Inleiding
In een geloof dat gedurende het grootste deel van zijn geschiedenis niets opschreef, hing alles af van het geheugen en de menselijke stem. Onder de jezidi’s zijn de Qewwals de bewaarders van die heilige klank: erfelijke voordragers en musici die de heilige geloofshymnen, de qewls, op hun heilige instrumenten zingen. Zij zijn de beroepsbeoefenaars van het woord genoemd. Door hun stemmen is de goddelijke poëzie van de jezidi’s eeuwenlang van generatie op generatie doorgegeven.
De Qewwals zijn veel meer dan uitvoerders. Zij zijn de dragers van een omvangrijke mondelinge traditie, het levende geheugen van het geloof en de beheerders van de zeven heilige pauwenstandaarden, de Sinjaq. Die dragen zij in plechtige processie naar de jezidische dorpen als afbeeldingen van Tawuse Melek, de Pauwenengel. Voor veel gewone jezidi’s was de komst van de Qewwals met hun trommels en hymnen een van de weinige gelegenheden om de heilige muziek van hun godsdienst te horen.
Toch wordt deze oude traditie tegenwoordig ernstig bedreigd. Haar dragers zijn gering in aantal en haar kerngebied draagt de littekens van een recente catastrofe. De Qewwals begrijpen betekent begrijpen hoe het jezidische geloof zich door de eeuwen heen heeft bewaard: in het geoefende geheugen en de zingende stem van een toegewijde heilige stand. Het betekent ook de schoonheid en kwetsbaarheid doorgronden van een van de opmerkelijkste mondelinge tradities van de Koerdische wereld.
Inhoud
Beroepsbeoefenaars van het woord
Dragers van de pauwenstandaarden
Bewaarders van een mondelinge traditie
Wie zijn de Qewwals?
De Qewwals vormen de erfelijke stand van heilige voordragers en musici binnen het jezidische geloof. Hun taak is de heilige hymnen, de qewls, uit te voeren op de heilige instrumenten: de daf of lijsttrommel en de shibab of fluit. Zij komen uit twee clans die zich in de tweelingsteden Bashiqa en Bahzane in de streek Sheikhan hebben gevestigd. Zij specialiseren zich in de religieuze muziek van het geloof en de voordracht van zijn heilige poëzie. Ook verzorgen zij de Tawusgeran, de processie van de zeven pauwenstandaarden langs de jezidische dorpen. Als bewaarders van een geloof dat lange tijd door het geheugen werd behouden, behoren de Qewwals tot de belangrijkste hoeders van de jezidische religieuze traditie.
Beroepsbeoefenaars van het woord
De Qewwals zijn treffend omschreven als beroepsbeoefenaars van het woord, want hun hele roeping draait om de heilige taal van het geloof. De naam zelf komt van qewl, dat “woord” of “spraak” betekent, dezelfde wortel als de naam van de heilige hymnen die zij uitvoeren. In een godsdienst waarvan de leer gedurende het grootste deel van zijn geschiedenis nooit werd opgeschreven, droeg het gesproken en gezongen woord alles: mythen, gebeden, leerstellingen en geschiedenis. De Qewwals waren de geoefende specialisten die dit woord in hun geheugen bewaarden en het een stem gaven.
Zo waren zij in feite de levende bibliotheken van het jezidische geloof, een ware bron van oude jezidische kennis. Tot betrekkelijk kort geleden hadden de Qewwals grotendeels het alleenrecht op de openbare uitvoering van de hymnen, hoewel geleerde leden van de kasten van de sjeiks en pirs er ook veel konden kennen. Via de Qewwals werd de heilige poëzie bewaard en doorgegeven die de leerstellige canon van de godsdienst vormt: een schat aan historische en mythische vertellingen in plaats van abstract onderricht. Hun stemmen waren het kanaal waardoor het geloof door de generaties heen tot zichzelf sprak.
De belangrijkste punten
De Qewwals zijn de erfelijke heilige voordragers en musici van de jezidi’s.
Zij voeren de heilige hymnen, de qewls, uit op de daf en de shibab.
Zij komen uit twee clans die in Bashiqa en Bahzane in Sheikhan wonen.
Zij dragen de zeven pauwenstandaarden in processie naar de dorpen.
Zij zijn de voornaamste bewaarders van de jezidische mondelinge traditie.
De traditie wordt ernstig bedreigd; er zijn nog maar heel weinig Qewwals.
Kerngegevens
Naam: Qewwals (voordragers); van qewl, “woord” of “spraak”
Rol: Heilige voordragers en musici van het jezidische geloof
Repertoire: De qewls, de heilige hymnen, en verwante heilige teksten
Instrumenten: De daf (lijsttrommel) en de shibab (fluit)
Herkomst: Twee clans, de Dimli en de Tazhi, uit Bashiqa en Bahzane
Regio: De streek Sheikhan in Noord-Irak
Bijzondere taak: De Tawusgeran, de processie van de pauwenstandaarden
Overdracht: Mondeling; uit het hoofd geleerd en binnen families doorgegeven
Status: Een afzonderlijke erfelijke stand binnen de jezidische samenleving
Tegenwoordig: Ernstig bedreigd; er zijn nog maar heel weinig Qewwals
Een erfelijke stand
De Qewwals vormen een afzonderlijke, erfelijke stand binnen de jezidische samenleving en hebben hun eigen oorsprong. Volgens de traditie komen zij uit twee clans: de Kurmanji-sprekende Dimli en de Arabischtalige Tazhi. Die wonen in de tweelingsteden Bashiqa en Bahzane, in de streek Sheikhan ten oosten van Mosul. Deze steden vormen het stamgebied en hart van de Qewwals, de plaats waar generaties dragers van de heilige muziek vandaan kwamen. Het ambt blijft binnen deze families, zodat de roeping van Qewwal wordt geërfd en van vader op zoon wordt overgedragen.
Qewwal worden was een veeleisende weg. Een kandidaat moest aan bepaalde voorwaarden voldoen: kennis van de geloofsleer, een heldere, welluidende stem en beheersing van de heilige instrumenten. De opleiding begon met de muziek. Pas wanneer de jonge Qewwal het spelen beheerste, werd hij ingewijd in de omvangrijke verzameling religieuze teksten. Die werden in een zorgvuldige volgorde geleerd: eerst de gebeden en teksten over de dood, daarna de verzen over religieuze plichten, de teksten voor de plechtigheden in Lalish, de woorden van de hymnen en ten slotte de uitleg van de heilige poëzie. Het was een lange leertijd van geheugen en toewijding, die de Qewwal geschikt maakte om de immense schat van het geloof te dragen.
De heilige instrumenten
Centraal in de roeping van de Qewwals staan de twee heilige instrumenten waarop zij de hymnen uitvoeren: de daf, een grote lijsttrommel, en de shibab, een fluit. Het zijn heilige voorwerpen, voorbehouden aan de heilige muziek van het geloof. Het bespelen ervan maakt zelf deel uit van het religieuze ambt van de Qewwal. De trommel, groot genoeg om de speler bijna te verbergen, wordt geslagen in wisselende ritmes die vertragen en versnellen. De fluit weeft daar een hoge, trillende begeleiding doorheen, waarboven de heilige woorden worden gezongen. Het resultaat is muziek die sterk van gewone zang verschilt: plechtig, hypnotisch en oud, passend bij de heilige poëzie die zij draagt. Zij staat los van de wereldlijke muziek van de dengbêj die als barden in de bredere Koerdische wereld optreden. Zij behoort geheel tot de eredienst.
De uitvoering van qewls op deze instrumenten is een heilige handeling, verbonden met de plechtigheden en seizoenen van het geloof. De hymnen kunnen op hun melodie worden voorgedragen bij plechtige openbare gelegenheden, zoals begrafenissen, feesten en grote bijeenkomsten. In meer besloten kring kunnen zij zonder muziek worden voorgedragen. De vereniging van woord en heilige klank in de uitvoering door de Qewwals geeft de jezidische hymnen hun eigen karakter: gezongen poëzie waarin betekenis en muziek onlosmakelijk zijn en waardoor de heiligste geloofsteksten tot eredienst worden verheven.
Dragers van de pauwenstandaarden
Naast hun muziek dragen de Qewwals een unieke, heilige verantwoordelijkheid: het dragen van de Sinjaq, de heilige pauwenstandaarden, in de processie die Tawusgeran heet, het rondvoeren van de pauw. De Sinjaq zijn bronzen pauwenbeelden die Tawuse Melek symboliseren, de Pauwenengel die de Zeven Heilige Wezens van het geloof leidt. Zij behoren tot de heiligste voorwerpen van het jezidisme. Vroeger droegen de Qewwals deze standaarden tijdens rondreizen naar de ver verspreide jezidische gemeenschappen. Zij brachten de heilige beelden naar de dorpen en de verre gebieden van het geloof.
Tijdens de Tawusgeran bezochten de Qewwals de jezidische dorpen met de heilige pauwenstandaard, die de gelovigen vereerden. Er werd gepreekt, er werden offergaven van vrome mensen ingezameld en er werden heilig water en berat, kleine heilige stenen uit Lalish, onder de bevolking verdeeld. Voor gewone jezidi’s, vooral ver van de heilige centra, was de komst van de Qewwals met de Sinjaq een van de weinige gelegenheden om de heilige beelden te aanschouwen en de heilige hymnen van hun godsdienst te horen. Zo verbonden de processies de verspreide gemeenschap rond haar heilige centrum, met de Qewwals als reizende dragers van het geloof. In de twintigste eeuw werden deze rondreizen sterk beperkt doordat internationale grenzen moeilijker over te steken waren. Daardoor raakten verder gelegen gemeenschappen, zoals die in de Kaukasus, afgesneden van het religieuze kerngebied.
Bewaarders van een mondelinge traditie
De diepste betekenis van de Qewwals ligt in hun rol als bewaarders van een geheel mondelinge traditie. Gedurende het grootste deel van zijn geschiedenis schreef het jezidische geloof niets op. Zijn heilige poëzie, mythen en leer leefden uitsluitend in het geoefende geheugen en de zingende stem. De qewls en andere heilige teksten, een omvangrijke verzameling materiaal, werden bewaard in de hoofden van degenen die ze uit het hoofd kenden. Via de familielijnen van de Qewwals en andere voordragers werden zij mondeling van de ene generatie op de volgende overgedragen.
Deze wijze van overdracht gaf de traditie een levend, beweeglijk karakter. Iedere hymne was het product van een eigen overdrachtslijn en geleerd van een bepaalde leermeester. Daardoor konden de woorden per regio en generatie verschillen en bestond één hymne in de jezidische wereld in vele versies. De hymnen werden vaak begeleid door prozavertellingen die hun raadselachtige verzen verduidelijkten of de achterliggende mythen vertelden. In deze grote keten van herinnering, die eeuwen terugreikt, vormden de Qewwals de centrale schakels: de geoefende hoeders die het heilige woord bewaarden en doorgaven. Zo zorgden zij ervoor dat het geloof ook zonder geschreven bladzijden voortbestond.
Een bedreigde traditie
In de moderne tijd is de traditie van de Qewwals ernstig bedreigd geraakt. Haar voortbestaan is nu werkelijk onzeker. Al vóór de recente rampen was het aantal volwaardige Qewwals schrikbarend afgenomen: onderzoekers schatten dat er nog slechts ongeveer een dozijn over waren. Naarmate jezidische gemeenschappen meer onderwijs genoten en verder verspreid raakten, en velen uit het Midden-Oosten emigreerden, waren steeds minder jongeren bereid de lange, veeleisende leertijd van het memoriseren te doorlopen. Wanneer een oude kenner stierf, stierf alles wat hij niet had doorgegeven met hem.
Deze crisis werd op brute wijze verdiept door de ramp die de jezidi’s in 2014 trof, toen de zogenoemde Islamitische Staat een genocidecampagne tegen de gemeenschap ontketende. Het stamgebied van de Qewwals, de tweelingsteden Bashiqa en Bahzane, werd verwoest. De bredere jezidische wereld leed onder moord, slavernij en massale ontheemding. Veel heiligdommen werden vernietigd en gemeenschappen uiteengedreven. Daarom worden dringende inspanningen geleverd om de heilige muziek te bewaren voordat zij verloren gaat. Onderzoekers en organisaties nemen de overgebleven hymnen op en jezidische scholen proberen de traditie opnieuw te onderwijzen. Het lot van de oude kunst van de Qewwals hangt nu aan een zijden draad: een kostbaar erfgoed dat om zijn voortbestaan strijdt.
Symboliek en betekenis
De Qewwals belichamen het levende geheugen van het jezidische geloof. In een godsdienst die zich in de stem bewaarde, zijn zij de menselijke dragers van het heilige woord. Zij zijn de geoefende hoeders in wie de heilige poëzie, mythen en leer eeuwenlang levend zijn gehouden. Zij symboliseren de overwinning van geheugen en toewijding op het ontbreken van schriftelijke vastlegging: de opmerkelijke prestatie waarmee een hele religieuze traditie door de eeuwen heen werd overgedragen in de hoofden en stemmen van een toegewijde stand.
Ook symboliseren zij de eenheid en heiligheid van de jezidische gemeenschap. Als dragers van de pauwenstandaarden van Tawuse Melek naar de verspreide dorpen hebben de Qewwals de gelovigen rond hun heiligste symbolen verenigd en verre gemeenschappen met het heilige centrum in Lalish verbonden. In hun huidige bedreigde toestand zijn zij ook de kwetsbaarheid en veerkracht van de jezidische cultuur zelf gaan symboliseren: een kostbaar, oud erfgoed dat door vervolging en verandering wordt bedreigd en toch blijft strijden om voort te bestaan. Over de Qewwals nadenken betekent nadenken over de ziel zelf van de jezidische mondelinge traditie.
De Qewwals en de Koerden
De Qewwals nemen een eervolle plaats in binnen het erfgoed van de Koerden en vooral onder de jezidi’s, wier oude geloof zij eeuwenlang hebben bewaard. Als hoeders van de heilige mondelinge traditie, dragers van de heilige muziek en dragers van de pauwenstandaarden staan zij in het hart van het jezidische religieuze leven. Hun kunst behoort tot het bredere weefsel van de Koerdische mondelinge en muzikale traditie, de wereld van gememoriseerde poëzie en het gezongen woord. Tegelijk blijft zij door haar heilige karakter geheel eigen.
Hun muziek vindt in de wereldlijke sfeer een echo in de grote traditie van de dengbêj, de Koerdische barden die eveneens geschiedenis, verhalen en gevoelens in het geoefende geheugen en de zingende stem droegen. Voor een volk dat verschrikkelijke vervolging heeft doorstaan, is het voortbestaan van de Qewwals en hun heilige kunst van diepgaand belang: het gaat erom of een kostbare draad van het Koerdische en jezidische erfgoed behouden blijft. De Qewwals eren betekent het levende geheugen van een van de oudste geloven van de Koerdische wereld eren en de dringende noodzaak erkennen om een traditie te bewaren die eeuwenlang de ziel van een volk heeft gedragen.
Debatten en misvattingen
Zijn de Qewwals priesters? Niet precies. De Qewwals vormen een afzonderlijke erfelijke stand van heilige voordragers en musici. Zij zijn niet de priesterkasten die de rituelen rond geboorte, dood en huwelijk verzorgen: dat zijn de sjeiks en pirs. De bijzondere roeping van de Qewwals is de uitvoering van heilige muziek en het dragen van de pauwenstandaarden. Andere figuren, zoals de feqirs en geleerde leden van de priesterkasten, kunnen ook hymnen voordragen. Al zulke voordragers worden soms in algemene zin qewlbej genoemd, vertellers van hymnen. Maar de Qewwals zijn de gespecialiseerde musici die de qewls op de heilige instrumenten uitvoeren.
Is jezidische heilige muziek met iets duisters verbonden? Nee. De vooroordelen die de jezidi’s lange tijd hebben omringd, berusten op misverstanden. De Qewwals zijn de musici van een monotheïstisch geloof dat één God aanbidt en de Zeven Heilige Wezens onder leiding van Tawuse Melek, de Pauwenengel, vereert als welwillende krachten van de goddelijke orde. De pauwenstandaarden die de Qewwals dragen zijn heilige afbeeldingen van deze goede engel en hun hymnen zijn heilige poëzie van toewijding. De muziek van de Qewwals behoort tot de mooiste en eerbiedwaardigste uitdrukkingen van een eerbaar oud geloof.
Waarom werd de traditie nooit opgeschreven? Gedurende het grootste deel van zijn geschiedenis behield het jezidische geloof de traditie zijn heilige teksten niet op schrift te stellen. Het bewaarde die via geheugen en mondelinge overdracht, een praktijk die verbonden is met de geschiedenis van geheimhouding en vervolging van de gemeenschap. Daarbij moet ook worden vermeld dat bepaalde werken die ooit als jezidische geschriften aan buitenstaanders werden gepresenteerd, tegenwoordig door onderzoekers doorgaans als latere vervalsingen worden beschouwd. De authentieke traditie leefde in de qewls en de stemmen van de Qewwals. Pas in de moderne tijd, toen de traditie bedreigd raakte, werden ernstige pogingen ondernomen om de hymnen op schrift vast te leggen voordat zij verloren gaan.
Verwante onderwerpen
De qewls: de heilige geloofshymnen die de Qewwals uitvoeren
Tawuse Melek: de Pauwenengel wiens standaarden de Qewwals dragen
Lalish: het heilige heiligdom en centrum van het jezidische geloof
De Baba Sheikh: het geestelijke hoofd van de jezidi’s
De Zeven Heilige Wezens: de Zeven van het jezidische geloof onder leiding van de Pauwenengel
De dengbêj: de wereldlijke Koerdische bardentraditie, een verwante geheugenkunst
Veelgestelde vragen
Wie zijn de Qewwals?
De Qewwals vormen de erfelijke stand van heilige voordragers en musici van het jezidische geloof. Hun taak is de heilige hymnen, de qewls, uit te voeren op de heilige instrumenten, de daf of lijsttrommel en de shibab of fluit. Ook dragen zij de pauwenstandaarden in processie naar de dorpen. Zij komen uit clans die in Bashiqa en Bahzane wonen en behoren tot de voornaamste bewaarders van de jezidische mondelinge traditie.
Wat betekent het woord Qewwal?
De naam komt van qewl, een woord met Arabische wortels dat “woord” of “spraak” betekent. Dezelfde wortel geeft de heilige hymnen hun naam die de Qewwals uitvoeren. Zij zijn beroepsbeoefenaars van het woord genoemd, omdat hun hele roeping draait om de heilige taal van het geloof, die zij in hun geheugen bewaren en een stem geven. In een godsdienst die door het gesproken en gezongen woord behouden bleef, zijn de Qewwals de geoefende specialisten van dat woord.
Welke instrumenten bespelen de Qewwals?
De Qewwals bespelen twee heilige instrumenten: de daf, een grote lijsttrommel, en de shibab, een fluit. Dit zijn heilige voorwerpen, voorbehouden aan de religieuze muziek van het geloof. De trommel wordt in wisselende ritmes geslagen en de fluit weeft een hoge, trillende begeleiding. Daarboven worden de heilige hymnen gezongen. Zo ontstaat plechtige, oude muziek die sterk van gewone zang verschilt.
Wat is de Tawusgeran?
De Tawusgeran, het rondvoeren van de pauw, is de processie waarin de Qewwals de Sinjaq naar de jezidische dorpen dragen: de heilige bronzen pauwenstandaarden die Tawuse Melek symboliseren. De gelovigen vereren de standaarden, offergaven worden ingezameld en heilig water en berat, kleine heilige stenen uit Lalish, worden uitgedeeld. Voor veel jezidi’s was dit een zeldzame gelegenheid om de heilige afbeeldingen te aanschouwen en de heilige hymnen te horen.
Waarom worden de Qewwals bedreigd?
De traditie is geslonken doordat jezidische gemeenschappen verder verspreid raakten, meer onderwijs genoten en minder jongeren de lange leertijd van het memoriseren ondernamen. Onderzoekers schatten dat er al vóór 2014 nog slechts ongeveer een dozijn volwaardige Qewwals waren. De genocide van dat jaar, die hun thuissteden Bashiqa en Bahzane verwoestte en de gemeenschap uiteendreef, verdiepte de crisis ernstig. Er worden nu dringende inspanningen geleverd om de heilige muziek op te nemen en te bewaren voordat zij verloren gaat.
Hoe wordt de Qewwaltraditie doorgegeven?
Zij wordt mondeling binnen de families van de Qewwals overgedragen. Een kandidaat moet kennis van de geloofsleer, een welluidende stem en beheersing van de heilige instrumenten hebben. De opleiding begint met muziek en doorloopt vervolgens de religieuze teksten in een vaste volgorde, van gebeden en teksten over de dood tot de hymnen en hun uitleg. Iedere hymne wordt van een bepaalde leermeester geleerd. Daardoor verschillen versies per regio en generatie binnen een eeuwenlange keten van herinnering.
Bronnen en verdere lectuur
Jezidi’s i. Algemeen (de Qawwals en de tawusgerran) — Encyclopaedia Iranica
De jezidische religieuze muziek — Oral Tradition Journal (Omarkhali)
Liederen uit Sinjar — Lapham’s Quarterly
Muziekcultuur en de jezidische genocide — Music and the Holocaust