Inleiding
Helemaal aan het begin van het Iraanse verhaal, vóór alle koningen en helden, staat één ontzagwekkende figuur die zowel de eerste koning van de wereld als de eerste mens is. Hij is Kayumars, in de oude religie bekend als Gayomard, de oervorst uit wie de hele lange traditie voortvloeit. Met hem begint de wereld van de mensheid.
In het grote epos is hij de eerste sjah, de bergkoning die zich met zijn volk in luipaardvellen kleedt, onder wie de kunsten van het beschaafde leven voor het eerst verschenen en in wiens vreedzame regering mensen en dieren in harmonie samenleefden. Maar die gouden dageraad werd door de eerste dood verbroken, toen zijn geliefde zoon Siamak door de demonen van Ahriman werd gedood. Het eerste verdriet en de eerste wraak kwamen in de wereld; zijn kleinzoon Hushang voltrok die wraak.
In de oudere heilige traditie is Kayumars nog iets diepers: Gayomard, de eerste mens, een van de oerscheppingen van de Wijze Heer. Hij doorstond de aanval van het kwaad; uit zijn lichaam werden de metalen van de aarde gevormd en uit zijn zaad ontsproot de hele mensheid. Hij is de drempel van de wereld, de figuur in wie de Iraanse verbeelding het begin van de mensheid zelf plaatste, zowel haar beschaving als haar sterfelijkheid.
Inhoud
De eerste koning van de wereld
De eerste dood: Siamak en de Zwarte Demon
De kosmische strijd en het ontstaan van de mensheid
Wie is Kayumars?
Kayumars, in het Avestisch Gaya Maretan en in de oude religie Gayomard, is de eerste koning van de wereld en de eerste mens in de Iraanse mythologie. Zijn naam betekent ongeveer «de levende sterveling». In de Shahnameh is hij de eerste sjah, de bergvorst in luipaardvellen onder wie de beschaving begon, vader van Siamak en grootvader van Hushang. In de zoroastrische kosmologie is hij Gayomard, de eerste mens en een van de oerscheppingen. Uit zijn lichaam kwamen de metalen van de aarde voort en uit zijn zaad ontstond het eerste mensenpaar, Mashya en Mashyana.
Kernpunten
Kayumars is de eerste koning van de wereld en de eerste mens van de Iraanse mythe.
In de Shahnameh is hij de bergkoning onder wie de beschaving begon.
Zijn zoon Siamak werd door de demonen gedood: de eerste dood ter wereld.
Zijn kleinzoon Hushang wreekte Siamak en volgde hem als koning op.
In de zoroastrische mythe is hij Gayomard, een van de oerscheppingen.
Uit zijn lichaam kwamen metalen voort en uit zijn zaad het eerste mensenpaar.
Feiten in het kort
Namen: Kayumars in het Perzisch; Gaya Maretan in het Avestisch; Gayomard in het Pahlavi
Betekenis: De levende sterveling, uit woorden voor leven en sterfelijk
Soort figuur: De eerste koning van de wereld en, in de religie, de eerste mens
Titels: Garshah, koning van de bergen; Pishdad, de eerste wetgever
In de Shahnameh: Eerste koning; woonde in de bergen, gekleed in luipaardvellen
In de zoroastrische mythe: De zesde van de zeven oerscheppingen
Zijn zoon: Siamak, gedood door de Zwarte Demon: de eerste dood
Zijn kleinzoon: Hushang, die Siamak wreekte en hem opvolgde
Zijn religieuze nalatenschap: Metalen uit zijn lichaam; de mensheid uit zijn zaad
Overlevering: De Avesta en Ferdowsi’s Shahnameh
De eerste koning van de wereld
Het Koningsboek opent met Kayumars, de eerste vorst van de wereld. Hij en zijn volk woonden in de bergen en kleedden zich in luipaardvellen. Hij droeg de titel Garshah, koning van de bergen. Volgens de overlevering ontstonden onder zijn bewind de kunsten van het gevestigde leven: hij leerde de mensheid voedsel bereiden, vestigde de ceremoniën en gebruiken van het koningschap en bracht de eerste orde en rechtvaardigheid in de wereld. Daarom werd hij herinnerd als wetgever, een Pishdad. De Wijze Heer, Ahura Mazda, schonk hem de farr, de goddelijke glans voorbehouden aan ware koningen.
Zijn regering van dertig jaar was een gouden dageraad, een tijd van vrede en beschaving waarin volgens de overlevering mensen en dieren in harmonie samenleefden en alle dieren van de wereld hem hulde brachten. Het is het beeld dat het epos geeft van de wereld in haar eerste onschuld, voordat het kwaad er volledig was binnengedrongen, met de eerste koning als een welwillende vader van al wat leeft. Maar zulke onschuld kon niet duren en de schaduw van de vernietiger trok al samen.
De eerste dood: Siamak en de Zwarte Demon
Kayumars had een zoon, de knappe prins Siamak, die door de hele wereld werd bemind, met één verschrikkelijke uitzondering. De kwade geest Ahriman, die de harmonie en het geluk van de regering van de eerste koning haatte, keek met afgunst en boosaardigheid naar Siamak en besloot hem te vernietigen. Hij bracht een leger van demonen op de been onder bevel van zijn eigen monsterlijke zoon, de Zwarte Demon, en stuurde hen af op de nietsvermoedende mensenwereld.
In de strijd die volgde werd de edele Siamak door de Zwarte Demon gedood. Het was de eerste dood, het moment waarop sterfelijkheid en verdriet de jonge wereld binnentraden, en de eerste openlijke oorlog tussen de mensheid en de duistere machten. De eerste koning, die over een vreedzame wereld had geregeerd, werd in het eerste verdriet gestort. Hij rouwde om de geliefde zoon die het kwaad hem had ontnomen. Het gouden tijdperk was voorbij en de lange strijd van licht tegen duister was begonnen.
De eerste wraak
Kayumars rouwde een jaar om zijn zoon, totdat volgens de overlevering de engelbode Soroush, de stem van het goddelijke, naar hem toe kwam. Hij raadde hem aan zijn tranen te drogen en oorlog te voeren tegen de demonen die de dood in de wereld hadden gebracht. Inmiddels was Siamaks eigen zoon, Kayumars’ kleinzoon Hushang, volwassen geworden. Hij zou de eerste wraak voltrekken.
Hushang verzamelde een grote krijgsmacht. De overlevering schildert die niet alleen als een leger van krijgers, maar ook van de schepselen van de wereld: feeën en luipaarden, leeuwen en wolven, tijgers en vogels, allemaal achter de jonge prins aan marcherend. Zij vielen de Zwarte Demon en zijn schare aan en vernietigden hen; Siamaks moordenaar werd zelf geveld. De eerste dood was gewroken en de duistere machten waren teruggedrongen. Kayumars, wiens verdriet eindelijk een antwoord had gekregen, stierf in vrede en liet de wereldtroon aan zijn kleinzoon Hushang, die later het vuur zou ontdekken en de kunsten van de beschaving zou grondvesten.
Gayomard: de eerste mens
Onder de eerste koning van het epos ligt een veel oudere en diepere figuur: Gayomard, de eerste mens van de zoroastrische schepping, wiens Avestische naam Gaya Maretan «de levende sterveling» betekent. In de heilige kosmologie is hij meer dan de eerste koning: hij is de allereerste mens, de voorouder van wie de hele mensheid afstamt en een van de oerscheppingen van Ahura Mazda bij de dageraad van de wereld. Als stamvader van de mensen aanvaardde hij als eerste de leer van de Wijze Heer.
In de grote scheppingsvolgorde vormde de Wijze Heer de wereld in fasen: de hemel, het water, de aarde, de planten, de oorspronkelijke os, vervolgens Gayomard, de eerste mens, en ten slotte het vuur dat door alle dingen werd verdeeld. Gayomard en de oorspronkelijke os waren de twee grote levende oervormen, geschapen midden op de aarde in het zuivere eerste land. Uit dit paar zouden na de komst van de dood de dieren- en mensenwereld geboren worden. Hij staat aan het hoofd van de mensheid zoals de os aan het hoofd van de dieren staat.
De kosmische strijd en het ontstaan van de mensheid
De mythe vertelt dat Gayomard en de os eerst drieduizend jaar in een zuiver geestelijke toestand bestonden, onbeweeglijk en sereen, en dat het loutere bestaan van de stralende eerste mens de kwade geest verdoofd en machteloos hield. Vervolgens gaf de Wijze Heer Gayomard een lichaam, wit, schitterend en stralend als de zon, in de gedaante van een jongeling van vijftien, met zaad dat uit het vuur voortkwam. Maar het uur van de grote aanval brak aan en Ahriman stortte zich op de goede schepping en bracht ziekte en dood. Gayomard doorstond de aanval dertig jaar voordat hij uiteindelijk viel. Met zijn dood kwam de dood zelf in de wereld.
Toch kwam uit die eerste dood leven voort. De overlevering vertelt dat uit Gayomards lichaam de metalen en mineralen van de aarde ontstonden, het goud, zilver en ijzer verborgen in de rots. Uit zijn zaad, gezuiverd en door de aarde ontvangen, groeide na veertig jaar een rabarberplant. Daaruit verrees het eerste mensenpaar, Mashya en Mashyana, de man en vrouw van wie de hele mensheid afstamt. Zo was de dood van de eerste mens een begin in plaats van een einde, de bron van de mensheid en de rijkdommen van de aarde. Het beeld kijkt over de hele kosmische tijd vooruit naar zijn spiegelbeeld aan het einde van de wereld, de grote vernieuwing, de Frashokereti.
Symboliek
Kayumars is de grote drempelfiguur van de Iraanse verbeelding, het punt waarop de mensheid begint. Als eerste koning belichaamt hij de oorsprong van de beschaving zelf, de eerste ordening van het menselijke leven in koningschap, recht, voedsel en samenleving en de eerste onschuldige harmonie van de wereld vóór het kwaad. Als eerste mens, Gayomard, belichaamt hij de oorsprong van de mensheid en zelfs van de aardse materie, de waardigheid van de sterveling uit wiens dood leven en metalen worden geboren. In beide gedaanten is hij de dageraad.
Zijn verhaal draagt een van de diepste thema’s van de hele traditie: leven dat uit de dood voortkomt. De regering van de eerste koning wordt door de eerste dood verbroken, maar die dood wordt gewroken en maakt plaats voor de lange ontplooiing van de menselijke geschiedenis. De eerste mens bezwijkt onder de aanval van het kwaad, maar uit zijn gevallen lichaam en zaad ontstaan de metalen van de aarde en de hele mensheid. In Kayumars overdacht de Iraanse geest de prijs en de belofte van de sterfelijkheid zelf: de waarheid dat de levende sterveling, zoals zijn naam al zegt, degene is die moet sterven, maar wiens dood de voedingsbodem wordt voor alles wat volgt.
Van Kayumars naar de koningen
Kayumars staat helemaal aan het begin van de lange lijn van Iraanse koningen, als stichter van de dynastie die de traditie de Pishdadische noemt. Na hem kwam zijn kleinzoon Hushang, de ontdekker van het vuur, vervolgens Hushangs zoon Tahmuras, de demonenbinder, en na hen de schitterende figuur Jamshid, onder wie de wereld haar gouden tijdperk bereikte voordat zijn hoogmoed hem ten val bracht.
Vanuit dit begin stroomt de hele grote rivier van het epos: de tirannie van slangenkoning Zahhak, de opstand van de smid en de overwinning van heldenkoning Faridun, de lange oorlogen tussen Iran en Turan en de tragedies van de helden. Alles begint met de eerste koning in zijn luipaardvellen op de berg, de figuur in wie de overlevering de allereerste ochtend van de mensenwereld plaatste. Het Koningsboek met Kayumars beginnen betekent bij de geboorte van de mensheid zelf beginnen.
Kayumars en de Koerden
Als eerste koning en eerste mens van de Iraanse traditie behoort Kayumars tot het gedeelde erfgoed van alle Iraanse volken, waaronder de Koerden. Het hele verhaal van de eerste vorst en de dageraad van de mensheid is deel van de gemeenschappelijke Iraanse erfenis die de Koerden naast hun eigen geliefde legenden meedragen. Het beeld van een eerste bergkoning, gekleed in dierenhuiden en regerend vanaf de hoogten, spreekt bijzonder nabij tot een volk wiens leven en vrijheid altijd met de bergen verbonden waren.
Zoals steeds bij dit erfgoed zou het verkeerd zijn Kayumars als uitsluitend Koerdisch op te eisen. Hij is de gemeenschappelijke erfenis van een hele familie van volken en zijn volledigste gedaanten staan in Ferdowsi’s Perzische epos en de zoroastrische geschriften. Maar de Koerden mogen deze eerste van alle koningen terecht rekenen tot de legenden van hun bredere wereld: de figuur van het allereerste begin, in wie het lange verhaal dat ook zij erven bij de dageraad van de tijd voor het eerst in de bergen aanvangt.
Debatten en misvattingen
Is Kayumars de eerste koning of de eerste mens? Hij is beide, in twee verschillende maar verwante tradities. In de Shahnameh is hij vooral de eerste koning van de wereld, de grondlegger van de menselijke samenleving; in de oudere zoroastrische kosmologie is hij Gayomard, de eerste mens en een oerschepping. De twee beelden zijn in de loop van de tijd samengevloeid. Het epos behield de koninklijke eerste vorst en de religie de kosmische eerste mens, maar beide behoren tot dezelfde grote figuur.
Is Kayumars eenvoudigweg de Iraanse Adam? De parallel bestaat, maar is niet exact. In de kosmologie komt het paar Mashya en Mashyana, voortgekomen uit Gayomards zaad, het dichtst bij het Bijbelse eerste paar. Gayomard zelf is de oervoorouder die vóór hen komt. De Iraanse schepping heeft haar eigen oude traditie, met waarschijnlijk een verwant in de eerste-mensfiguren van de verwante Indiase mythen. Zelfs waar de thema’s rijmen is zij geen ontlening aan het boek Genesis. Dat de dood van de eerste mens de metalen en de mensheid voortbrengt is een kenmerkend Iraanse voorstelling.
Was Kayumars een historische koning? Nee, hij is een zuiver mythologische en kosmologische figuur die tot de wereld van scheppingsmythe en legende behoort, in plaats van tot de geschiedenis. Hij verschijnt in de oude Avesta als Gaya Maretan, de eerste mens van de heilige traditie, en in het epos als de eerste koning van het legendarische tijdperk. Zijn verhaal is de poëzie van het begin, geen verslag van een werkelijke regering.
Verwante onderwerpen
Hushang en Tahmuras: de kleinzoon die Siamak wreekte en de cultuurhelden die daarna koning werden
Jamshid: de schitterende latere koning van het gouden tijdperk
Ahriman: de kwade geest die de eerste dood bracht
De divs: de demonen wier Zwarte Demon Siamak doodde
Ahura Mazda: de Wijze Heer die Gayomard, de eerste mens, schiep
De Shahnameh: het Koningsboek dat met Kayumars opent
Veelgestelde vragen
Wie is Kayumars?
Kayumars is de eerste koning van de wereld en de eerste mens in de Iraanse mythologie, in de oude religie bekend als Gayomard. In de Shahnameh is hij de eerste bergsjah onder wie de beschaving begon; in de zoroastrische kosmologie is hij de eerste mens en een oerschepping, de voorouder van de hele mensheid.
Wat betekent de naam Kayumars?
De Avestische naam Gaya Maretan betekent ongeveer «de levende sterveling» of «het sterfelijke leven», uit woorden die leven en sterfelijk betekenen. Dat vat zijn aard precies samen: hij is de eerste sterveling, het levende wezen dat moet sterven en wiens dood de bron van de mensheid wordt.
Hoe kwam de eerste dood in de wereld?
Kayumars’ geliefde zoon Siamak werd gedood door de Zwarte Demon, een monsterlijke zoon van de kwade geest Ahriman, die afgunstig was op de harmonie van de regering van de eerste koning. Dit was de eerste dood en de eerste oorlog tussen de mensheid en de duistere machten, die een einde maakte aan de gouden onschuld van het eerste tijdperk.
Wie wreekte Siamak?
Siamaks zoon Hushang, kleinzoon van Kayumars, wreekte hem. Op advies van de engel Soroush leidde Hushang een groot leger, met ook de dieren van de wereld, tegen de Zwarte Demon en vernietigde hem. Daarna stierf Kayumars in vrede en liet hij de troon aan Hushang.
Hoe ontstond de mensheid uit Gayomard?
In de zoroastrische scheppingsmythe werd de eerste mens Gayomard gedood door de aanval van het kwaad. Toen vormden de metalen van de aarde zich uit zijn lichaam en groeide uit zijn zaad na veertig jaar een rabarberplant. Daaruit verrees het eerste mensenpaar, Mashya en Mashyana, de voorouders van alle mensen.
Was Kayumars een werkelijke koning?
Nee, hij is een mythologische en kosmologische figuur, geen historische vorst. Hij behoort tot de wereld van scheppingsmythe en legende en verschijnt in de oude Avesta als de eerste mens en in de Shahnameh als de eerste koning van het legendarische tijdperk, in plaats van in enige vastgelegde geschiedenis.
Bronnen en verdere literatuur
Keyumars — artikel op Wikipedia
Gayomard — artikel in Encyclopaedia Iranica
Gayomart — artikel in Encyclopaedia Britannica
Mashya en Mashyana — artikel op Wikipedia
The Pishdadian Dynasty (Gayomard), «De Pishdadische dynastie, Gayomard» — the-persians.co.uk
Kayumars and Hushang («Kayumars en Hushang») — Smithsonian National Museum of Asian Art