in werkelijke families die de aan hun heilige voorvader toegeschreven gave blijven uitoefenen. Bij hun genezingswerk kunnen de nakomelingen van Sheikh Mend het heilige beeld van de slang gebruiken en putten uit de beschermende kracht die van hun voorvader uitgaat. Zo blijft de heilige onder zijn volk aanwezig en werkzaam. Zijn zegen wordt in elke generatie van zijn geslacht vernieuwd: een levendig voorbeeld van hoe de jezidische heilige orde het heilige in het weefsel van het dagelijks leven verweeft.
De emir en bevelhebber
Ondanks zijn heilige uitstraling was Sheikh Mend ook een figuur van vaste historische grond, en een machtige. Hij was een van de leiders van de Koerdische Hakkari-stam en een bevelhebber van het Hakkari-regiment in het leger van de Ajjoebidische dynastie, het huis gesticht door de beroemde Koerdische heerser Saladin, die de islamitische wereld in het tijdperk van de kruistochten leidde. Als krijger en leider van zijn volk verleende Sheikh Mend belangrijke diensten aan de Ajjoebidische staat.
Als beloning voor die diensten verleende Saladin, zelf een Koerd, Sheikh Mend de verheven titel Emir van de Koerden, samen met de heerschappij over de burcht Qoseir ten westen van Aleppo en een leengebied over de Koerden van de Levant. Zo werd de heilige heer van slangen ook een wereldlijke prins, met gezag over Koerdische gemeenschappen in de Syrische landen. Het is een treffende illustratie van hoe in de Koerdische wereld van die tijd heilig en wereldlijk gezag in één familie verenigd konden zijn en hoe de grote jezidische heilige huizen ook regerende huizen waren.
Het emiraat Kilis
Uit het gezag dat aan Sheikh Mend werd verleend groeide een duurzaam Koerdisch vorstendom: het emiraat Kilis, in het Koerdisch Mirektiya Kilise, dat de streken Kilis en Afrin in het grensgebied van Noord-Syrië en Zuid-Anatolië bestuurde. Het emiraat werd aan het einde van de twaalfde eeuw als vazal van de Ajjoebiden gevestigd, met Sheikh Mend als stichter en eerste heerser. Zijn heersers waren zijn nakomelingen, het geslacht van de heilige familie van Fakhradin. Gedurende een opmerkelijk lange tijd, tot in het begin van de zeventiende eeuw, bleef deze Koerdische dynastie bestaan.
De traditie herinnert eraan dat Sheikh Mends opkomst tot deze hoge positie niet zonder tegenstand verliep. De sheikhs van de jezidische Koerden die over de streken tussen Hama en Maras verspreid waren, betwistten aanvankelijk zijn aanspraak op zulk gezag. De rivaliteit was scherp en leidde soms zelfs tot gewapende strijd. Maar Sheikh Mend overwon hen en uiteindelijk erkenden zij zijn leiderschap. Zo verstevigde hij zijn gezag over de Koerdische en jezidische gemeenschappen van de westelijke landen en legde hij de basis voor een vorstendom dat vier eeuwen lang de naam en het bloed van zijn heilige huis zou dragen.
Een gedeeld slangenerfgoed
De slangenverering die rond Sheikh Mend is geconcentreerd is niet uniek voor de jezidi’s, maar wordt in verschillende vormen gedeeld door verscheidene oude geloofsgemeenschappen van de Koerdische wereld, waaronder de yarsani en de Koerdische alevieten. Deze gedeelde eerbied verwijst volgens veel geleerden naar een zeer oude religieuze laag in de streek, een voorislamitisch erfgoed waarin de slang een heilige en beschermende plaats innam. Het is een van de draden die de uiteenlopende geestelijke tradities verbinden die de Koerden hebben voortgedragen.
Deze heilige, beschermende slang mag niet worden verward met elke slangenfiguur uit de Koerdische en regionale legenden. De slang van Sheikh Mend is een heilige hoeder, in betekenis duidelijk onderscheiden van een figuur als Shahmaran, de wijze slangenkoningin van de bredere folklore van de streek, of van de dreigende slangen die zich in de oude mythen uit de schouders van tirannen kronkelen. In de figuur van Sheikh Mend is de slang uitsluitend een schepsel van bescherming en genezing, de redder van de ark en de hoeder van de heilige plaats. Deze betekenis heeft de jezidische traditie met zoveel zorg bewaard.
Symboliek en betekenis
De figuur van Sheikh Mend brengt verschillende rijke betekenislijnen samen. Als heer van de slangen belichaamt hij de jezidische opvatting van de slang als heilige beschermer, een wezen van genezing en veiligheid in plaats van schade. In hem drukt het geloof zijn eerbied voor een van de oudste heilige symbolen van het land uit. Zijn levende geslacht van genezers toont hoe de jezidische traditie haar heiligen in de wereld aanwezig en werkzaam houdt, terwijl hun zegeningen via werkelijke families naar de praktische zorg voor zieken en lijdenden stromen.
In de vereniging van zijn heilige en wereldlijke rollen, de heilige die ook emir was, belichaamt Sheikh Mend een hele wereld: de Koerdische wereld van de middeleeuwse eeuwen, waarin heilige families ook regerende huizen waren en het geestelijke en politieke geen afzonderlijke rijken vormden maar verweven waren. Hem herinneren betekent herinneren dat het jezidische geloof ooit niet alleen een godsdienst van bergdorpen was, maar het geloof van prinsen en emiraten, verweven met de geschiedenis en macht van de Koerdische landen.
Sheikh Mend en de Koerden
Sheikh Mend neemt een gekoesterde plaats in de Koerdische wereld in, bovenal onder de jezidi’s, voor wie hij een levende aanwezigheid is in plaats van een verre herinnering. Als heer van de slangen wiens geslacht nog steeds geneest is hij verweven met het praktische religieuze leven van de gemeenschap. Als heilige uit de heilige familie die van de Zeven Goddelijke Wezens afstamt, staat hij dicht bij het hart van de jezidische heilige orde. Als stichter van een emiraat en Emir van de Koerden behoort hij ook tot de politieke geschiedenis van zijn volk.
Voor de jezidi’s, die door de eeuwen heen zwaar hebben geleden en vasthouden aan een van de oudste en meest verkeerd begrepen geloven van de streek, zijn figuren als Sheikh Mend een bron van identiteit, continuïteit en trots. Hij verbindt de huidige gemeenschap met een lange en waardige geschiedenis, zowel heilig als wereldlijk. Zijn blijvende verering is een teken van de veerkracht van een traditie die tegen grote tegenslagen in heeft overleefd. Sheikh Mend eren betekent de diepte en het voortbestaan van het jezidische erfgoed binnen het bredere verhaal van de Koerden eren.
Discussies en misvattingen
Heeft de slang van Sheikh Mend een sinistere betekenis? Nee, en dat is het belangrijkste om te begrijpen. De jezidi’s hebben lang geleden onder wrede, valse beschuldigingen die in misverstanden over hun geloof zijn geworteld. Het bestaan van slangenverering is soms ten onrechte door buitenstaanders aangegrepen. In werkelijkheid is het jezidisme een monotheïstisch geloof en is de slang daarbinnen een heilig en beschermend wezen, een symbool van veiligheid, genezing en de redding van leven, geëerd als het schepsel dat de ark redde. Sheikh Mend is als haar heer een weldadige beschermheilige en er is niets duisters aan zijn verering. Zowel de tradities van de Pauwenengel als die van de slang moeten vanuit het eigen begrip van de jezidi’s worden verstaan, niet via de verdraaiingen van degenen die hen niet begrepen.
Was Sheikh Mend een heilige of een historische figuur? Hij was beide, en dat is mede wat hem zo interessant maakt. De heilige tradities stellen hem voor als een heilige figuur uit het Shemsani-geslacht, met wonderbaarlijke macht over slangen. Het historische bronnenmateriaal getuigt van hem als werkelijke heerser en Ajjoebidisch bevelhebber, de stichter van het emiraat Kilis, geëerd door Saladin. Zoals zo vaak in de levens van de jezidische heilige familie zijn heilige legende en gedocumenteerde geschiedenis verweven, en beide behoren tot het volledige beeld van de man.
Hoe zeker zijn de details van zijn leven? Zoals bij de meeste figuren uit die verre tijd, en vooral gezien de grote verliezen die de jezidische mondelinge traditie door eeuwen van vervolging heeft geleden, zijn veel bijzonderheden alleen uit de heilige traditie bekend en bij benadering gegeven. Zijn levensdata worden uiteenlopend in de twaalfde en dertiende eeuw geplaatst en zijn heilige genealogie wordt als een religieuze traditie beschouwd, niet als documentair bewijs. Het is het eerlijkst deze te ontvangen als de gekoesterde tradities van een levend geloof, met erkenning van de vaste historische kern van zijn rol in het Ajjoebidische tijdperk en de stichting van Kilis.
Verwante onderwerpen
Lalish: de heilige jezidische vallei waar de heilige zwarte slang bij het heiligdom is uitgehouwen
Sheikh Adi: de centrale jezidische heilige wiens heiligdom in Lalish de slang draagt
De Zeven Engelen: de Heft Sirr, onder wie Sheikh Mends vader Fakhradin
Tawuse Melek: de Pauwenengel, het hoofd van het jezidische geloof
Sheikh Shems: de heilige van de zon, Sheikh Mends oom uit het Shemsani-geslacht
Shahmaran: de slangenkoningin van de bredere folklore, onderscheiden van de heilige slang
Veelgestelde vragen
Wie was Sheikh Mend?
Sheikh Mend, in het Koerdisch Sex Mend, was een jezidische heilige uit de twaalfde en dertiende eeuw, vereerd als de heer van de slangen. Hij was de oudste zoon van de grote heilige Sheikh Fakhradin en behoorde tot het Shemsani-geslacht van jezidische sheikhs. Hij was ook een historische heerser en Ajjoebidisch bevelhebber die het Koerdische emiraat Kilis stichtte. Men gelooft dat zijn nakomelingen, de Mendkan, tot op heden zijn macht over slangen dragen.
Waarom wordt Sheikh Mend de heer van de slangen genoemd?
Hij wordt vereerd als de Xudan, de heer en beschermer, van slangen in het jezidische geloof, waarin de slang een heilig en weldadig wezen is. De traditie vertelt dat hij slangen kon bevelen en zelfs de gedaante van een grote zwarte slang aannam om zijn volk te beschermen. Men gelooft dat zijn nakomelingen door slangen niet worden geschaad en hun beten kunnen genezen. De titel weerspiegelt zijn rol als de heilige die over een heilig en beschermend schepsel waakt.
Is de slang kwaadaardig in het jezidisme?
Nee. In het jezidisme is de slang een heilig en beschermend wezen, verbonden met wijsheid, genezing, vruchtbaarheid en veiligheid, heel anders dan haar rol in sommige andere geloven. Een beroemde legende vertelt dat een zwarte slang de ark van Noach redde door met haar lichaam een lek te dichten. Daarom wordt de slang als redder van leven geëerd. De grote zwarte slang die bij het heiligdom van Lalish is uitgehouwen weerspiegelt deze eerbied. Het jezidisme is een monotheïstisch geloof en er is niets sinisters aan het eren van de slang.
Wat is het Mendkan-geslacht?
De Mendkan zijn de sheikh-familie die van Sheikh Mend afstamt en een eigen groep vormt binnen het geslacht van Sheikh Fakhradin onder de Shemsani-sheikhs. Volgens de levende traditie dragen de leden van dit geslacht de macht van hun voorvader over slangen: slangen bijten hen niet en zij kunnen de slangenbeten van anderen genezen. Zij zijn in feite erfelijke genezers die Sheikh Mends heilige rol tot op heden levend houden.
Was Sheikh Mend een werkelijke historische persoon?
Ja. Naast zijn heilige rol wordt Sheikh Mend vermeld als een werkelijke historische figuur: een leider van de Koerdische Hakkari-stam en bevelhebber in het Ajjoebidische leger van Saladin, die hem eerde met de titel Emir van de Koerden en een leengebied in de Levant. Hij werd de eerste heerser van het Koerdische emiraat Kilis, een vorstendom dat onder zijn nakomelingen tot in de zeventiende eeuw bleef bestaan.
Wat was het emiraat Kilis?
Het emiraat Kilis was een Koerdisch vorstendom dat de streken Kilis en Afrin in het grensgebied van Noord-Syrië en Zuid-Anatolië bestuurde. Het werd aan het einde van de twaalfde eeuw als vazal van de Ajjoebidische dynastie gesticht. De eerste heerser was Sheikh Mend en de heersers waren zijn nakomelingen uit de heilige familie van Fakhradin. Het emiraat bleef ongeveer vier eeuwen bestaan, tot in het begin van de zeventiende eeuw.
Bronnen en verdere lectuur
Sheikh Mand — de bijdrage op Wikipedia
Fexredin (Sheikh Fakhradin) — de bijdrage op Wikipedia
Sex Mend en de rol van slangen in het jezidisme — Ezidi Heritage
Slangensymboliek in de jezidische godsdienst — Hevsel Times
De zwarte slang (Eszter Spat) — Central European University
Het emiraat Kilis — de bijdrage op Wikipedia
Khatuna Fekhra — de bijdrage op Wikipedia
Slangensymboliek in de jezidische religieuze traditie — Academia.edu