Inleiding
In een geloof dat zijn heilige overlevering eeuwenlang vooral in het levende geheugen van voordragers bewaarde, is één heilige de beschermheer van het geschreven woord. Sjeik Hasan, in het Koerdisch Sex Hesen, ook Sexisin, wordt in het jezidisme vereerd als Meester van de Pen, heilige bewaker van schrift, boeken en kennis, en als een van de Zeven Goddelijke Wezens aan wie God de wereldzorg toevertrouwde. Zijn nakomelingen, de Adanisjeiks, mochten traditioneel als enigen in de jezidische samenleving lezen en schrijven: hoeders van de zeldzame, heilige letterkunst.
Sjeik Hasan was ook een werkelijke historische figuur, een leider van de jezidische gemeenschap in de woelige dertiende eeuw, uit de lijn van de grote heilige sjeik Adi. Onder zijn leiding zette het geloof een belangrijke stap naar de zelfstandige religie van vandaag. Zoals zo vaak in het jezidisme zijn het heilige en historische in hem verbonden: de eeuwige Meester van de Pen en een sterfelijke leider die leefde, leidde en een nog bestaande nakomelingenlijn naliet.
Zijn verhaal opent een nieuwe tak van de grote familie van jezidische heiligheid. De heiligen van Zon en Maan behoren tot de ene priesterlijn, maar Hasan is stamvader van een andere en beschermheer van een ander kostbaar geschenk: het geschreven woord, kennis en pen. Hem leren kennen toont hoe jezidi’s geleerdheid en letters eerden en geeft zicht op de rijke, ingewikkelde structuur van hun heilige wereld.
Inhoud
De herbevestiging van het oude geloof
Wie was sjeik Hasan?
Sjeik Hasan, in het Koerdisch Sex Hesen of Sexisin, gestorven in 1254, was een jezidische heilige en historische figuur. Hij wordt vereerd als aardse incarnatie van Melik Sexsin, een van de Zeven Goddelijke Wezens, en als Meester van de Pen, beschermheer van schrift en boeken. Hij leidde de gemeenschap in de dertiende eeuw, kwam uit de lijn van sjeik Adi en werd stamvader van de Adanisjeiks, de lijn met traditioneel het exclusieve recht op geletterdheid. Hij behoort tot de grondleggende geloofsfiguren.
De Meester van de Pen
Hasan wordt vereerd als aardse manifestatie van Melik Sexsin, een van de jezidische Zeven Goddelijke Wezens: de grote engelachtige uitstralingen van de ene God die volgens het geloof de wereld onder leiding van de Pauwenengel beheren. Elk van de Zeven is verbonden met bepaalde sferen en symbolen. Die van Melik Sexsin behoort tot de bijzonderste: hij is de heilige beschermheer van de Pen.
Daarom draagt Hasan de titel Xudane Qeleme, Meester van de Pen. Hij is verbonden met schrift, boeken, kennis en geleerdheid. In de jezidische symbolische wereld, waar Zon, Maan, vuur en slang elk heilige bewakers hebben, bewaakt hij het geschreven woord. Alle letters en geleerdheid staan onder zijn bescherming. Die waardige rol maakt hem tot heilige beschermheer van een van de kostbaarste menselijke kunsten.
Kernpunten
Sjeik Hasan wordt vereerd als jezidische Meester van de Pen, beschermheer van schrift en boeken.
Hij is de aardse incarnatie van Melik Sexsin, een van de Zeven Goddelijke Wezens.
Hij was een historische gemeenschapsleider die in 1254 stierf.
Hij kwam uit de lijn van de grote heilige sjeik Adi ibn Musafir.
Hij is stamvader van de Adanisjeiks, de traditioneel geletterde kaste.
Zijn zoon Sharafedin volgde hem op en sneuvelde in 1258 tegen de Mongolen.
Feiten in het kort
Naam: Sjeik Hasan (Koerdisch: Sex Hesen, Sexisin)
Gestorven: 1254
Soort: Jezidische heilige en historische figuur, religieus leider
Heilige identiteit: De aardse incarnatie van Melik Sexsin, een van de Zeven
Titel: Xudane Qeleme, Meester van de Pen, beschermheer van schrift en boeken
Afstammingslijn: Stamvader van de Adanisjeiks, de traditioneel geletterde kaste
Afkomst: Uit de lijn van sjeik Adi ibn Musafir, stichter van de Adawiyya
Zoon: Sharafedin (Serefedin), gesneuveld tegen de Mongolen in 1258
Tijdperk: De late Abbasidentijd en de Mongoolse invallen
Verering: Geëerd onder de heilige figuren in Lalish
De geletterde kaste
Het opmerkelijkste gevolg van Hasans rol als Meester van de Pen ligt bij zijn nakomelingen. De Adanisjeiks, die hun afstamming op hem terugvoeren, waren traditioneel de enige groep in de jezidische samenleving met het recht de lees- en schrijfkunst te leren. In een geloof dat zijn heilige hymnen en leringen vooral via gesproken en onthouden woorden bewaarde, waren zij hoeders van geletterdheid, bewakers van de geschreven letter.
Dit is een opvallende, mooie ordening: de zeldzame, machtige schrijfkunst werd als heilig toevertrouwd goed door één heilige lijn bewaard, de nakomelingen van de beschermheer van de Pen zelf. De lijn van de Meester van de Pen werd zo passend de meester van letters onder haar volk. Hierin toont zich de diepe samenhang van de heilige jezidische orde. Sferen van heilige wezens worden weerspiegeld in de taken en voorrechten van hun aardse nakomelingen. Kennis zelf werd toevertrouwd aan de familie van haar goddelijke bewaker.
Een historische leider
Naast zijn heilige identiteit was Hasan een werkelijke historische figuur, een jezidische gemeenschapsleider uit de dertiende eeuw die in 1254 stierf. Hij leidde in een tijd van bloei én gevaar. Volgens bronnen genoten jezidi’s onder hem breed geografisch en politiek gezag, met invloed over een aanzienlijk gebied. Hij was zowel een machtige als zeer heilige figuur.
Zijn tijd was de woelige dertiende eeuw, de late Abbasidentijd, toen de islamitische wereld werd geschokt door rampzalige Mongoolse invallen uit het oosten. Voor alle regionale volken was dit gevaarlijk. De gemeenschap onder Hasan en zijn opvolgers zou de omwentelingen rechtstreeks voelen. Dat zij in zo’n tijd zoveel gezag bezat, toont de kracht van haar leiderschap en de geloofsvitaliteit in die vormende periode.
De herbevestiging van het oude geloof
Hasans tijd markeert een beslissend keerpunt in de jezidische godsdienstgeschiedenis. Daarvoor is enige achtergrond nodig. Het geloof groeide rond sjeik Adi, een twaalfde-eeuwse soefimysticus wiens volgelingen in Lalish een orde vormden. Maar de gemeenschap waarin die wortelde was oud en Koerdisch, met eigen diepgewortelde overtuigingen van lang vóór zijn komst.
Onderzoekers stellen dat rond Hasans leiderschap de oudere inheemse Koerdische overtuigingen en mythen zich opnieuw binnen de gemeenschap lieten gelden en geleidelijk een wezenlijk deel van de traditie werden. Daardoor veranderde de oorspronkelijke soefiorde in de zelfstandige religie die wij als jezidisme kennen, waarin oud Koerdisch geestelijk erfgoed en Adi’s erfenis verweven raakten. Hasan leidde dus een beslissende fase van geloofsvorming, waarin de religie volledig zichzelf werd, geworteld in zowel Adi’s heiligheid als de oude ziel van het Koerdische volk.
Uit de lijn van sjeik Adi
Hasan behoorde tot de familielijn van sjeik Adi ibn Musafir, de grote heilige en stichter van de orde waaruit het jezidisme groeide. Toen Adi zonder zoon stierf, ging het leiderschap eerst naar zijn neef en later naar Hasan. Zo stond hij in de rechtstreekse leidersopvolging van de stichter en erfde in zijn generatie diens geestelijke gezag.
Deze afstamming geeft Hasan bijzonder aanzien. Hij vertegenwoordigt de voortzetting van de stichterserfenis in de dertiende eeuw, het levende gemeenschapsleiderschap in de cruciale vormingsperiode. Via hem werd Adi’s gezag voortgezet. Van hem stamde een van de grote priesterlijnen af die jezidi’s in volgende eeuwen zouden leiden.
De drie sjeikslijnen
Vanouds is de jezidische religieuze samenleving rond drie grote sjeikslijnen opgebouwd, elk van een andere heilige voorouder. De Semsani stammen van de vier zonen van Ezdina Mir af en vertegenwoordigen een oude Koerdische geloofslaag. De Adani stammen van Hasan af en de Qatani van sjeik Abu Bakr, een verwant van Adi. Samen vormen zij de priesterlijke aristocratie van het jezidisme.
Hasan is stamvader van de Adani. Zijn lijn heeft bijzondere religieuze taken, waaronder, passend bij de Meester van de Pen, het traditionele hoederschap van geletterdheid. Volgens de traditie verbinden de drie lijnen mensen van verschillende oorsprong in één heilige orde. Huwelijken binnen elke groep bewaren haar eigen identiteit. Daarin is Hasans lijn een van de drie pijlers van het gehele jezidische religieuze leiderschap: de pijler van geschreven woord en geleerdheid.
De pen en het woord
Tussen Hasan en andere grote heiligen bestaat een diepe, mooie aanvulling. Sjeik Fakhradin, de Maanheilige, is dichter van gezongen en gesproken woord, maker van heilige hymnen die in geheugen en stem voortleven. Hasan is daarentegen beschermheer van het geschreven woord, Meester van de Pen. De twee grote wijzen om heilige waarheid te bewaren, mondeling en schriftelijk, hebben zo elk hun heilige bewaker.
Deze eer voor het schrift is bijzonder aangrijpend in het jezidisme, dat zijn heilige overlevering eeuwenlang mondeling doorgaf en betrekkelijk weinig schreef, deels door historische gevaren en ontwrichting. Hasans eerbied voor de Pen toont de waarde die kennis en letters toch hadden en het vertrouwen in één heilige lijn. Soms wordt gezegd dat jezidi’s heilige boeken bezitten, al betwisten onderzoekers de echtheid en oorsprong van teksten die onder zulke namen rondgaan. Zeker is de diepe eerbied voor het geschreven woord die Hasan belichaamt.
Sharafedin en de Mongolen
Hasans familielijn werd dramatisch en tragisch voortgezet door zoon en opvolger Sharafedin, in het Koerdisch Serefedin. Na zijn vaders dood erfde hij het gemeenschapsleiderschap. Hij leidde de jezidi’s in de gevaarlijkste tijden, toen Mongoolse legers de regio doorkruisten, koninkrijken omverwierpen en steden verwoestten, met als hoogtepunt de val van Bagdad in 1258.
In hetzelfde jaar, 1258, sneuvelde Sharafedin tegen de binnenvallende Mongolen, ter verdediging van zijn volk tegen de grote ramp van zijn tijd. Zijn dood wordt herinnerd met verdriet en eer. Zijn naam kreeg een bijzondere plaats, zo vereerd dat Serefedin in sommige heilige hymnen zelfs een naam voor het geloof zelf is. Hasans lijn gaf de jezidi’s dus zowel het hoederschap van de Pen als een leider die in hun donkerste uur voor hen stierf.
Symboliek en betekenis
Hasan verenigt verschillende betekenislagen. Als Meester van de Pen belichaamt hij de heiligheid van kennis, schrift en geleerdheid en de jezidische eerbied voor het geschreven woord: de heiligheid van letter en boek. Als stamvader van de geletterde Adanilijn belichaamt hij het toevertrouwen van die kostbare kunst aan een heilige familie en de diepe samenhang van een religieuze orde waarin goddelijke sferen en aardse taken elkaar weerspiegelen.
Als historische leider uit Adi’s lijn belichaamt hij de continuïteit van het geloof in een vormende, gevaarlijke tijd en de cruciale fase waarin de religie zichzelf werd, geworteld in de stichterserfenis en de oude Koerdische ziel. Via zoon Sharafedin belichaamt zijn lijn de moed van leiderschap tegenover rampspoed. Bij Hasan stilstaan betekent kennis, continuïteit en moed samen eren, verenigd in de heilige die de Pen draagt.
Sjeik Hasan en de Koerden
Hasan heeft een geëerde plaats in het Koerdische erfgoed, vooral onder jezidi’s. Als een van de Zeven Goddelijke Wezens en Meester van de Pen staat hij aan de geloofsgrondslag. Als historische leider uit Adi’s lijn leidde hij de gemeenschap door de beslissende vormingsperiode. Als stamvader van de Adanisjeiks is hij verweven met de levende religieuze maatschappijstructuur.
Voor een volk dat identiteit en geloof eeuwenlang ondanks ontbering bewaarde en te vaak verkeerd werd begrepen en belasterd, biedt Hasan waardigheid en trots. Hij belichaamt de waarde van kennis en schrift, de diepgang en ouderdom van een geloof uit de oude Koerdische wereld en de moed van een lijn die haar volk in gevaarlijke tijden leidde en verdedigde. De Meester van de Pen eren betekent de geleerdheid en veerkracht in het hart van het jezidische erfgoed eren.
Discussies en misvattingen
Zijn de genealogieën van de vroege jezidische heiligen duidelijk en vaststaand? Nee, eerlijkheid vraagt dit te zeggen. De historische leidersopvolging van Adi’s orde en de heilige religieuze genealogie stemmen niet altijd overeen. Dezelfde vereerde namen, zoals sjeik Shems en Fakhradin, verschijnen in verschillende verslagen in andere relaties. Onderzoekers onderscheiden historische bronnen en heilige genealogie. Het eerlijkst is die als verschillende, soms uiteenlopende tradities te presenteren, niet ze in één nette stamboom te dwingen.
Schreef Hasan de heilige jezidische boeken? Dat is onzeker en veelbesproken. Er zouden heilige geschriften zijn en onder zulke namen circuleerden teksten, soms verbonden met Hasan of zijn kring. Onderzoekers zien de overgeleverde manuscripten echter overwegend als latere verzamelingen van omstreden echtheid, niet als authentieke oude werken die zeker door hem zijn geschreven. Wel kan met vertrouwen worden gezegd dat hij de heilige schriftbeschermer is en zijn lijn de geletterdheid bewaarde. Claims over specifieke bewaarde boeken vragen voorzichtigheid.
Hoe zit het met de verschillende oorsprong van de sjeikslijnen? Volgens de jezidische traditie gaan de Semsani op een Koerdische lijn terug en de Adani en Qatani op de Arabisch-afkomstige Adi en zijn verwanten. Dit kan het best als uitdrukking van verbinding worden begrepen: mensen van verschillende oorsprong kwamen in één heilige gemeenschap samen. Bovenal is jezidisme een monotheïstisch geloof, inheems aan de Koerdische wereld, waarin de ene God de wereldzorg aan de Zeven Heilige Wezens onder de Pauwenengel toevertrouwde. Hasan, Meester van de Pen, is een van die Zeven.
Verwante onderwerpen
De Zeven Engelen: de Zeven Goddelijke Wezens, waaronder Melik Sexsin, geïncarneerd in Hasan
Sjeik Adi: de grote heilige en ordestichter, uit wiens lijn Hasan leider was
Ezdina Mir: stamvader van de Semsani, de sjeikslijn van Koerdische afkomst
Sjeik Fakhradin: dichter van mondelinge qewls, aanvulling op Hasans geschreven woord
Lalish: de heilige jezidische vallei en het geestelijke geloofscentrum
De qewls: de heilige jezidische hymnen, lang bewaard via gesproken en onthouden woorden
Veelgestelde vragen
Wie was sjeik Hasan?
Hasan, in het Koerdisch Sex Hesen of Sexisin, gestorven in 1254, was een jezidische heilige en historische figuur. Hij wordt vereerd als aardse incarnatie van Melik Sexsin, een van de Zeven Goddelijke Wezens, en als Meester van de Pen, beschermheer van schrift en boeken. Deze gemeenschapsleider kwam uit Adi’s lijn en werd stamvader van de Adanisjeiks, met traditioneel het exclusieve recht op geletterdheid.
Waarom heet Hasan de Meester van de Pen?
Als aardse incarnatie van Melik Sexsin, een van de Zeven, is Hasan verbonden met de Pen en dus met schrift, boeken en kennis. Hij draagt de titel Xudane Qeleme, Meester van de Pen. In de heilige orde waar elk wezen over bepaalde sferen waakt, bewaakt hij geschreven woord en geleerdheid, een van de bijzonderste heilige taken.
Wie zijn de Adanisjeiks?
De Adani zijn een van de drie grote jezidische sjeikslijnen, afstammend van Hasan. De andere zijn de Semsani, van Ezdina Mir, en de Qatani. Passend bij nakomelingen van de Meester van de Pen waren de Adani traditioneel de enige groep met het recht de lees- en schrijfkunst te leren, hoeders van geletterdheid in een grotendeels mondeling geloof.
Welke historische rol speelde Hasan in het jezidisme?
Hasan was een dertiende-eeuwse gemeenschapsleider uit Adi’s lijn in de beslissende vormingsperiode van de religie. Onderzoekers stellen dat oude inheemse Koerdische overtuigingen zich rond zijn tijd opnieuw in de orde lieten gelden en die tot de zelfstandige jezidische religie omvormden. Onder hem had de gemeenschap ook ruim geografisch en politiek gezag.
Wie was Sharafedin?
Sharafedin, in het Koerdisch Serefedin, was Hasans zoon en opvolger, die de jezidi’s na zijn vaders dood leidde. Hij sneuvelde in 1258 tegen binnenvallende Mongolen, ter verdediging van zijn volk in een van de rampzaligste tijden van de regionale geschiedenis. Zijn naam wordt zo vereerd dat die in sommige heilige hymnen zelfs voor het geloof zelf staat.
Hadden jezidi’s heilige boeken van Hasan?
Dat is omstreden. Hasan is de heilige beschermheer van het schrift en zijn lijn bewaarde geletterdheid. Onder namen van heilige jezidische boeken gingen teksten rond, soms verbonden met hem of zijn kring. Onderzoekers zien de bewaarde manuscripten echter overwegend als latere verzamelingen van omstreden echtheid, niet als authentieke oude werken die zeker door hem zijn geschreven. Vast staat zijn rol als beschermheer van het geschreven woord.
Bronnen en verdere lectuur
Sjeik Hasan ibn sjeik Adi II – Wikipedia
Sharaf ad-Din ibn al-Hasan – Wikipedia
Sakhr Abu l-Barakat – Wikipedia
Lijst van jezidische heilige figuren – Wikipedia
Jezidische maatschappelijke organisatie – Wikipedia