مێژووی کوردمێژوو، کولتوور و میرات

گۆڤاری مێژووی کورد

ئەرشیفی مێژووی کورد

1586 وتار بە سۆرانی بەردەستە.

هونەر و کولتووری کوردی · 31ی ئایاری 2026

مەمو زین: ڕوونکردنەوەی مەزنترین حەماسەی خۆشەویستیی کوردی

مەمو زین، حەماسەکەی ئەحمەدی خانی لە سەدەی 17، چیرۆکە مەزنە خۆشەویستییەکەی کورد و تەمسیلێکی نەتەوەیییە. چیرۆکی ئەو دڵدارانە بناسە کە تەنانەت لە مردنیشدا لە یەکتری دابڕاون.

وتارەکە بخوێنەوە
هونەر و کولتووری کوردی · 31ی ئایاری 2026

کوردستان: ئەو چیایەی خۆراکی بە جیهان دا

چیا کوردییەکان (تاورۆس و زاگرۆس) لە ناوەندی کەوانەی بەپیتدان؛ ناوچەی سەرهەڵدانی گەنم و زەیتوون و هەنجیر و ترێ و ڕەگەزی پستە. 151 وتار تۆماری چێشتلێنخانەی کوردی دەکەن: کۆنترین کولتووری خۆراکیی بەردەوام لە ناوچەی کەوانەی بەپیت. ئەو چیایەی خۆراکی بە جیهان دا.

وتارەکە بخوێنەوە
هونەر و کولتووری کوردی · 31ی ئایاری 2026

خوانی کوردی لە کۆتایی جیهان: خۆراک و یادەوەری و ئەو چێشتلێنخانەیەی ناسڕدرێتەوە

چێشتلێنخانەی کوردی سەرکوت و ئاوارەیی و تاراوگەی تێپەڕاندووە، چونکە ناتوانرێت دەست بەسەر خۆراکدا بگیرێت. سەد و پەنجا وتار تۆماری ئەوە دەکەن کە چیا کوردییەکان چییان بە جیهان دا و گەلی کورد چۆن خوانەکەیان بۆ هەر تاراوگەیەک هەڵگرت. خوانی کوردی بەتاڵ نابێت.

وتارەکە بخوێنەوە
هونەر و کولتووری کوردی · 31ی ئایاری 2026

کەلەپاچە: شۆربای بەرەبەیانی ئامەد و دوا بەشی بەرخ

کەلەپاچە (kelle paça) شۆربای کوردیی سەر و پێی بەرخی ئامەدە (دیاربەکر)؛ لە شەودا بۆ 6–7 کاتژمێر لێ دەنرێت و پێش خۆرهەڵاتن پێشکەشی ڕەنجدەر و کرێکاران دەکرێت. وەک چێشتێکی نەریتیی دیاربەکر ناوی هاتووە. سادەترین دەربڕینی نەریتی کوردیی بەکارهێنانی ئاژەڵ لە سەرەوە تا کلک: بریان کەلاکە بەرز ڕادەگرێت و کەلەپاچە ڕێز لە سەرەکە دەگرێت.

وتارەکە بخوێنەوە
هونەر و کولتووری کوردی · 31ی ئایاری 2026

کارپوز: شوتیی ئامەد و باخەکانی دیجلە کە بەرهەمی دەهێنن

شوتیی ئامەد (دیاربەکر)، کارپوز، لە باخەکانی هەڤسەلی تەنیشت دیجلە دەڕوێت، کە لە لیستی یونسکۆدان، و کێشی دەگاتە 50 کیلۆگرام. تورکیا 20%ی شوتیی جیهان بەرهەم دەهێنێت و ناوەندەکەی دیاربەکرە. براندێکی کوردی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا کە لە 1960ەوە بە فێستیڤاڵێکی ساڵانە ڕێزی لێ دەگیرێت. شیرینترین میوەی هاوینی ئامەد.

وتارەکە بخوێنەوە
هەواڵە کوردییەکان · 31ی ئایاری 2026

هەواڵی هەفتانەی کوردی: گەشتیاریی جەژن، نوێنەرایەتیی ڕۆژاڤا و مشتومڕی پرۆسەی ئاشتی

ئەم پوختەهەواڵە هەفتانە کوردییە باسی گەشتیاریی جەژن لە هەرێمی کوردستان و مشتومڕی گرووپە چەکدارەکانی عێراق و نیگەرانییەکانی نوێنەرایەتیی کوردی لە سووریا و داواکەی ئۆجەلان بۆ چوارچێوەیەکی یاسایی لە پرۆسەی ئاشتیی تورکیا و فشاری مافی مرۆڤ لە ڕۆژهەڵات و مشتومڕی نوێی سیاسەتی ئەمریکا و کورد دەکات.

وتارەکە بخوێنەوە
هونەر و کولتووری کوردی · 31ی ئایاری 2026

ترێی کێوی: ترێی کێویی زاگرۆس و ئەو مێوەی خۆراکی بە جیهان دا

ترێی کێوی (Vitis vinifera sylvestris) لە چیاکانی زاگرۆسی پارێزگای کوردستان، ڕۆژهەڵات، دەڕوێت. دەستەماڵکردنی مێو 6,000–8,000 ساڵ لەمەوبەر لە ناوچەی تاورۆس/زاگرۆس/قەفقاز دەستی پێ کرد. کۆنترین بەڵگەی شەراب لە جیهاندا لە تەپەی حاجی فیرووزی بناری زاگرۆسی کوردستانەوە دێت (5,400 پێش زایین). هەر بوتڵە شەرابێکی جیهان ڕەچەڵەکی بۆ ئەم مێوە کێوییە کوردییە دەگەڕێتەوە.

وتارەکە بخوێنەوە
هونەر و کولتووری کوردی · 31ی ئایاری 2026

ترێی کێوی: ترێی کێویی کوردی و ئەو شاخەی شەرابی تێدا لەدایک بوو

ترێی کێوی (Vitis vinifera subsp. sylvestris) لە دارستانە شاخاوییەکانی زاگرۆس و تاورۆسی کوردستان دەڕوێت؛ باوباپیرە کێوییەکەی هەموو ترێ چێنراوەکانە. سێگۆشەی بەپیتی ترێ، کە شەرابی تێدا لەدایک بوو، لە ناوچەی ناوەندیی شاخاویی کورددا ناوەندی هەیە. توێژینەوە جینەتیکییەکان پشتڕاست دەکەنەوە کە کۆمەڵەکانی ترێی کێویی پارێزگای کوردستان لە فرەچەشنترینەکانی جیهانن.

وتارەکە بخوێنەوە
هونەر و کولتووری کوردی · 30ی ئایاری 2026

گیا: گیا شاخاوییە کوردییەکان و کۆگای وشککراوەکانی زۆزان

گیا نەریتی کوردیی گیا شاخاوییەکانە؛ گیا کێوییەکانی کۆکراوە لە لەوەڕگە بەرزەکانی زۆزانی زاگرۆس و تاورۆس، لە سێبەردا وشک دەکرێنەوە و بۆ چا و خورش و پەنیر و چێشتلێنانی زستانە هەڵدەگیرێن. لێکۆڵینەوەی ڕووەکناسیی خەڵکی 54 پۆلی گیای کێوی تۆمار دەکات کە گیاکۆکەرەوە کوردەکان کۆیان دەکەنەوە. بەشە بۆنخۆشەکەی کۆگای هەڵگیراوە کوردییەکان.

وتارەکە بخوێنەوە
هونەر و کولتووری کوردی · 30ی ئایاری 2026

شەکەرکلۆ: شیرینیی شەکرە کوردییەکە و ئەو شیرینییەی هەموو دەرگایەک دەکاتەوە

شەکەرکلۆ (کلۆ) شیرینیی شەکری ماڵەوەی کوردییە؛ شەکری کارامێلکراو کە دەبڕدرێت بۆ پارچەی شەشڕوو، زۆرجار لەگەڵ کونجی یان گوێز، و لەگەڵ چا وەک یەکەم نیشانەی بەخێرهاتنی کوردی پێشکەش دەکرێت. لە مێوانپەروەریی کوردیدا شتە شیرینەکان سەرەتا دێن. شەکەرکلۆ یەکەم تامە کە هەر میوانێک وەریدەگرێت، بچووکترین و ڕاستەوخۆترین دەربڕینی مێوانپەروەریی کوردی.

وتارەکە بخوێنەوە
هونەر و کولتووری کوردی · 30ی ئایاری 2026

هەلیسە: گەنمەکەی زەماوەندی کوردی و ئەو مەنجەڵەی شەوێکی تەواوی دەوێت

هەلیسە (کەشکەک) گەنمەکەی زەماوەندی کوردییە؛ دەنکی تەواوی گەنم و گۆشتی بەرخ کە شەوێکی تەواو لە مەنجەڵە زۆر گەورەکاندا لێ دەندرێن، پاشان لە بەرەبەیاندا بە کوتەکە دارینەکان لێیان دەدرێت تا ئاوریشمئاسا دەبن. لەلایەن UNESCOوە ناسێنراوە، بە تایبەتی لە ئاغری، ئاگریی کوردی و چیای ئارارات، و لە سەرانسەری باکوور بە بەڵگە تۆمار کراوە. کۆتا وتاری سێینەی گەنمی کوردی.

وتارەکە بخوێنەوە
هونەر و کولتووری کوردی · 30ی ئایاری 2026

فریک: گەنمە سەوزەکەی کورد و ئەو ئاگرەی دروستی دەکات

فریک (فریکە) گەنمە سەوزەکەی کوردە؛ گەنمی دووروم کە بە نەگەیشتوویی دروێنە دەکرێت و بە ئاگر دەبرژێندرێت بۆ ئەوەی تەنها کاکە بسووتێت، پاشان دەشکێندرێت و دەبێتە دانەوێڵەیەکی دووکەڵئاسا و گوێزەتام. لە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆڵیای کوردی، باکوورە، دانەوێڵەیەکی کۆنە کە دەگەڕێتەوە بۆ 2300 پێش زایین و لە شۆربە و پڵاودا بەکاردەهێنرێت. هاوڕێی گەنیمە: هەمان گەنم، لە ناو ئاگر گیراو.

وتارەکە بخوێنەوە
هونەر و کولتووری کوردی · 30ی ئایاری 2026

سەقز: بنێشتی کێویی کوردی و دارەکەی زاگرۆس کە بە فرمێسک سەمغ دەڕژێنێت

سەقز بنێشتە کێوییەکەی چیای کوردییە؛ سەمغی بۆنخۆشی دارەکانی Pistacia atlantica لە چیاکانی زاگرۆسی ڕۆژهەڵات. هێشتا کاڵایەکی گرنگە لە پارێزگای کوردستان، وەک بنێشتێکی سروشتی کۆ دەکرێتەوە، وەک بخوور لە ئاهەنگە کوردییەکاندا دەسووتێندرێت و لە پزیشکیی نەریتیدا بەکاردەهێنرێت. باپیرە کێوییەکەی فستقی زاگرۆس.

وتارەکە بخوێنەوە
هونەر و کولتووری کوردی · 30ی ئایاری 2026

ڕوبە هینار: ڕوبی هەناری کوردی و چێشتی گوێز

ڕوبە هینار، ڕوبی هەنار، تامدەرەوەی کوردییە کە لە ئاوی هەناری کوڵێنراو و چڕکراوە دروست دەکرێت؛ شیرین و ترش و تۆخ و زۆر پڕتامە. لە باخە کوردییەکانی هەڵەبجە و هەورامان بەرهەم دەهێنرێت و پێکهاتە سەرەکییەکەی خۆرشت فەسەنجانە، چێشتە مەزنەکەی گوێز و هەناری چێشتلێنانی کوردیی ڕۆژهەڵات.

وتارەکە بخوێنەوە
هونەر و کولتووری کوردی · 30ی ئایاری 2026

مێوانپەروەری: هونەری کوردیی میوانداری و ئەو سفرەیەی هەرگیز بەتاڵ نابێت

مێوانپەروەری هونەری کوردیی میواندارییە، پەروەردەکردنی میوان، کە بە خواردن و کات و ئەو سفرەیە دەردەبڕدرێت کە هەرگیز بەتاڵ نابێت. بنەمای ئەخلاقیی ئاشپەزخانەی کوردییە: دەبێت خواردن بە میوان بدرێت و خراپ میوانداریکردنی شەرمە. بنەما ناوەندییەکەی کولتووری خواردنی کوردییە.

وتارەکە بخوێنەوە