Inleiding
Onder de heiligste figuren van het jezidische geloof staat Sheikh Fakhradin, in het Koerdisch Sex Fexredin, de heilige van de Maan en de dichter van het heilige woord. Hij wordt gerekend tot de Zeven Goddelijke Wezens, de grote engelachtige emanaties aan wie volgens het jezidische geloof de ene God de zorg voor de wereld toevertrouwde. Hij wordt geëerd als een van de meest fundamentele figuren van de religie. Bovenal is hij echter geliefd om een gave die het dagelijkse leven van iedere jezidi raakt: hij wordt herinnerd als de filosoof en dichter die de qewls componeerde, de heilige hymnen waardoor het geloof wordt gezongen en bewaard.
Sheikh Fakhradin behoort tot de stralende wereld van het twaalfde-eeuwse jezidisme, de tijd waarin het geloof zijn klassieke vorm kreeg rond Sheikh Adi en de heilige families uit zijn kring. In die wereld was Fakhradin een lichtende aanwezigheid: de verpersoonlijking van de Maan, de broer van de heilige van de Zon, de zoon van een vorst en kleinzoon van de grootste heilige, de vader van heilige kinderen en de auteur van een verzameling heilige poëzie die zo omvangrijk was dat haar verlies en voortbestaan samen deel uitmaken van het jezidische verhaal. Hij staat dicht bij het hart van het geloof, waar zijn theologie, poëzie en heilige geslachten samenkomen.
Over Sheikh Fakhradin leren betekent een glimp opvangen van de diepte en schoonheid van de jezidische religie: een monotheïstisch geloof van grote ouderdom, met een rijke engelenleer, een diep kosmisch wereldbeeld en een traditie van heilige poëzie die haar leringen eeuwenlang heeft overgedragen met alleen de kracht van de menselijke stem. In hem zijn het goddelijke en het poëtische één.
Inhoud
De Maan naast de Zon van zijn broer
Een verloren en bewaard erfgoed
Sheikh Fakhradin en de Koerden
Wie was Sheikh Fakhradin?
Sheikh Fakhradin, in het Koerdisch Sex Fexredin en ook Melik Fexredin genoemd, was een jezidische heilige, dichter en filosoof uit de twaalfde eeuw, vereerd als een van de Zeven Goddelijke Wezens van het geloof en als verpersoonlijking van de Maan. Als zoon van vorst Ezdina Mir en een van de vier zonen die stamvaders van de Shemsani-sjeikgeslachten werden, wordt hij geëerd als auteur van veel van de heilige poëzie, de qewls, die jezidi’s vandaag nog voordragen. Hij behoort tot de belangrijkste en meest geliefde figuren van de jezidische religie.
Een van de Zeven
In het hart van het jezidische geloof staat het zevental, de Zeven Goddelijke Wezens, ook Heft Sirr genoemd, de Zeven Mysteriën. Volgens de jezidische leer schiep de ene God deze zeven heilige wezens uit zijn eigen licht vóór de wording van de wereld en vertrouwde hij hun de zorg voor alle wereldse zaken toe. De voornaamste onder hen is de Pauwenengel, hun leider. De Zeven zijn geen rivaliserende goden maar emanaties van de ene God, waarbij elk een deel van het goddelijke mysterie in zich draagt.
Sheikh Fakhradin is een van deze Zeven. Volgens de jezidische opvatting nemen de grote engelachtige wezens een aardse vorm aan en worden ze in heilige personen geïncarneerd. Fakhradin is de aardse manifestatie van een van de Zeven, zoals ook zijn broers Sheikh Shems, Nasirdin en Sicadin. Een van de Zeven zijn betekent aan de top van de jezidische heilige orde staan, onder degenen aan wie God zelf de zorg voor de wereld gaf. Dat Sheikh Fakhradin tot hen wordt gerekend toont de hoogte van zijn heiligheid in de ogen van de gelovigen en plaatst hem onder de grondleggende figuren waarop de hele structuur van de religie rust.
Belangrijkste punten
Sheikh Fakhradin is een van de Zeven Goddelijke Wezens van het jezidische geloof.
Hij wordt vereerd als verpersoonlijking van de Maan.
Zijn broer Sheikh Shems is de verpersoonlijking van de Zon.
Hij was een 12e-eeuwse dichter, filosoof en geleerde.
Hij componeerde veel van de qewls, de heilige hymnen van het jezidisme.
Hij was de zoon van Ezdina Mir en de vader van Sheikh Mend en Khatuna Fexra.
Kerngegevens
Naam: Sheikh Fakhradin (Koerdisch: Sex Fexredin); ook Melik Fexredin
Leefde: In de 12e eeuw
Soort figuur: Een jezidische heilige, een van de Zeven Goddelijke Wezens
Symbool: De Maan, tegenhanger van zijn broer Sheikh Shems, de Zon
Rollen: Dichter, filosoof en geleerde van het jezidische geloof
Beroemd om: Het componeren van veel heilige hymnen, de qewls
Vader: Ezdina Mir, een vorst en stamvader van de Shemsani-sjeiks
Moeder: Sitiya Zin, een heilige en dochter van Sheikh Adi
Kinderen: Sheikh Mend, Khatuna Fexra, Sheikh Bedir en Sheikh Aqub
Geslacht: Voorvader van de tak Fexredin van de Shemsani-sjeiks
De Maan naast de Zon van zijn broer
Een van de mooiste aspecten van Sheikh Fakhradins heilige identiteit is zijn band met de Maan. In de symboliek van het jezidische geloof is Fakhradin de verpersoonlijking van de Maan, terwijl zijn broer Sheikh Shems, wiens naam zelf de Zon betekent, dat grotere licht verpersoonlijkt. Samen belichamen de twee heilige broers de twee grote hemellichten, zon en maan, de heersers van dag en nacht, in een paar van opvallende sierlijkheid en diepte.
Deze hemelse symboliek is diep geworteld in het jezidisme, een geloof waarin licht een centrale en heilige plaats inneemt en waarin de gelovigen zich tijdens het gebed naar de zon keren. Als Sheikh Shems het laaiende daglicht is, de bron van warmte en leven, dan is Sheikh Fakhradin de zachtere glans van de nacht, de maan die de duisternis met een zachtere, weerkaatsende gloed verlicht. Het paar van de twee broers als zon en maan verwoordt een besef van kosmisch evenwicht en volledigheid en plaatst Sheikh Fakhradin onder de grote lichtende symbolen in het hart van het jezidische wereldbeeld.
De heilige familie
Sheikh Fakhradin werd geboren in de meest verheven familie van de jezidische heilige geschiedenis. Zijn vader was vorst Ezdina Mir, een vooraanstaande heerser van de jezidi’s in de twaalfde eeuw, die als stamvader van alle Shemsani-sjeiks wordt geëerd. Zijn moeder was de vereerde Sitiya Zin, zelf een belangrijke vrouwelijke heilige en volgens de jezidische traditie dochter van de hoogste heilige Sheikh Adi, wat Fakhradin tot kleinzoon van de grootste van alle jezidische heilige figuren maakt.
Fakhradin was een van de vier zonen van Ezdina Mir, samen met Sheikh Shems, Sheikh Nasirdin en Sheikh Sicadin. Deze vier werden de voorouders en stamvaders van de vier Shemsani-sjeikgeslachten, de grote priesterlijke families van het jezidisme. Onder hen geboren worden betekende aan de bron van de heilige orde staan, in de familie waaruit zoveel van de religieuze leiding van de jezidi’s zou voortkomen. Van Sheikh Fakhradin in het bijzonder stamt de tak Fexredin van de Shemsani-sjeiks af, een geslacht dat tot op heden voortbestaat.
De filosoof van het geloof
Naast zijn plaats onder de Zeven wordt Sheikh Fakhradin herinnerd als het grote intellect van de jezidische traditie, een dichter, filosoof en geleerde die in de twaalfde eeuw leefde en het geloof veel van zijn intellectuele en poëtische inhoud gaf. Waar zijn broer Sheikh Shems het laaiende zonlicht belichaamt, belichaamt Fakhradin een ander soort verlichting: het licht van wijsheid, geleerdheid en het beschouwende woord. Hij is in de volste zin de filosoof van het geloof.
Een modern werk dat aan hem is gewijd noemt hem in het Koerdisch de filosoof en de heilige van de jezidische religie, een beschrijving die zijn dubbele positie als heilige én denker vangt. In een traditie die haar leringen niet in systematische verhandelingen maar in heilige poëzie en mondelinge wijsheid heeft bewaard, is de rol van zo’n figuur enorm, want via zijn woorden is veel van de diepste betekenis van het geloof overgedragen. Voor de jezidi’s is Fakhradin niet alleen een heilig wezen om te vereren, maar ook een leraar wiens poëzie onderwijst en wiens wijsheid verlicht.
De dichter van de qewls
Sheikh Fakhradins duurzaamste gave aan zijn volk is de verzameling heilige poëzie die hij zou hebben gecomponeerd. De centrale religieuze literatuur van het jezidisme bestaat uit de qewls, de heilige hymnen die de theologie, kosmologie en geestelijke leer van het geloof bevatten en die worden gezongen en voorgedragen door opgeleide voordragers, bekend als Qewals. Een groot deel van deze heilige poëzie, vandaag nog onder de jezidi’s voorgedragen, wordt aan Sheikh Fakhradin toegeschreven. Volgens de traditie is hij de hoogste dichter van de qewls.
De omvang van zijn toegeschreven werk is verbijsterend. Volgens jezidische religieuze autoriteiten zou Sheikh Fakhradin zo’n elfduizend qewls, beyts en qesides hebben gecomponeerd, de verschillende vormen van heilige poëzie, een uitstorting van devotie en wijsheid die nauwelijks voorstelbaar is. Dat zo’n enorme verzameling heilige verzen aan één heilige wordt toegeschreven spreekt van zijn centrale plaats als stem van het geloof, degene door wie het goddelijke woord poëtische vorm kreeg. Met het componeren van de qewls schreef Fakhradin niet alleen gedichten; hij gaf de jezidi’s de heilige teksten zelf waarnaar zij leven, de hymnen waarin hun geloof in elke generatie wordt bewaard en vernieuwd.
Een verloren en bewaard erfgoed
Er is een diep verdriet verweven in het verhaal van Sheikh Fakhradins poëzie, want van de elfduizend heilige composities die hem worden toegeschreven zouden er vandaag slechts ongeveer tweehonderd over zijn. De rest is in de loop van de eeuwen verloren gegaan, slachtoffers van de lange geschiedenis van onderdrukking, ontheemding en geweld die het jezidische volk heeft doorstaan. Iedere verloren qewl is een fragment van heilige wijsheid dat uit de wereld is verdwenen. De kloof tussen de enorme herinnerde traditie en het kleine bewaarde deel is een stille maatstaf voor alles wat de jezidi’s hebben geleden.
Toch is wat voortbestaat onmetelijk kostbaar, en het voortbestaan zelf is een soort wonder. Omdat het jezidisme zijn heilige teksten niet in boeken maar in de herinneringen en stemmen van zijn voordragers bewaarde, werden de qewls van Sheikh Fakhradin door de generaties gedragen via de levende traditie van de Qewals, van hart tot hart gezongen door tijdperken van vervolging heen. Dat iets van deze heilige poëzie overblijft getuigt van de toewijding van degenen die haar levend hielden. De overgeleverde hymnen van Fakhradin worden gekoesterd als een van de grote erfenissen van het geloof, de woorden van de schepping en de kosmos tegen alle verwachtingen in bewaard.
Vader van heiligen
Sheikh Fakhradin was niet alleen heilige en dichter, maar ook vader van heiligen. Zijn oudste zoon was Sheikh Mend, de heilige Heer van Slangen en stichter van het Koerdische emiraat Kilis, een van de kenmerkendste figuren van het jezidisme. Zijn dochter was Khatuna Fexra, vereerd als een van de belangrijkste vrouwelijke heiligen van het geloof, de hoedster van bevalling, zwangere vrouwen en vruchtbaarheid, ter ere van wie jezidische vrouwen ieder jaar vasten. Zijn andere zonen waren Sheikh Bedir en Sheikh Aqub.
Via deze heilige kinderen verspreidde het geslacht van Sheikh Fakhradin zijn heilige invloed over de jezidische wereld, in de beschermende macht van Sheikh Mend en zijn nakomelingen die slangenbeten genezen, in het tedere hoederschap van Khatuna Fexra over moeders en kinderen en in het sjeikgeslacht Fexredin dat zijn naam draagt. Een hele familie van heiligen stamt van hem af, elk wakend over een gebied van leven en geloof, zodat Fakhradins huishouden een van de grote bronnen van de jezidische heilige orde werd. In hem was heiligheid geen eenzame gave, maar een erfgoed dat werd doorgegeven aan zijn kinderen en hun nakomelingen.
Het kosmische wereldbeeld
De qewls die Sheikh Fakhradin zou hebben gecomponeerd verwoorden een van de opmerkelijkste kosmische wereldbeelden van enige religie in de streek. In de jezidische scheppingstraditie begint het heelal met een lichtende witte parel waarin alle dingen in de vooreeuwigheid besloten liggen; God brengt de Zeven Goddelijke Wezens uit zijn eigen licht voort en uit het openbarsten van de parel ontstaat de stoffelijke kosmos, met liefde als grondslag. Het is een beeld van grote schoonheid en diepte, verschillend van de kosmologieën van de Abrahamitische godsdiensten en volgens veel wetenschappers terugreikend tot de oude religieuze wereld van Mesopotamië en de Iraanse landen.
Sheikh Fakhradin staat in een unieke verhouding tot dit wereldbeeld, want hij is tegelijk een personage erin en de dichter ervan. Als een van de Zeven die uit het goddelijke licht zijn voortgebracht, behoort hij tot het drama van de schepping zelf dat de qewls beschrijven. Als componist van diezelfde qewls is hij de stem die het drama bezingt en doorgeeft. In hem ontmoeten het kosmische en het poëtische elkaar: de heilige die bij de grondlegging van de wereld aanwezig was is ook de dichter die erover vertelt. Weinig figuren in welke traditie ook verenigen deze rollen zo volledig. Dat maakt deel uit van wat Sheikh Fakhradin zo centraal in de jezidische verbeelding plaatst.
Symboliek en betekenis
In de figuur van Sheikh Fakhradin komen verschillende rijke betekenislijnen samen. Als de Maan belichaamt hij het zachtere, weerkaatsende licht, de wijsheid die de duisternis verlicht, het beschouwende evenwicht tegenover de laaiende levenskracht van de zon. Zijn verbondenheid als paar met zijn broer Sheikh Shems verwoordt de harmonie en volledigheid van de kosmos in de twee grote hemellichten. Als filosoof en dichter van de qewls belichaamt hij de kracht van het heilige woord, de waarheid die in poëzie leeft en door de stem wordt gedragen, en de centrale jezidische overtuiging dat de diepste dingen het beste in hymnen en verzen worden uitgedrukt.
Als een van de Zeven die ook een mens van vlees was, een heilige die ook een geleerde was en een goddelijk wezen dat ook een vader was, belichaamt Sheikh Fakhradin het kenmerkende jezidische besef dat het heilige door het menselijke is geweven, dat de grote engelachtige mysteriën vorm krijgen in werkelijke personen en families en dat het goddelijke woord via menselijke dichters wordt gegeven. Sheikh Fakhradin overdenken betekent binnengaan in een wereldbeeld waarin hemel en aarde, het kosmische en het intieme, het eeuwige en het historische samen zijn verbonden in één lichtend geheel.
Sheikh Fakhradin en de Koerden
Sheikh Fakhradin neemt een diep vereerde plaats in onder de jezidi’s, de volgelingen van een van de oudste godsdiensten van de Koerdische wereld. Via hen behoort hij tot het bredere erfgoed van de Koerden. Als een van de Zeven Goddelijke Wezens staat hij aan de grondslag van het jezidische geloof; als dichter van de qewls is hij telkens wanneer de heilige hymnen worden gezongen aanwezig in het religieuze leven van de gemeenschap; en als voorvader van een groot sjeikgeslacht is hij verweven met de sociale en geestelijke structuur van het jezidische volk.
Voor een gemeenschap die ernstige vervolging heeft ondergaan en haar geloof vooral door het gesproken en gezongen woord heeft bewaard, is een figuur als Sheikh Fakhradin van onmetelijk belang, want hij is de bron zelf van zoveel van die dragende poëzie. Hem eren betekent het levende hart van de jezidische traditie eren en de diepte en verfijning erkennen van een geloof dat door buitenstaanders te vaak verkeerd is begrepen en belasterd. In de heilige van de Maan en dichter van de qewls bezitten de jezidi’s een van de grote geestelijke schatten van de Koerdische wereld.
Discussies en misverstanden
Zijn de Zeven Goddelijke Wezens afzonderlijke goden? Nee, en dit is essentieel om het jezidisme juist te begrijpen. Het jezidisme is een monotheïstisch geloof, gegrondvest op geloof in één God die de wereld schiep en haar zorg toevertrouwde aan de Zeven Heilige Wezens, zijn emanaties, voortgebracht uit zijn eigen licht, geen onafhankelijke godheden. Als een van de Zeven is Sheikh Fakhradin een manifestatie van de zorg van de ene God voor de wereld, naast de Pauwenengel en de anderen. Het geloof moet in zijn eigen monotheïstische termen worden begrepen, niet via de verdraaiingen die er zo vaak aan zijn opgelegd.
Was Sheikh Fakhradin een heilige, een engel of een historische dichter? Volgens de jezidische opvatting is hij dit alles tegelijk en worden de lagen niet als tegenstrijdigheden gevoeld. Hij is een van de eeuwige Zeven; hij is de verpersoonlijking van de Maan; en hij is een historische figuur uit de twaalfde eeuw, een werkelijke dichter, filosoof en geleerde die heilige verzen componeerde. Het heilige en het historische zijn in hem verweven, zoals zo vaak in de jezidische heilige familie, en het volledige beeld houdt beide samen.
Hoe zeker zijn de details en de omvang van zijn poëzie? De overleveringen rond Sheikh Fakhradin gelden als heilige religieuze traditie in plaats van documentaire geschiedenis. Getallen zoals de elfduizend composities die hem worden toegeschreven kunnen het beste worden begrepen als uitdrukking van zijn centrale belang als dichter van het geloof, eerder dan als exacte tellingen. Gezien de grote verliezen die de jezidische traditie door eeuwen van vervolging heeft geleden is veel alleen via mondelinge overlevering bekend en bij benadering. Het is het eerlijkst deze te ontvangen als de gekoesterde geloofsopvattingen van een levende religie en tegelijk de vaste historische kern te erkennen van een twaalfde-eeuwse heilige en dichter wiens hymnen de jezidi’s nog zingen.
Verwante onderwerpen
De Zeven Engelen: de Heft Sirr, de Zeven Goddelijke Wezens tot wie Sheikh Fakhradin behoort
Sheikh Shems: de heilige van de Zon, Fakhradins broer en hemelse tegenhanger
Sheikh Mend: de Heer van Slangen, de heilige zoon van Sheikh Fakhradin
Sheikh Adi: de hoogste jezidische heilige, volgens de traditie Fakhradins grootvader
Tawuse Melek: de Pauwenengel, de leider van de Zeven Goddelijke Wezens
De qewls: de heilige jezidische hymnen die Sheikh Fakhradin zou hebben gecomponeerd
Veelgestelde vragen
Wie was Sheikh Fakhradin?
Sheikh Fakhradin, in het Koerdisch Sex Fexredin, was een jezidische heilige, dichter en filosoof uit de twaalfde eeuw, vereerd als een van de Zeven Goddelijke Wezens van het geloof en als verpersoonlijking van de Maan. Als zoon van vorst Ezdina Mir wordt hij vooral geëerd als auteur van veel van de heilige poëzie, de qewls, die de jezidi’s vandaag nog voordragen. Hij behoort tot de belangrijkste figuren van de religie.
Waarom is Sheikh Fakhradin verbonden met de Maan?
In de jezidische symboliek is Sheikh Fakhradin de verpersoonlijking van de Maan, terwijl zijn broer Sheikh Shems, wiens naam de Zon betekent, dat grotere licht verpersoonlijkt. De twee heilige broers belichamen samen de twee grote hemellichten, dag en nacht, in een paar dat kosmisch evenwicht uitdrukt. Fakhradin vertegenwoordigt de zachtere, weerkaatsende glans van de maan, verbonden met wijsheid en het beschouwende woord.
Wat zijn de qewls en wat is Sheikh Fakhradins band ermee?
De qewls zijn de heilige hymnen van het jezidisme, de centrale religieuze poëzie die de theologie en kosmologie van het geloof bevat en door opgeleide voordragers, Qewals genoemd, wordt voorgedragen. Een groot deel van deze heilige poëzie wordt toegeschreven aan Sheikh Fakhradin, die als hoogste dichter van de qewls wordt herinnerd. Volgens de traditie componeerde hij vele duizenden van deze heilige werken, waarvan vandaag slechts een deel overblijft.
Is het jezidisme veelgodendom vanwege de Zeven Goddelijke Wezens?
Nee. Het jezidisme is een monotheïstisch geloof, gebaseerd op geloof in één God, die de wereld schiep en haar zorg toevertrouwde aan een zevental Heilige Wezens onder leiding van de Pauwenengel. De Zeven zijn geen afzonderlijke goden maar emanaties van de ene God, voortgebracht uit zijn eigen licht. Als een van de Zeven is Sheikh Fakhradin een manifestatie van de zorg van de ene God voor de wereld, en het geloof moet in zijn eigen monotheïstische termen worden begrepen.
Wie waren Sheikh Fakhradins familieleden?
Sheikh Fakhradin was de zoon van vorst Ezdina Mir en de heilige Sitiya Zin, die volgens de traditie een dochter van Sheikh Adi was, waardoor Fakhradin zijn kleinzoon was. Zijn broers waren Sheikh Shems, Nasirdin en Sicadin. Tot zijn eigen kinderen behoorden Sheikh Mend, de Heer van Slangen, en Khatuna Fexra, de hoedster van de bevalling, evenals Sheikh Bedir en Sheikh Aqub: een hele familie van heiligen die van hem afstamt.
Waarom is Sheikh Fakhradin belangrijk voor de jezidi’s?
Hij is belangrijk als een van de grondleggende figuren van het geloof: een lid van de Zeven Goddelijke Wezens, de heilige van de Maan en bovenal de dichter die de jezidi’s veel van hun heilige teksten in de vorm van de qewls gaf. Telkens wanneer de heilige hymnen worden gezongen, wordt zijn aanwezigheid in het religieuze leven van de gemeenschap gevoeld. Als voorvader van een groot sjeikgeslacht is hij verweven met de structuur zelf van het jezidische volk.
Bronnen en verdere lectuur
Fexredin (Sheikh Fakhradin) - Wikipedia (over Fexredin)
Ezdina Mir - Wikipedia (over Ezdina Mir)
Sitiya Zin - Wikipedia (over Sitiya Zin)
Sheikh Shems - Wikipedia (over Sheikh Shems)
Khatuna Fekhra - Wikipedia (over Khatuna Fekhra)
Yazidis - Wikipedia (over de jezidi’s)
Yazidi Literature and the Qewls - Wikipedia (jezidische literatuur en de qewls)