Inleiding
De oer-os is een van de grondleggende figuren van de zoroastrische en Iraanse kosmologie: het als enige geschapen rund, een van de eerste levende scheppingen van Ahura Mazda. De dood van de oer-os bij het begin van de wereld bracht de dieren en planten voort. Zijn ziel, Geush Urvan genoemd, de Ziel van de Os, steeg klagend op om de beschermgeest van al het rundvee te worden.
In de kosmologie die vooral in de Bundahishn bewaard is gebleven, de grote verzameling van zoroastrische scheppingsverhalen, werd de oer-os door de Wijze Heer als een van zijn eerste schepselen gevormd, naast de eerste mens, Kayumars (Gayomard). Toen de kwade geest Ahriman de goede schepping aanviel, werd de Os gedood. Maar uit zijn lichaam ontsprongen de granen, geneeskrachtige planten en vele soorten weldadige dieren, terwijl zijn ziel opsteeg om over het lijden van de wereld te klagen en om haar bescherming te smeken.
Deze kosmologie behoort tot het gedeelde religieuze en mythologische erfgoed van de Iraanse volkeren, een traditie die Koerden met Perzen en anderen delen en die ten grondslag ligt aan de levende godsdiensten en volkstradities van de streek. Wie de oer-os en de Ziel van de Os leert kennen, ontmoet een van de diepste beelden van de Iraanse mythen: het schepsel wiens offerdood de levende wereld bezaait en wiens ziel om een beschermer roept.
Inhoud
Wat zijn de oer-os en Geush Urvan?
Uit zijn lichaam de levende wereld
De Ziel van de Os en haar klacht
Wat zijn de oer-os en Geush Urvan?
De oer-os, in de Avestische traditie bekend onder de naam Gavaevodata, wat de uniek of als enige geschapen os betekent, is het eerste rund van de zoroastrische kosmologie, een van de eerste stoffelijke scheppingen van Ahura Mazda en de bron waarvan al het weldadige dierenleven afstamt. Geush Urvan, wat de Ziel van de Os betekent, is de ziel of geest van dit oerschepsel. In de kosmologie van de Bundahishn werd de Os als een van de eerste schepselen van de Wijze Heer geschapen en woonde hij bij een heilige rivier, tegenover de eerste mens Kayumars. Toen de kwade geest Ahriman de goede schepping aanviel, werd de Os gedood. Maar uit zijn lichaam kwamen de granen, geneeskrachtige planten en vele diersoorten voort, zodat zijn dood de levende wereld voortbracht. Zijn ziel, Geush Urvan, steeg op en klaagde over het lijden dat in de wereld was gebracht. Zij smeekte om een beschermer en werd de beschermgeest van het rundvee en de weldadige dieren. Samen vormen zij een van de centrale beelden van de Iraanse scheppingsmythe.
Een van de eerste scheppingen
In het zoroastrische scheppingsverhaal vormde Ahura Mazda de wereld en haar eerste schepselen tijdens het eerste grote wereldtijdperk in een ideale, onbezoedelde staat. Tot deze eerste stoffelijke scheppingen, traditioneel zes in getal, behoorden de hemel, de wateren, de aarde, de oerplant, de oer-os en de eerste mens, Kayumars.
De oer-os nam onder deze eerste scheppingen een bijzondere plaats in als de bron van al het weldadige dierenleven: het ene, uniek geschapen rund waarvan de vele soorten dieren zouden afstammen. In de traditie van de Bundahishn wordt de Os beschreven als een prachtig schepsel, wit en helder als de maan, dat vredig bij een heilige rivier woonde in het eerste wereldtijdperk, toen de schepping nog heel en onbezoedeld was. Aan de overzijde woonde volgens de traditie de eerste mens Kayumars. De twee waren de stamouders van respectievelijk het dierlijke en menselijke leven. Als een van de eerste scheppingen behoort de oer-os tot het fundament van de wereld in de zoroastrische kosmologie: het voorbeeld en de bron van het dierenrijk, gevormd door de Wijze Heer in het ideale eerste tijdperk. Zijn plaats onder de eerste scheppingen vestigt zijn kosmische betekenis. Het uniek geschapen rund staat aan de oorsprong van al het weldadige dierenleven, naast de eerste plant en de eerste mens als de kiemen van de levende wereld. Als een van deze eerste, ideale scheppingen van de Wijze Heer treedt de oer-os de kosmologie binnen, de bron waaruit de dierenwereld zou ontspringen.
Belangrijkste punten
De oer-os (Gavaevodata) is het uniek geschapen eerste rund van de zoroastrische kosmologie.
Hij was een van de eerste stoffelijke scheppingen van Ahura Mazda, de bron van al het dierenleven.
Hij werd gedood toen de kwade geest Ahriman de goede schepping aanviel.
Uit zijn lichaam kwamen de granen, geneeskrachtige planten en vele soorten dieren voort.
Zijn ziel, Geush Urvan, steeg klagend op en smeekte om een beschermer.
Geush Urvan werd de beschermgeest van het rundvee en de weldadige dieren.
Kerngegevens
Namen: De oer-os; Gavaevodata; Geush Urvan (de Ziel van de Os)
Betekenis van Gavaevodata: De uniek of als enige geschapen os
Betekenis van Geush Urvan: De Ziel van de Os
Rol: Bron van het dierenleven; zijn ziel de hoedster van het rundvee
Schepper: Ahura Mazda, de Wijze Heer
Onder: De eerste stoffelijke scheppingen van de wereld
Gedood door: De aanval van de kwade geest Ahriman
Uit zijn lichaam: Ontstonden granen, geneeskrachtige planten en dieren
Voornaamste bron: De Bundahishn en de Avesta
Erfgoed: Gedeelde Iraanse religieuze en mythologische traditie
De aanval van de kwade geest
De vrede van de eerste schepping werd verbroken toen de kwade geest Ahriman, de tegenstander van Ahura Mazda, zijn aanval op de goede schepping begon, om alles wat de Wijze Heer had gemaakt te vernietigen en te bezoedelen. Onder de eerste slachtoffers van deze aanval was de oer-os.
In de kosmologie van de Bundahishn bestond de goede schepping aanvankelijk in een vredige, onbezoedelde staat, totdat de kwade geest binnendrong om haar te beschadigen en te vernietigen. Bij deze aanval trof de kwade geest de oer-os. Het grote schepsel werd neergeveld en gedood, als eerste van de weldadige schepselen dat tijdens de aanval van het kwaad stierf. Volgens de traditie gaf de Wijze Heer, die het lijden van de Os zag, hem een genezende stof om zijn pijn tijdens het sterven te verzachten: een detail dat het mededogen van de goede schepping zelfs te midden van de aanval van het kwaad uitdrukt. Het doden van de oer-os is een van de oorspronkelijke vernietigingsdaden in het zoroastrische verhaal van de kosmische strijd, de aanval van de kwade geest op de bron van het dierenleven. Maar zoals de traditie duidelijk maakt, leidde de dood van de Os, hoewel door het kwaad aangericht, niet tot louter vernietiging. Uit het gedode schepsel ontsprong door de voorzienigheid van de goede schepping de levende wereld van dieren en planten. Zo is de aanval van de kwade geest op de Os het donkere keerpunt van het scheppingsverhaal: de aanval die het oerrund doodde, maar ook de opmaat voor het voortbrengen van de levende wereld uit zijn lichaam. Zij markeert de intrede van de dood in de goede schepping en bereidt tegelijk de bloei van het leven voor die zou volgen.
Uit zijn lichaam de levende wereld
Het opmerkelijkste aspect van de mythe van de oer-os is dat uit zijn gedode lichaam, door de voorzienigheid van Ahura Mazda, de levende wereld van planten en dieren ontsprong, zodat de dood van de Os de bron van leven werd.
Volgens de traditie van de Bundahishn werd het lichaam van de oer-os, toen hij werd gedood, de bron van de levende wereld. Uit zijn gezuiverde zaad of essentie, omhooggebracht en gereinigd op de plaats van de maan, kwamen de vele paren dieren van vele soorten voort, zodat alle soorten weldadige dieren van het oerrund afstamden. Uit zijn lichaam, zijn merg en zijn verschillende lichaamsdelen ontsprongen de planten van de wereld. Volgens de traditie groeiden vele soorten graan en geneeskrachtige planten uit de Os, waarbij verschillende planten uit verschillende delen van zijn lichaam voortkwamen. Zo werd de dood van de oer-os, hoewel door de aanval van het kwaad aangericht, door de goede schepping veranderd in de oorsprong van de levende wereld: de bron van de dieren die de aarde vullen en de granen en geneeskrachtige kruiden die onderhouden en genezen. Dit motief, van leven dat uit het lichaam van het gedode oerschepsel ontspringt, is diepgaand en oud. Het drukt het idee uit dat leven uit opoffering ontstaat en dat zelfs de vernietiging door het kwaad door de goede schepping wordt omgekeerd tot het voortbrengen van leven. Uit het lichaam van de oer-os kwam de levende wereld voort, de dieren en planten, zodat het gedode rund de vruchtbare bron van leven op aarde werd. Het is een van de grote scheppende beelden van de Iraanse kosmologie: de dood van de Os die de levende wereld voortbrengt.
De Ziel van de Os en haar klacht
Toen de oer-os werd gedood, verging zijn ziel, Geush Urvan, de Ziel van de Os, niet. Zij steeg op en klaagde in een van de ontroerendste passages van de zoroastrische geschriften over het lijden en de vernietiging die door de aanval van Ahriman in de wereld waren gebracht.
Volgens de traditie steeg de Ziel van de Os op naar de hemelse plaatsen, naar de ster, de maan en de zon. Daar klaagde zij over de ellendige toestand waarin de machten van het kwaad de wereld hadden gestort. Zij treurde over de verwoesting en smeekte om bescherming en om de aanstelling van een beschermer voor de schepselen van de aarde. Deze klacht van de Ziel van de Os is in een beroemde, oude vorm bewaard in de Gatha’s, de oudste hymnen van de zoroastrische geschriften die aan Zoroaster zelf worden toegeschreven, in de passage die vaak de Klacht van de Os of de Klacht van de Ziel van de Koe wordt genoemd. Daarin roept de Ziel van de Os het uit tegenover Ahura Mazda en de goddelijke wezens, wanhopig over haar kwetsbaarheid en het ontbreken van een beschermer tegen het geweld en de wanorde van de wereld. Volgens de traditie antwoordt de goddelijke vergadering en wordt uiteindelijk een beschermer aangesteld, zodat de Ziel van de Os de belofte van zorg en bescherming ontvangt. De klacht van de Ziel van de Os is een van de aangrijpendste en betekenisvolste passages van de traditie. Zij geeft stem aan het lijden van de goede schepping onder de aanval van het kwaad en aan het verlangen naar bescherming en de juiste orde. In de figuur van de treurende Ziel van de Os drukt zij de roep uit van alle onschuldige en kwetsbare schepselen van de wereld om rechtvaardigheid en zorg, een roep die door de voorzienigheid van de Wijze Heer wordt beantwoord.
De hoeder van de dieren
Nadat zij had geklaagd en antwoord had gekregen, nam de Ziel van de Os, Geush Urvan, haar blijvende rol als beschermgeest van het rundvee en alle weldadige dieren op zich. De ziel van het oerrund keerde terug naar de wereld als de beschermende geest van het dierenrijk dat het had voortgebracht.
Volgens de traditie stemde de Ziel van de Os er na haar klacht en de belofte van bescherming mee in naar de wereld terug te keren en de zorg op zich te nemen voor de schepselen die van de oer-os afstamden. Zo werd Geush Urvan de hoedster en beschermgeest van het rundvee en de weldadige dieren: het goddelijke wezen dat over de dierenwereld waakt en haar beschermt, vooral het rundvee dat zo belangrijk is voor het leven van de mensen. In de zoroastrische devotie wordt de Ziel van de Os geëerd en aangeroepen. De zorg voor dieren, vooral rundvee, geldt als een heilige plicht en weerspiegelt de eerbied voor de dierlijke schepping die de figuur van Geush Urvan belichaamt. De rol van hoedster van de dieren vormt de blijvende betekenis van de Ziel van de Os, de geest van het oerrund die de beschermer van het dierenrijk is geworden. Deze rol weerspiegelt de diepe zoroastrische zorg voor het welzijn van dieren en de juiste behandeling van rundvee, een zorg die in de kosmologie van de oer-os en zijn ziel is geworteld. Als hoedster van de dieren blijft Geush Urvan volgens de traditie over de schepselen van de wereld waken. De ziel van de gedode oer-os is de beschermende geest geworden van al het weldadige dierenleven dat uit zijn dood ontsprong. In deze rol, als hoedster en beschermster van de dieren, neemt de Ziel van de Os haar blijvende plaats in de zoroastrische traditie in.
Symboliek en betekenis
De oer-os en zijn ziel belichamen bovenal het thema van leven dat uit opoffering en dood ontstaat: het gedode oerschepsel uit wiens lichaam de levende wereld van dieren en planten ontspringt. Daarin vertegenwoordigen zij het diepgaande idee dat leven uit de dood voortkomt en dat zelfs de vernietiging door Ahriman door de goede schepping wordt omgekeerd tot het voortbrengen van leven.
In haar klacht belichaamt de Ziel van de Os het lijden van de onschuldige en kwetsbare schepping onder de aanval van het kwaad en het verlangen naar bescherming, rechtvaardigheid en de juiste orde: een roep die in de oudste hymnen van de traditie een stem krijgt. Als hoedster van de dieren belichaamt Geush Urvan de zoroastrische eerbied voor de dierlijke schepping en de heilige plicht voor de schepselen van de wereld te zorgen, vooral het rundvee waarvan het menselijk leven zo afhankelijk is. In dit alles zijn de oer-os en zijn ziel figuren van diepe betekenis. Zij belichamen het leven dat uit opoffering ontstaat, het lijden en de roep van de goede schepping en de zorgplicht voor de dierenwereld. Zij behoren tot de diepste en oudste beelden van de Iraanse kosmologie: het uniek geschapen rund wiens dood de levende wereld bezaait en de Ziel van de Os wier klacht en hoederschap de diepste waarden van de traditie uitdrukken, eerbied voor het leven en zorg voor de schepselen van de aarde.
De oer-os en de Koerden
De kosmologie van de oer-os en de Ziel van de Os behoort tot het oude zoroastrische en Iraanse religieuze erfgoed, een traditie die Koerden als Iraans volk met Perzen en anderen uit de Iraanse wereld delen. De diepe beelden van deze kosmologie liggen ten grondslag aan de religieuze en volkstradities van de hele streek.
Voor Koerden vormt het oude Iraanse religieuze erfgoed, waaronder de kosmologie die in de zoroastrische traditie bewaard is gebleven, een deel van de diepe achtergrond van hun culturele en geestelijke wereld. Elementen van deze oude kosmologie, de strijd van de goede schepping tegen de aanval van het kwaad en de eerbied voor de schepselen en elementen van de wereld, blijven in verschillende vormen bestaan in de religieuze tradities van de streek, waaronder de levende godsdiensten die uit het oude Iraanse erfgoed putten. Het is eerlijk en juist de oer-os en zijn ziel te begrijpen als onderdeel van dit gedeelde Iraanse en zoroastrische erfgoed, in plaats van als een uitsluitend Koerdische figuur. De kosmologie behoort tot de gemeenschappelijke oude traditie van de Iraanse volkeren. Als Iraans volk met oude wortels in deze wereld delen Koerden dit erfgoed, waarvan de mythe van de oer-os deel uitmaakt, naast de andere erfgenamen van de Iraanse traditie. Met de oer-os en de Ziel van de Os presenteren wij dus een figuur uit het gedeelde oude Iraanse erfgoed waarvan Koerden als Iraans volk erfgenamen zijn: een van de diepe beelden van de kosmologie die aan de religieuze tradities van de streek ten grondslag ligt. De eerbied voor dieren en de schepselen van de wereld die deze figuur belichaamt is een waarde die breed in de Iraanse en bredere wereld voorkomt.
Discussies en misvattingen
Zijn de oer-os en Geush Urvan hetzelfde? Zij zijn nauw verwant maar kunnen worden onderscheiden. De oer-os, Gavaevodata, is het lichamelijke oerrund, het uniek geschapen schepsel; Geush Urvan, de Ziel van de Os, is zijn ziel of geest. In de uitgewerkte zoroastrische traditie van de Bundahishn is Geush Urvan de ziel van de oer-os. In de oudste teksten is de verhouding tussen beiden echter minder duidelijk bepaald. De Ziel van de Os in de hymnen van Zoroaster kan een enigszins zelfstandige betekenis hebben als de ziel van de dierlijke schepping. In de traditie als geheel worden zij samen begrepen: de oer-os en zijn ziel, het lichaam en de geest van de bron van het dierenleven.
Is dit een historisch verslag van hoe dieren ontstonden? Nee; de mythe van de oer-os is een religieus en kosmologisch verhaal, onderdeel van het zoroastrische begrip van de schepping en de kosmische strijd tussen goed en kwaad. Het is geen letterlijk of wetenschappelijk verslag van het ontstaan van soorten. Zij kan het best worden begrepen als een diepgaand mythologisch en symbolisch verhaal dat binnen de religieuze visie van de traditie waarheden over leven, opoffering en zorg voor de schepping uitdrukt. De voornaamste bron voor de uitgewerkte mythe is de Bundahishn, een verzameling zoroastrische kosmologische kennis, die put uit de oudere Avesta en de aan Zoroaster toegeschreven leer.
Is de oer-os een specifiek Koerdische figuur? Nee; hij behoort tot het gedeelde oude zoroastrische en Iraanse religieuze erfgoed, een traditie die Koerden met Perzen en anderen uit de Iraanse wereld delen. Het is dus geen uitsluitend Koerdische figuur. Als Iraans volk delen Koerden dit brede en oude erfgoed, waarvan de kosmologie van de oer-os deel uitmaakt, samen met hun buren.
Verwante onderwerpen
Ahura Mazda: de Wijze Heer die de oer-os schiep
Ahriman: de kwade geest door wiens aanval de Os werd gedood
Kayumars: de eerste mens, naast de oer-os gevormd
De Amesha Spentas: de heilige onsterfelijken van de goede schepping
Zoroaster: de profeet in wiens hymnen de Klacht van de Os verschijnt
Anahita: de yazata van de wateren, een ander wezen van de goede schepping
Frashokereti: de laatste vernieuwing die de schepping herstelt
Frashokereti en vernieuwing: de genezing van de door het kwaad aangevallen wereld
Veelgestelde vragen
Wat is de oer-os in de zoroastrische mythen?
De oer-os, in het Avestisch bekend als Gavaevodata (de uniek geschapen os), is het eerste rund van de zoroastrische kosmologie, een van de eerste stoffelijke scheppingen van Ahura Mazda en de bron waarvan al het weldadige dierenleven afstamt. In de kosmologie van de Bundahishn werd hij geschapen in het ideale eerste wereldtijdperk en gedood toen de kwade geest Ahriman de goede schepping aanviel, waarna de dieren en planten van de wereld uit zijn lichaam ontsprongen.
Wat is Geush Urvan?
Geush Urvan, wat de Ziel van de Os betekent, is de ziel of geest van de oer-os. Toen de Os tijdens de aanval van de kwade geest werd gedood, verging zijn ziel niet maar steeg zij op naar de hemelse plaatsen. Daar klaagde zij over het lijden dat in de wereld was gebracht en smeekte om een beschermer. Geush Urvan nam vervolgens haar rol als beschermgeest van het rundvee en de weldadige dieren op zich en waakte over de dierlijke schepping die uit de oer-os was ontsprongen.
Wat kwam uit het lichaam van de oer-os voort?
Volgens de traditie van de Bundahishn ontsprong de levende wereld van dieren en planten uit de gedode oer-os. Uit zijn gezuiverde essentie, gereinigd op de plaats van de maan, kwamen de vele paren dieren van vele soorten voort. Uit zijn lichaam, zijn merg en verschillende lichaamsdelen groeiden vele soorten graan en geneeskrachtige planten. Zo werd de dood van de Os, hoewel door het kwaad aangericht, door de voorzienigheid van de goede schepping de bron van leven op aarde.
Wat is de Klacht van de Ziel van de Os?
De Klacht van de Ziel van de Os is een beroemde passage die in de Gatha’s bewaard is gebleven, de oudste hymnen van de zoroastrische geschriften die aan Zoroaster worden toegeschreven. Daarin roept de Ziel van de Os het uit tegenover Ahura Mazda en de goddelijke wezens, wanhopig over het geweld en de wanorde van de wereld en het ontbreken van een beschermer. De goddelijke vergadering antwoordt en uiteindelijk wordt een beschermer aangesteld. Zo wordt de roep van de lijdende schepping door de voorzienigheid van de Wijze Heer beantwoord.
Waarom is de oer-os belangrijk in het zoroastrisme?
De oer-os is belangrijk omdat hij in de zoroastrische kosmologie aan de oorsprong van het dierenleven staat en omdat zijn mythe diepe thema’s belichaamt: leven dat uit opoffering en dood ontstaat, het lijden van de goede schepping onder de aanval van het kwaad en de heilige plicht voor dieren te zorgen. De eerbied voor rundvee en het dierenwelzijn in de zoroastrische traditie zijn geworteld in de kosmologie van de oer-os en zijn beschermende ziel, Geush Urvan.
Is de oer-os een Koerdische figuur?
De oer-os behoort tot het gedeelde oude zoroastrische en Iraanse religieuze erfgoed, een traditie die Koerden met Perzen en anderen uit de Iraanse wereld delen. Het is dus geen uitsluitend Koerdische figuur. Als Iraans volk met oude wortels in deze wereld delen Koerden dit erfgoed, waarvan de kosmologie van de oer-os deel uitmaakt, samen met hun buren. De eerbied voor dieren die hij belichaamt is een waarde die breed in de streek voorkomt.
Bronnen en verdere lectuur
Gavaevodata — de bijdrage op Wikipedia
Bundahishn — de bijdrage in Encyclopaedia Iranica
De Gatha’s en de Klacht van de Koe (Yasna 29) — avesta.org
Kurdish-History.com: de bijdrage over Ahura Mazda
Kurdish-History.com: de bijdrage over Ahriman