مێژووی کوردمێژوو، کولتوور و میرات

گۆڤاری مێژووی کورد

کەسایەتییە ناودارەکانی کورد

وتارەکانی پۆلی «کەسایەتییە ناودارەکانی کورد».

546 وتار بە سۆرانی بەردەستە.

کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 25ی تشرینی دووەمی 2025

ژیان و میراتی ئاسنەت بارزانی، زانای پێشەنگی کوردی جوولەکە

ئاسنەت بارزانی لە مێژووی جوولەکەکاندا وەک کەسایەتییەکی بەرچاو دەردەکەوێت، بە تایبەتی وەک ژنێک کە لە سەدەی 17دا بەربەستەکانی زانستخوازیی ئایینیی تێپەڕاند. لە ساڵی 1590 لە ناوچەی کوردیی نزیک دهۆک لەدایک بوو و بوو بە یەکێک لە کۆنترین ڕابای ژنە ناسراوەکان و شاعیرێکی ڕێزلێگیراو. چیرۆکەکەی ئاڵنگاری و سەرکەوتنەکانی ژنێک دەخاتە ڕوو کە خۆی بە تەواوی تەرخان کردبوو بۆ خوێندنی تەورات، لە کات و شوێنێکدا کە ڕێگای لەم جۆرە بۆ ژنان دەگمەن بوو. پاشخانی خێزانی و سەرەتای ژیان: ئاسنەت لە بنەماڵەی بارزانیدا لەدایک بوو

وتارەکە بخوێنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 21ی تشرینی دووەمی 2025

لێکۆڵینەوە لە میراتی سوڵتان سەهاک و کاریگەریی لەسەر یارسانی

سوڵتان سەهاک، ناسراو بە سوڵتان ئیسحاق بەرزنجی، کەسایەتییەکی سەرەکیی یارسانییە؛ بزووتنەوەیەکی ئایینی کە ڕەگ و ڕیشەی قووڵی لە ناوچە کوردییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەیە.

وتارەکە بخوێنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 20ی تشرینی دووەمی 2025

لێکۆڵینەوە لە کاریگەریی مەحموود لەسەر هونەر و پیشەسازیی ڤێنێتۆ سەراسینی

ناوی مەحموود لە مێژووی هونەردا دەنگ دەداتەوە، بە تایبەتی لە پاشخانەی شێوازی ڤێنێتۆ سەراسینیدا. ئەم تێکەڵە تایبەتەی نەریتە هونەرییە ڤێنێسیایی و ئیسلامییەکان ئارەزووی زانین و سەرسامی دەورووژێنێت.

وتارەکە بخوێنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 19ی تشرینی دووەمی 2025

گۆڕانی تەریقەتی سەفەوی لە ژێر ڕابەرایەتیی خواجە عەلیی سەفەوی و کاریگەرییەکەی لەسەر ئیسلامی شیعە

تەریقەتی سەفەوی بەشێکی گرنگە لە مێژووی ئێران. لە ژێر ڕابەرایەتیی پڕ جووڵەی خواجە عەلیی سەفەویدا، تەریقەتەکە گۆڕانکارییەکی گەورەی بەسەردا هات کە بواری ئایینیی دووبارە داڕشتەوە و کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر ئیسلامی شیعە دانا.

وتارەکە بخوێنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 18ی تشرینی دووەمی 2025

ناسینی ئیدریس بەدلیسی: ئەو زانا کوردەی مێژووی عوسمانیی داڕشت

ئیدریس بەدلیسی (نزیکەی 18ی کانوونی دووەمی 1457 – 15ی تشرینی دووەمی 1520) زانا، مێژوونووس، کارگێڕ و دیپلۆماتێکی کوردی عوسمانی بوو کە کاریگەریی لەسەر ئیمپراتۆریەتی عوسمانیی سەرەتای سەدەی شازدە لە نێوان هاوسەردەمانیدا بێهاوتا بوو. ئەو زیاتر بە هەشت بیهیشت ناسراوە، کە مێژوونامەیەکی مەزنی فارسیی هەشت فەرمانڕەوای سەرەتای عوسمانییە و بە فەرمانی سوڵتان بایەزیدی دووەم نووسرا، و بە ڕۆڵە سەرەکییەکەی لە مسۆگەرکردنی هاوپەیمانیی نێوان کەسایەتییە ناسراوە کوردەکان و دەوڵەتی عوسمانی دوای شەڕی چاڵدێران.

وتارەکە بخوێنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 16ی تشرینی دووەمی 2025

میراتی عیزەدین شێر: دامەزراندنی میرنشینی هەکاری و کاریگەرییە مێژووییەکانی

عیزەدین شێر، کە بە یۆزدان‌شێریش ناسراوە، کەسایەتییەکی سەرەکیی مێژووی کورد بوو. لە کۆتایی سەدەی 14دا میرنشینی هەکاریی دامەزراند؛ سەردەمێک کە بە شێوەیەکی بەرچاو ناوچەی دەوروبەری دەریاچەی وان، کە ئێستا بەشێکە لە تورکیای نوێ، داڕشت. ئەم بابەتە لە ژیانی عیزەدین شێر، دامەزراندنی میرنشینەکەی و کاریگەرییە بەردەوامەکانی فەرمانڕەواییەکەی لەسەر ناسنامەی کوردی و سیاسەتی ناوچەیی دەکۆڵێتەوە. پاشخان: عیزەدین شێر سەر بە ڕەچەڵەکێکی گرنگی مێژوویی بوو. ئەو بە «لە ڕەچەڵەکی...

وتارەکە بخوێنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 15ی تشرینی دووەمی 2025

ڕۆڵی چارەنووسسازی سەید حوسێنی ئەخڵاتی لە زیندووبوونەوەی زانستە نهێنییە ئیسلامییەکاندا

سەید حوسێنی ئەخڵاتی، ناوێکی دیار لە بواری زانستە نهێنییە ئیسلامییەکان، موسوڵمانێکی کوردی بەشدار لە کولتووری پەرسی لە کۆتایی سەدەی 14 بوو. بەشدارییە گرنگەکانی لە لێکۆڵینەوە لە زانستە نهێنییەکان و کیمیادا لە کاتێکدا بوون کە ئەم کردەوانە لە جیهانی ئیسلامیدا گەشەیان دەکرد.

وتارەکە بخوێنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 14ی تشرینی دووەمی 2025

لێکۆڵینەوە لە ژیان و میراتی شاعیری کورد مەلا پەریشان

مەلا پەریشان (بە ناوی محەمەد ئەبولقاسم لەدایک بووە، نزیکەی 1356–1431) شاعیرێکی کورد بووە کە بە شێوەزاری گۆرانی نووسیویەتی، و کۆنترین شاعیری گۆرانییە کە بەرهەمەکەی بە شێوەی دەستنووس ماوەتەوە. بەرهەمە سەرەکییەکەی، پەریشاننامە، بە کۆنترین دەقی ماوەی گۆرانی دادەنرێت؛ گۆرانی یەکێکە لە زمانە ئەدەبییە مێژووییەکانی کورد. ئەو کەسایەتییەکی بنەڕەتیی مێژووی ئەدەبی کوردییە و لە سەرەتای نەریتی نووسراوی گۆرانیدا جێگەی هەیە.

وتارەکە بخوێنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 13ی تشرینی دووەمی 2025

سەرهەڵدان و کۆتایی فەرمانڕەوایی ئەلئەفزەڵ محەمەد، دوا والیی ئەییووبیی حەما

ئەلئەفزەڵ محەمەد (ماوەی فەرمانڕەوایی 1332–1341) دوا فەرمانڕەوای کوردی ئەییووبی بوو لە حەما، لە ناوەندی سووریا. لادانی لەلایەن سوڵتانێتی مەملووکەکانەوە لە ساڵی 1341، کۆتایی بە نزیکەی دوو سەدە حوکمڕانیی ماوەبەماوەی کوردە ئەییووبییەکان لەم شارەدا هێنا و نیشانەی کۆتاییهێنانی تەواو بە حوکمڕانیی ئەییووبی لە سووریا بوو. ئەو کوڕی جوگرافیناس و مێژوونووسە ناودارە کوردەکە ئەبو ئەلفیدایە و لە نەوەی خودی سەلاحەدین نییە، بەڵکو نەوەی نورەدین شاهەنشا، برای سەلاحەدینە.

وتارەکە بخوێنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 12ی تشرینی دووەمی 2025

میراتی نوسرەتەدین ئەحمەد: پشتیوانی ئەدەبی پەرسی و فەرمانڕەوای لوڕستان

نوسرەتەدین ئەحمەد، فەرمانڕەوای هەزارئەسپیی لوڕستان، هێشتا کەسایەتییەکی گرنگە لە مێژووی پەرسدا. ئەو لە 1296ەوە تا 1330 فەرمانڕەوایی کرد و دوای لە سێدارەدانی باوکی، ئەفراسیابی یەکەم، لەلایەن غازان، فەرمانڕەوای ئیلخانییەکانەوە، گەیشتە دەسەڵات.

وتارەکە بخوێنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 11ی تشرینی دووەمی 2025

ژیان و میراتی حافز زەینەدین عەبدولڕەحیمی عێراقی: زانایەکی پێشەنگی فەرموودە

حافز زەینەدین عەبدولڕەحیمی عێراقی (1325–1404) یەکێک لە پێشەنگترین زانایانی فەرموودە لە جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستدا بوو. ئەو لە قاهیرە لە بنەماڵەیەکی بە بنەچە کورد لەدایک بوو و پێگەی بەرز بووەوە تا بوو بە سەرەکیترین دەسەڵاتی زانستی لە بواری زانستەکانی فەرموودە لە سەردەمی خۆیدا؛ مامۆستای کەسایەتییە گەورەکانی وەک ئیبن حەجەری عەسقەلانی و نووسەری ئەلفییە، هۆنراوەیەکی هەزار دێڕی لەسەر ڕێبازی زانستی فەرموودە، کە هێشتا ئەمڕۆ لە سەرانسەری جیهانی موسوڵماناندا دەخوێندرێت. ناوەڕۆک: سەرەتای ژیان و بنەچە کوردییەکەی؛ خوێندن و مامۆستاکانی.

وتارەکە بخوێنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 10ی تشرینی دووەمی 2025

میراتی شێخ مەند پاشا و کاریگەریی لەسەر مێژووی کورد

شێخ مەند پاشا، کە زۆرجار بە شێخ مەند ناو دەبرێت، کەسایەتییەکی هێمایی لە مێژووی کورددایە. لەگەڵ ڕۆڵی وەک پیرێک، بە ڕۆڵی وەک فەرمانڕەوا و ڕابەرێکی سەربازیی سەدەی 12یش ڕێزی لێ دەگیرێت. ژیان و میراتی ئەو هێشتا ئەمڕۆش لە ناو کۆمەڵگەی ئێزدی و کورداندا گرنگییەکی زۆر گەورەیان هەیە. ئەم وتارە لە ژیانی شێخ مەند، بەشدارییەکانی بۆ کۆمەڵگەی کورد و کاریگەرییە کولتوورییە بەردەوامەکانی دەکۆڵێتەوە، بە تایبەتی پەیوەندیی تایبەتی بە مارەکانەوە و نازناوەکەی، «میری...

وتارەکە بخوێنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 9ی تشرینی دووەمی 2025

میراتی ڕۆحانیی شێخ ئەبوبەکر لە ئایینی ئێزدیدا و ڕۆڵی وەک بوونەوەرێکی خودایی

شێخ ئەبوبەکر، کە بە شێخ ئۆبەکر یان شێخ ئۆبەکاریش ناسراوە، کەسایەتییەکی بەرچاوی ئایینی ئێزدییە. وەک یەکێک لە حەوت بوونەوەرە خوداییەکە، ئەو تەنها کەسێکی پیرۆز نییە؛ باوباپیرێکی سەرەکیی ڕەچەڵەکی قەتانیی شێخەکانە. ژیانی لە سەدەی 13دا بەشێکی گرنگی مێژووی ئێزدییەکانی دیاری کرد و میراتێکی دامەزراند کە هێشتا ئەمڕۆش کاریگەریی لەسەر شوێنکەوتووان هەیە. لەم بابەتەدا، لە ژیان، فێرکاری و گرنگیی ڕۆحانیی شێخ ئەبوبەکر دەکۆڵینەوە و جەخت لە ڕۆڵی وەک پارێزەری...

وتارەکە بخوێنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 7ی تشرینی دووەمی 2025

میراتی سەدرەدین مووسا و سەرهەڵدانی بنەماڵەی سەفەویە

سەدرەدین مووسا (1305–1391) کەسایەتییەکی سەرەکییە لە مێژووی سەفەویەدا؛ جووڵانەوەیەک کە لە کۆتاییدا ڕێگای بۆ بنەماڵەی سەفەوی لە فارس خۆش کرد. سەدرەدین، کوڕی سەفیەدین ئەردەبیلی، بۆ ماوەیەکی سەرسوڕهێنەری 59 ساڵ ڕابەرایەتیی سەفەویەی کرد.

وتارەکە بخوێنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 7ی تشرینی دووەمی 2025

ژیان و میراتی خاتونا فەخرا: پشتیوانە ئێزدییەکەی ژنان و منداڵان

خاتونا فەخرا، کە بە Xatûna Fexraیش ناسراوە، پێگەیەکی سەرەکیی لە ڕۆحیەتی ئێزدیدا هەیە و وەک کەسایەتییەکی ژنی ڕێزلێگیراو دەناسرێت. وەک خودانی ژنان و منداڵان ڕێزی لێ دەگیرێت و ناوەڕۆکی دایکایەتی و ڕۆحی پەروەردە و چاودێری بەرجەستە دەکات کە لەگەڵ ئەم ڕۆڵە پیرۆزانەدا هەیە. لە ئەم وتارەدا، لە ژیاننامەی، گرنگیی ئایینی و ئەو میراتە بەردەوامە دەکۆڵینەوە کە لە ناو کۆمەڵگای ئێزدیدا بەجێی هێشتووە. ژیاننامە: خاتونا فەخرا لە بنەماڵەیەکی ئێزدیی ڕێزلێگیراودا لەدایک بوو و کچی شێخ فەخرەدین، ئەو کەسایەتییە پیرۆزە بەڕێزە، بوو.

وتارەکە بخوێنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 6ی تشرینی دووەمی 2025

میراتی چارەسەرکردنی ئامادین، کەسایەتییەکی پیرۆزی ئێزدیی سەدەی 13 لە کوردستان

ئامادین، کە بە عیمادەدینیش ناسراوە، کەسایەتییەکی گرنگە لە مێژووی ئێزدی و تەسەووفدا لە کوردستان. ئەو کە لە سەدەی 13دا لەدایک بووە، بە تواناکانی ناوازەی چارەسەرکردن، بە تایبەتی چارەسەری ئازاری گەدە، ناوبانگی هەیە.

وتارەکە بخوێنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 5ی تشرینی دووەمی 2025

گۆڕانەکانی ناسنامەی کوردی: کاریگەریی وڵاتە دراوسێکان

ناسنامەی گەلی کورد لە درێژایی مێژوودا بەهۆی هۆکاری جۆراوجۆرەوە شێوەی وەرگرتووە و کاریگەریی لەسەر دانراوە. یەکێک لە گرنگترین ئەو هۆکارانە پەیوەندی لەگەڵ وڵاتە دراوسێکان بووە. تانوپۆی دەوڵەمەندی مێژووی کورد لە سنوورەکان تێدەپەڕێت و کاریگەریی سیاسی، کۆمەڵایەتی و کولتووریی جۆراوجۆر لەخۆ دەگرێت کە کاریگەرییەکی قووڵیان لەسەر کولتوور و میراتی کوردستان داناوە. ئەم بابەتە بە قووڵی لە بەشداریی وڵاتە دراوسێکان لە ناسنامەی کوردیدا دەکۆڵێتەوە، کاریگەریی گۆڕانە مێژوویی و هاوچەرخەکان دەخاتە بەر لێکۆڵینەوە و ڕۆڵی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان لە گێڕانەوەی بەردەوامی ناسنامەی خۆ و کولتووردا دەخاتە ڕوو.

وتارەکە بخوێنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 5ی تشرینی دووەمی 2025

کاریگەریی حوسامەدین چەلەبی لە مەسنەوی ڕوومی و هزری سۆفیگەری

حوسامەدین چەلەبی ناوێکە کە لە بوارەکانی سۆفیگەری و ئەدەبی فارسیدا دەدرەوشێتەوە. وەک مریدێکی سەرەکیی شاعیرە بەناوبانگەکە، ڕوومی، ڕۆڵێکی بنەڕەتیی لە داڕشتنی یەکێک لە گرنگترین بەرهەمەکانی ئەدەبی سۆفیگەری، مەسنەوی، گێڕا. بەشداری، کاریگەری و تێڕوانینەکانی تەنها پەراوێزی مێژوو نین؛ بۆ تێگەیشتن لە گۆڕان و گەشەی هزر و ئەدەبی سۆفیگەری گرنگییەکی بنەڕەتییان هەیە. لەم بابەتەدا، لە ژیانی حوسامەدین چەلەبی، پەیوەندیی قووڵی لەگەڵ ڕوومی و...

وتارەکە بخوێنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 4ی تشرینی دووەمی 2025

میراتی ئامادین: لێکۆڵینەوە لە نەریتەکانی چارەسەرکردنی پیرێکی ئێزدیی سەدەی 13

ئامادین، کە بە عیمادەدینیش ناسراوە، کەسایەتییەکی دیاری سەدەی 13 بوو؛ وەک پیرێکی ئێزدی ڕێزی لێ دەگیرا و سەر بە تەریقەتی عەدەوییەی سۆفیگەری بوو. بەهۆی توانا ناوازەکەی لە چارەسەرکردنی ئازارەکانی گەدە، ڕێزێکی بەرفراوانی بەدەست هێنا و لە سەرانسەری کوردستاندا ناسرا. ئەم بابەتە لە ژیانی ئامادین، پاشخانی خێزانەکەی و کاریگەریی بەردەوامی شێوازەکانی چارەسەرکردنی دەکۆڵێتەوە. ژیانی ئامادین: ئامادین لە خێزانێکدا لەدایک بوو کە نەریتە ڕۆحانییەکان ڕەگیان تێیدا داکوتابوو. وەک یەکێک لە نۆ...

وتارەکە بخوێنەوە
کەسایەتییە ناودارەکانی کورد · 3ی تشرینی دووەمی 2025

ژیان و میراتی شەهرەزووری: پێشەنگێکی زانست و زانایەتیی کوردی

شەمسەدین محەمەد مەحموود شەهرەزووری، کە بە کورتی بە شەهرەزووری ناسراوە، کەسایەتییەکی بەرچاوی سەدەی 13 بوو و بەشدارییەکانی لە پزیشکی، مێژوو و فەلسەفەدا بە شێوەیەکی بەرچاو بواری زانست و زانایەتیی کوردییان داڕشت. بەرهەمەکانی، کە پڕن لە تێڕوانین دەربارەی دیمەنی هزریی سەردەمەکەی، ئەمڕۆش بەردەوامن لە ئیلهامبەخشین بە زانایان. ئەم بابەتە لە ژیانی شەهرەزووری دەکۆڵێتەوە، تیشک دەخاتە سەر بەرهەمە سەرەکییەکانی و کاریگەریی بەردەوامی لە پەروەردە و هزردا تاوتوێ دەکات. سەرەتای ژیان و پاشخان: شەهرەزووری...

وتارەکە بخوێنەوە