Inleiding
Tishtrya is de stralende stergodheid van de regen in het zoroastrisme, een van de lagere heilige wezens, de yazata’s, die Ahura Mazda, de Wijze Heer, dienen. Hij is de heldere ster waarnaar de oude Iraniërs aan het begin van de zomer uitkeken, de voorbode van de levengevende regens en de held van een van de levendigste en geliefdste mythen van de hele traditie: de kosmische strijd om het water van de wereld.
In zijn grote hymne galoppeert Tishtrya als een schitterend wit paard naar de kosmische zee om te strijden tegen Apaosha, de verschrikkelijke demon van de droogte. Aanvankelijk wordt hij teruggeslagen, verzwakt doordat mensen hem niet hadden geëerd. Maar gesterkt door een offer keert hij terug, overwint de demon en laat regen los op de verdorde, dorstige aarde. Het is een verhaal over water en leven en over hoe goden en mensen samen de wereld in leven houden: een thema zo diep als de bronnen die de Koerden en alle Iraanse volken altijd heilig hebben gehouden, zoals het water van Anahita.
Tishtrya’s naam staat nog steeds op de kalender: de vierde maand van het Iraanse jaar, Tir, is naar hem genoemd en zijn oude midzomerfeest Tiregan, een vreugdevol feest van water en regen, wordt nog altijd gevierd. Zijn verhaal volgen betekent een wereld betreden waarin de wisseling van de seizoenen een heilig drama was en het vallen van de regen een overwinning van goed op kwaad.
Inhoud
De ster en de boogschutter: Arash
Wie is Tishtrya?
Tishtrya, in het Middelperzisch Tishtar en in het moderne Perzisch Tir, is de yazata of godheid van regen en vruchtbaarheid in het zoroastrisme en personifieert de schitterende ster Sirius. Hij wordt bezongen in de Tishtar Yasht en is beroemd om de kosmische strijd waarin hij als wit paard tegen Apaosha, de droogtedemon, vecht en hem uiteindelijk verslaat om de regen op aarde los te laten. Hij geeft zijn naam aan de maand Tir en het oude regenfeest Tiregan en wordt geëerd als brenger van het water waarvan alle leven afhangt.
Kernpunten
Tishtrya is de zoroastrische yazata van de regen en personifieert de ster Sirius.
Zijn grote hymne is de Tishtar Yasht of Tir Yasht.
Hij verschijnt in drie gedaanten: een jongeling, een stier met gouden hoorns en een wit paard.
Hij bestrijdt Apaosha, de droogtedemon die als zwart paard verschijnt.
Eerst is hij verzwakt; hij wint pas nadat Ahura Mazda een offer brengt om hem te sterken.
Hij wordt geëerd tijdens het midzomerwaterfeest Tiregan en geeft zijn naam aan de maand Tir.
Feiten in het kort
Naam: Tishtrya in het Avestisch; Tishtar in het Middelperzisch; Tir in het moderne Perzisch
Soort figuur: Yazata van regen en vruchtbaarheid, personificatie van de ster Sirius
Avestische hymne: De Tishtar Yasht of Tir Yasht (Yasht 8)
Gedaanten: Een jongeling van vijftien, een witte stier met gouden hoorns en een wit paard
Tegenstander: Apaosha, de droogtedemon die als zwart paard verschijnt
Strijdtoneel: Vourukasha, de grote kosmische zee
Geholpen door: Ahura Mazda, die een offer brengt om hem te sterken
Feest: Tiregan, een midzomerregenfeest op de dag van Tir
Verbonden met: De boogschutter Arash en Haurvatat, de Onsterfelijke van het water
Overlevering: De Avesta, vooral de Tishtar Yasht; latere Pahlavi-teksten
De ster van de regen
Tishtrya is het goddelijke wezen van Sirius, de helderste ster aan de nachtelijke hemel, waarvan de oude Iraniërs de opkomst aan het begin van de zomer als teken van naderende regen volgden. Als yazata van regenval en vruchtbaarheid bewaakt hij het water dat uit de hemel valt. Hij is nauw verbonden met het werk van Haurvatat, de Weldoende Onsterfelijke die over het water van de wereld waakt. Zonder Tishtrya verdorren de velden; met hem drinken en groeien ze.
Zijn verering is zeer oud. De Tishtar Yasht, de achtste van de grote Avestische hymnen, is aan zijn lof gewijd en zijn naam reikt terug tot het gedeelde Indo-Iraanse verleden, met een verwant in de oude Indiase sternaam Tishya. In het lange geheugen van de Iraanse volken kwamen de heldere zomerster en de regen die zij aankondigde samen in één stralende figuur. In de droge maanden, wanneer het hele land op water wachtte, keek men naar hem uit en bad men tot hem.
De drie gedaanten
Een van Tishtrya’s opvallendste kenmerken is dat hij in drie opeenvolgende gedaanten verschijnt, elk een beeld van kracht en vernieuwing. Eerst komt hij als een krachtige jongeling van vijftien met heldere ogen en vol energie; dan als een grote witte stier met gouden hoorns, symbool van vruchtbaarheid en overvloed; en ten slotte, het bekendst, als een prachtig wit paard met gouden oren en staart dat door de hemel naar de kosmische zee galoppeert. Deze gedaantewisseling herinnert aan de vele vormen van overwinningsgod Verethragna, met wie Tishtrya de gedaanten van jongeling, stier en paard deelt.
Als stralend wit paard rijdt Tishtrya zijn grote strijd tegemoet. Hij snelt naar Vourukasha, de enorme mythische zee die het water van de wereld bevat, om haar water op te trekken en als regen over de aarde uit te sturen. Maar de weg is versperd: de machten van de droogte wachten om hem tegen te houden en het lot van de regen hangt af van de naderende strijd.
De strijd met Apaosha
Bij de zee treft Tishtrya zijn grote vijand Apaosha, de droogtedemon, wiens naam ongeveer «het niet-gedijen» of «het verdorren» betekent. Tegenover het schitterende witte paard met zijn gouden tooi rijst Apaosha als een gruwelijke omkering van dezelfde gedaante op: een afzichtelijk zwart paard met zwarte oren en zwarte staart, beeld van het verschroeide, levenloze land. De twee stormen op elkaar af en de strijd om het water van de wereld begint.
Zij vechten drie dagen en drie nachten aan de rand van de kosmische zee. Tot ontsteltenis van de hele wereld begint Apaosha te winnen. De hymne geeft een bittere reden: Tishtrya is verzwakt doordat de mensen hem niet naar behoren eerden en de gebeden en offers nalieten die de goden kracht geven. Uitgeput door gebrek aan toewijding wordt de regenster teruggedrongen en de droogtedemon verjaagt hem van het strijdveld. De regen blijft uit en de aarde begint te sterven.
Het offer en de regen
Verslagen en wanhopig roept Tishtrya tot Ahura Mazda, de Wijze Heer. Hij klaagt dat hij zwak is achtergelaten doordat stervelingen hem de verschuldigde verering onthielden. Hier keert het verhaal door een opmerkelijke daad: de hoogste God zelf brengt een offer aan zijn eigen dienaar en stort goddelijke kracht in de falende ster. Vernieuwd en machtig keert Tishtrya op het middaguur naar de zee terug en valt Apaosha opnieuw aan. Ditmaal overwint hij en verdrijft de verslagen droogtedemon.
Na de overwinning stijgt het water van Vourukasha naar de hemel en laat Tishtrya de regen vrij neervallen op de uitgedroogde velden en weiden van de wereld. Ook verjaagt hij de pairika’s, de droogteheksen die als vallende sterren door de hemel schieten. Het land drinkt en leeft weer. De les van de hymne is helder en diep: de wereldorde wordt door goden en mensen samen onderhouden. De gebeden en offers van gewone mensen maken deel uit van de kracht die de regen laat terugkeren en de wereld in leven houdt.
Tishtrya en het water
Tishtrya werkt niet alleen. In de zoroastrische voorstelling is hij de aanvoerder van de sterren die het water brengen. Hij leidt een groot gezelschap hemellichamen, waaronder de ster Satavaesa, bij het verzamelen van de regen en het uitzenden ervan over de zeven gebieden van de aarde. Hij staat ook naast de andere watermachten, vooral Anahita, de vrouwe van rivieren en bronnen, bij de gezamenlijke grote taak de levende wereld te bevloeien.
Daarin weerspiegelt hij een van de diepste waarden van het Iraanse geloof: de heiligheid van water. In een land waar regen het verschil tussen overvloed en hongersnood kon betekenen, was de godheid die het water verzekerde geen onbeduidende figuur, maar een bewaker van het leven zelf. Vallende regen werd als een heilig geschenk ervaren, een jaarlijks hernieuwde overwinning op de altijd dreigende macht van de droogte.
Het feest van Tiregan
Tishtrya wordt geëerd tijdens een van de grote overgeleverde feesten van de oude Iraanse wereld, Tiregan, gevierd op het hoogtepunt van de zomer op de dag van Tir. Naast het lentefeest Newroz en het herfstfeest Mehregan op de kalender is Tiregan een vreugdevol feest van water en regen: een gebed in de vorm van een viering dat de droge tijd mag eindigen en de regen mag terugkeren.
De gebruiken zitten vol water en kleur. Mensen bespatten en besprenkelen elkaar met water, Ab-Pashi genoemd, als teken van de verlangde regen. Jongeren binden regenboogkleurige banden om hun polsen, dragen die enkele dagen en werpen ze daarna in een stromende beek of geven ze aan de wind mee, om hun wensen ter vervulling weg te sturen. Er wordt gedanst, poëzie voorgedragen en traditioneel eten gedeeld. In alles leeft de oude hoop voort dat de regenster opnieuw de droogte zal overwinnen en de wereld zal worden vernieuwd.
De ster en de boogschutter: Arash
Met het feest van Tir is een andere, heel verschillende legende verweven: die van Arash de Boogschutter. De verbinding zit deels in de naam, want Tir betekent pijl in het Perzisch, en deels in de oude hymne zelf. Die vergelijkt Tishtrya’s snelle vlucht naar de kosmische zee met de vlucht van een bovennatuurlijke pijl, afgeschoten door de grote boogschutter Arash. De twee verhaallijnen, regenster en heldhaftige boogschutter, worden al lang samen gevierd. De legende behoort tot dezelfde epische wereld als de Shahnameh, het tijdperk van de lange oorlog tussen Iran en Turan.
In het verhaal moet één pijl de grens vastleggen die de oorlog beëindigt: waar hij neerkomt worden beide landen gescheiden. De edele Arash wordt gekozen. Hoewel hij weet dat de inspanning zijn leven zal kosten, beklimt hij bij dageraad de berg Damavand en schiet de pijl met al zijn kracht en zijn levensenergie af. De pijl vliegt van zonsopgang tot zonsondergang en valt uiteindelijk bij een verre rivier. Zo wordt een rechtvaardige grens getrokken en komt vrede, terwijl Arash zelf, volkomen uitgeput, dood op de berg neervalt. Zijn onzelfzuchtige offer voor zijn volk maakte hem tot een van de geliefdste helden van de Iraanse wereld. Zijn verhaal gaat, net als dat van Tishtrya, over leven dat wordt gegeven opdat anderen kunnen gedijen.
Symboliek
In het hart van Tishtrya’s mythe ligt de eeuwige strijd van leven tegen dood, van water tegen verdorrende droogte, van goed tegen kwaad. Die wordt uitgevochten in de voor een oud landbouwvolk essentieelste natuurgebeurtenis: de komst van de regen. Het schitterende witte paard en het afzichtelijke zwarte paard zijn de twee gezichten van het jaar zelf, vruchtbaarheid en dorheid. De overwinning van het licht op het duister is de overwinning waarvan de hele wereld afhangt.
Maar de diepste toon van het verhaal is de voorstelling van een samenwerkende kosmos. Tishtrya faalt wanneer hij niet wordt geëerd en overwint pas wanneer hij kracht ontvangt. Zelfs de Wijze Heer buigt zich om voor zijn dienaar een offer te brengen. De boodschap is dat niemand, zelfs geen god, alleen staat en dat de gebeden en goede daden van gewone mensen werkelijk tellen. Zij helpen het grote rad van de seizoenen te draaien en de regen en de wereld in leven te houden.
Tishtrya en de Koerden
Als een van de grote godheden van de oude Iraanse wereld behoort Tishtrya tot het gedeelde erfgoed van alle Iraanse volken, ook de Koerden. De eerbied voor water en heilige bronnen waarvan zijn mythe vervuld is, wortelt ook diep in de Koerdische cultuur. De grote Iraanse seizoensfeesten, waaronder zijn Tiregan, behoren tot dezelfde oude cyclus die de Koerden hun gekoesterde Newroz gaf. Het verlangen naar regen in een droog land en de vreugde wanneer die komt zijn gevoelens die de bergvolken van Koerdistan altijd hebben gekend.
Zoals steeds bij deze gedeelde erfenis zou het verkeerd zijn Tishtrya als uitsluitend Koerdisch op te eisen. Hij is de gemeenschappelijke schat van een hele familie van Iraanse volken, waaronder Perzen en Koerden, en van het zoroastrische geloof dat zijn mythe haar volledigste vorm gaf. De Koerden mogen deze stralende regenster terecht rekenen tot de legenden van hun bredere wereld: een herinnering aan de tijd waarin de hele jaarcyclus een heilig verhaal was.
Debatten en misvattingen
Is Tishtrya een god? Geen onafhankelijke. Hij is een yazata, een van de vele heilige wezens die de ene hoogste God, Ahura Mazda, dienen. Iedere overwinning van hem wordt begrepen als een overwinning van de goede schepping van de Wijze Heer. Het hart van zijn mythe, waarin Ahura Mazda hem moet sterken, maakt duidelijk dat Tishtrya dienaar en werktuig van het goddelijke is, geen rivaal ervan.
Is de regenmythe hetzelfde als de legende van Arash? Het zijn twee verschillende verhaallijnen die het feest van Tir al lang samen viert. De ene is de kosmische strijd van de regenster tegen de droogte; de andere de menselijke legende van de boogschutter die zijn leven gaf om een rechtvaardige grens te trekken. Zij worden verbonden door het woord Tir, pijl, en door de vergelijking in de oude hymne van Tishtrya’s vlucht met een vliegende pijl, maar begonnen als afzonderlijke verhalen.
Is het verhaal Perzisch of Koerdisch? Net als de rest van dit erfgoed behoort Tishtrya gemeenschappelijk tot alle Iraanse volken. Zijn mythe bloeide in het zoroastrische geloof van het oude Iran, maar is de gedeelde erfenis van Perzen, Koerden en hun buren. Hij kan het best worden begrepen als deel van een schat van een hele familie van volken, in plaats van als eigendom van één natie.
Verwante onderwerpen
Anahita: de vrouwe van het water, Tishtrya’s metgezellin bij het bevloeien van de wereld
Mithra: de heer van verbond en licht, een andere grote yazata
Verethragna: de yazata van de overwinning, die Tishtrya’s wisselende gedaanten deelt
Ahura Mazda: de Wijze Heer die offert om de regenster te sterken
De Amesha Spenta’s: de Weldoende Onsterfelijken, waaronder Haurvatat van het water
De Faravahar: het gevleugelde embleem van het zoroastrische geloof
Veelgestelde vragen
Wie is Tishtrya?
Tishtrya is de zoroastrische yazata van de regen die de ster Sirius personifieert. Hij is beroemd om de kosmische strijd waarin hij als wit paard Apaosha, de droogtedemon, verslaat en de regen bevrijdt om op aarde neer te vallen.
Wat zijn Tishtrya’s drie gedaanten?
In de Tishtar Yasht verschijnt hij achtereenvolgens als een krachtige jongeling van vijftien, een grote witte stier met gouden hoorns en ten slotte een stralend wit paard met gouden oren en staart, de gedaante waarin hij om het water strijdt.
Wie is Apaosha?
Apaosha is de droogtedemon en grote vijand van Tishtrya. Zijn naam betekent het niet-gedijen of verdorren. In de mythe verschijnt hij als een angstaanjagend zwart paard en verslaat hij eerst de regenster, totdat Tishtrya wordt gesterkt en hem overwint.
Waarom werd Tishtrya aanvankelijk verslagen?
Omdat mensen hadden nagelaten hem met gebeden en offers te eren, die volgens de mythe de goden kracht geven. Pas nadat Ahura Mazda zelf hem een offer brengt, herwint Tishtrya zijn macht en wint hij.
Wat is het feest van Tiregan?
Tiregan is een oud Iraans midzomerfeest ter ere van Tishtrya, gevierd met waterspatten, het vastbinden van regenboogkleurige polsbandjes die later in beken worden geworpen, dans en poëzie. Het is naast Newroz en Mehregan een van de grote overgeleverde feesten.
Hoe is Tishtrya verbonden met Arash de Boogschutter?
Het feest van Tir vermengt de regenstermythe met de legende van Arash, de boogschutter die zijn leven gaf om met één pijl een rechtvaardige grens te trekken. Zij zijn verbonden door het woord Tir, pijl, en door de vergelijking in de oude hymne van Tishtrya’s vlucht met een vliegende pijl.
Bronnen en verdere literatuur
Tishtrya — artikel op Wikipedia
Apaosha — artikel op Wikipedia
Tishtar Yasht, Tir Yasht — artikel op Wikipedia
Tishtrya: God of Rain («Tishtrya: god van de regen») — Mythlok