گۆڤاری مێژووی کورد
1586 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
فەفیل سەلچاسی (بیبەر سەلچاسی) ڕوبی بیبەری سووری کوردییە؛ بیبەری تازە کە هەر ئابێک بۆ شەش تا حەوت ڕۆژ لەسەر سەربانەکانی ئامەد لە خۆردا وشک دەکرێتەوە. هاوڕێی سووری ڕوونی بەهاراتە تۆخەکەی ئیزۆتە و تامدەرەوەی بنەڕەتیی ئاشپەزخانەی کوردیی باکوورە، لە مەفتونە و کەباب و خواردنی بێژماردا بەکاردەهێنرێت.
وتارەکە بخوێنەوەشۆربا نیسک شۆربەی نیسکی سووری کوردییە؛ ڕۆژانەترین و گشتیترین مەنجەڵی ئاشپەزخانەی کوردی کە بە سۆماق (سماق) تەواو دەکرێت و لەگەڵ نانی تەخت پێشکەش دەکرێت. ڕەگی لە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆڵیایە، باکووری کوردستان، لە هەر چوار پارچەی کوردستان دەخورێت و یەکەم ژەمی ڕۆژووشکاندنی ڕەمەزانە.
وتارەکە بخوێنەوەکەنزەر قارچی کێویی کوردییە؛ هەر بەهارێک لە دارستانەکانی داربەڕووی زاگرۆسی باشوور، کوردستانی عێراق، کۆ دەکرێتەوە. قارچە خواردنییەکان و کەما بەشێکی دانەبڕاون لە چێشتلێنانی خۆماڵیی کوردی؛ 17 جۆر لە هەرێمی کوردستان بە بەڵگە تۆمار کراون. ئەو خواردنەیە کە بە باران لە زەویی دارستاندا دەڕوێت.
وتارەکە بخوێنەوەبیه (بەه) بەهیی کوردییە؛ لە ڕۆژهەڵات بە «میوەی بەهەشت» ناسراوە و ناوەکەی واتای چاکە دەدات. لە چێشتی بەرخی کوردی، خۆرێشە بیه، و لە ڕەچەڵی بەهاداری بەهی و هەویرەی بەهیدا بەکاردەهێنرێت. دوا میوەی باخی پاییزی کوردستانە کە بە گەرما لە ترشەوە دەگۆڕێت بۆ کەهرەبایی زێڕین.
وتارەکە بخوێنەوەئەشورە پودینگی نوحی کوردییە؛ گەنم و گوێز و دانەی هەنار و هەنجیری وشککراو و قەیسی و نۆک دەبنە پودینگێکی شیرین و لە موحەڕەمدا بۆ چل دراوسێ دابەش دەکرێت. کەشتیی نوح لە شاخی ئاراراتی باکووری کوردستان نیشتەوە و کۆمەڵگە کوردییەکان لەو کاتەوە بە پێکهاتەکانی کۆگای خواردنی کوردی ئەم پودینگە دروست دەکەن.
وتارەکە بخوێنەوەنانێ تیری نانی تەختی کۆچەری کوردیی شوانە کۆچەرەکانی هەکاری / جۆلەمێرگە؛ لەسەر هەمان ئاگری کوڵاندنی شیری بەیانی نان دەکرێت و لە چادەرگەی بەرزاییەکان لەگەڵ پەنیری تازە و کەرە دەخورێت. نانی خەڵکێکە کە بەردەوام دەجووڵێن.
وتارەکە بخوێنەوەپەردە پلاوی برنجی پەردەداری سێرتە؛ برنجی مریشک و چلغۆز کە لە گومەزی هەویردا نان دەکرێت و لە زەماوەندی کوردی پێشکەش دەکرێت. هەویر هێمای پاراستنی نهێنیی ماڵە، برنج زۆربوونی نەوە و بادەم نەوەکانە؛ هێماییترین خواردنی چێشتخانەی کوردی.
وتارەکە بخوێنەوەهەنجیر (هەنجیری) میوەیەکی کوردییە و بە کێویی لە کوردستاندا بە خۆڕسک دەڕوێت. پێدەچێت یەکەم میوەی چێندراوی جیهان بێت، بە تەمەنی زیاتر لە 11,000 ساڵ. لە قورئاندا لەگەڵ زەیتوون وەک میوەیەکی پیرۆز ناوی هاتووە و شاخە کوردییەکان بە سەرەتای کشتوکاڵی مرۆڤەوە دەبەستێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوەتوو (Tût / toot / dut) میوەیەکی کوردییە؛ لە هاویندا تازە دەخورێت و بۆ زستان وشک دەکرێتەوە یان دەکرێتە شیرە و پەستیل. تووی ڕەش سەرچاوەکەی لە زاگرۆسە و تووی سپی لە تونجەلی / دێرسیم دەڕوێت؛ میوەیەک کە خواردنی کرمی ئاوریشمی ڕێگای ئاوریشمی دابین کرد.
وتارەکە بخوێنەوەداوەتی کوردی خوانی زەماوەندی کوردییە؛ مانگا لە بەیانیدا سەر دەبڕدرێت و ژنان قۆزی لە مەنجەڵە مسییەکاندا لێ دەنێن و دۆڵمە و بریانی و کەباب ڕاستەوخۆ لە مەنجەڵەوە پێشکەشی سەدان میوان دەکرێن. ناوەندی بەکۆمەڵی ئاهەنگی کوردییە.
وتارەکە بخوێنەوەئیزۆت (ئیسۆت / ئورفا بیبەر) بیبەرە تیژە کوردییە تۆخ و ڕۆناوی و بۆن‌دووکەڵەکەی شانلی‌ئورفا / ڕیهایە، شاری باکوور کە زۆرینەی دانیشتووانی کوردن. بە ڕۆژ لەبەر خۆر وشک دەکرێتەوە و بە شەو دەپێچرێتەوە تا ئارەق بکات؛ تامی مێوژ و چۆکڵێت و تووتن وەردەگرێت و بەهاراتە تۆخە دیاریکەرەکەی چێشتخانەی کوردییە.
وتارەکە بخوێنەوەتاسکەبابی شلەی کوردیی پیاز و گۆشتی بەرخە لە مەنجەڵی گڵیی زستاندا؛ لە کوردستان بە «ئاوی پیاز» ناسراوە و چەند کاتژمێرێک بە هێواشی لەگەڵ لیمۆی وشک و دارچین و پیازی بچووک لێ دەندرێت. هێمای خواردنی دڵخۆشکەری کوردییە لە سادەترین و بەخۆراکترین شێوەیدا.
وتارەکە بخوێنەوەگەنم ناوی کوردیی ئەم دانەوێڵەیەیە؛ گەنمی ئاینکۆرن، باوباپیری هەموو گەنمی نان، یەکەم جار لە شاخی قەرەچەداغی نزیک دیاربەکر / ئامەد لە باکووری کوردستان بەکێڵگەیی کراوە. شاخەکانی کوردستان ئەو شوێنەن کە جوتیاری لێیان دەستی پێ کرد.
وتارەکە بخوێنەوەزەیتوون بەرهەمێکی کوردییە؛ توێژینەوەیەکی ساڵی 2013 کە پێداچوونەوەی هاوتایانی بۆ کراوە، دۆزییەوە کە دارەکە یەکەم جار لە شاخەکانی باشووری تاوڕۆسی ناوچەی کوردی بەکێڵگەیی کراوە. بەرهەمە ناسراوەکەی دەریای ناوەڕاست بنەچەی سەرەکیی لە دەستی کورددایە.
وتارەکە بخوێنەوەنانی بەیانیی کوردیی وان خوانێکی پازدە تەبەقی بچووک یان زیاترە؛ پەنیری گیادار و قەیماغ و هەنگوین و ڕەچەل و نان و هێلکە و ڕاشی لەگەڵ دۆشاو و چای بێ‌کۆتایی. ئەو نەریتە ڕازاوەی نانی بەیانی کە دەدرێتە پاڵ وانی کوردی، ئێستا دامەزراوەیەکی خۆشەویستە لە وان کەهڤاڵتی ئەڤیی ئیستانبوڵ.
وتارەکە بخوێنەوەپەستیل پەستێڵی کوردیی ترێی وشککراوەیە؛ ئاوی ترێ بە ئارد چڕ دەکرێتەوە و هەموو تشرینی یەکەمێک لە دروێنەی بەکۆمەڵدا بە دەنگی کلام لە خۆر وشک دەکرێتەوە. خواردنی سووکی زستانە کە لە دەوری گوێز دەپێچرێت، دوا پاشەکەوتی پاییزی کوردی.
وتارەکە بخوێنەوەمەنگەڵ منقەڵی خەڵووزی کوردییە؛ دامەزراوەیەکی کۆمەڵایەتی کە خێزانەکان پاشنیوەڕۆی هەینی لە دەوری خەڵووز کۆ دەبنەوە. نەریتی کەبابی کوردی کەبابی کوردی، کەبابی وان، و شیش و کۆفتە و جگەر لەخۆ دەگرێت کە هەموویان لەگەڵ پیازی سوماق‌دار و نان و ماست پێشکەش دەکرێن.
وتارەکە بخوێنەوەقەیسی زەردەڵووی وشککراوەی کوردییە؛ هاوین لە خۆردا وشک دەکرێتەوە و بە درێژایی زستان هەڵدەگیرێت و دڵی قەیسی و کشمشە، خورشە کلاسیکییە کوردییەکەی بۆنەکان کە گۆشتی بەرخ و قەیسی و کشمشی تێدایە. لە باخەکانی زاگرۆسەوە تا سفرەی جەژن.
وتارەکە بخوێنەوەگوێز ئەو دارە کوردییەیە کە باوباپیرە کێوییەکانی لە شاخەکانی زاگرۆس، دڵی کوردستان، دەڕوێن. وەک ترشی و لە شیلە و هەڵوادا بەکار دەهێنرێت و زستان لەگەڵ چا دەشکێنرێت؛ یەکێکە لە کۆنترین و فرەبەکارهێنانترین خواردنەکانی چێشتلێنخانەی کوردی.
وتارەکە بخوێنەوەهەنار میوەی هەناری کوردییە؛ لە هەڵەبجە و هەورامان و شارەزوور دەچێنرێت، هەم لە یارسان و هەم لە ئیسلامدا پیرۆزە و وەک ئاو و دانەی وشککراوە و دۆشاوی پاییز بەکار دەهێنرێت. میوەیەکی نموونەیی کوردستانی.
وتارەکە بخوێنەوەنان وشەی کوردییە بۆ نان و بۆ خودی خواردن. هەر بەیانییەک ژنانی کورد لە تەنوور، فڕنە گڵینە کوردییەکە، نانی دەکەن و بنەمای هەر ژەمێکە لە خوانی کوردیدا، لە نانی بەیانی لەگەڵ هەنگوینەوە تا خورشی خوان کە پارچە نانی تەخت هەڵیدەمژێت.
وتارەکە بخوێنەوەسوماق ناوە کوردییەکەی بەهاراتە کێوییە سوورە تۆخەکەی شاخە لە دڵی ترشیی کوردیدا. بە هاڕاوی لەسەر گۆشتی برژاو دەخرێت، بۆ خورشە ترشەکانی وەک مەفتوونە لە ئاودا نوقم دەکرێت و لە پیازی تەنیشت کەباب دەپرژێنرێت؛ ئەو بەهاراتەیە کە بنەمای خۆشەویستیی چێشتلێنانێکی تەواوە بۆ ترشی.
وتارەکە بخوێنەوەڕێواس ناوە کوردییەکەی ڕێواسی کێوی (Rheum ribes)ە؛ بەهار لە لێژاییەکانی شاخ کۆ دەکرێتەوە، بە خاوی لەگەڵ خوێ و سوماق دەخورێت و بە «موزی کوردی» دەناسرێت. خواردنە سووکە ترشەکەی بەهارە لە دڵی نەریتی کۆکردنەوەی گیا کێوییەکانی کورددا.
وتارەکە بخوێنەوەڕۆن (ڕۆوان) ڕۆنی کەرەی پاڵاوتەی کوردییە؛ لە کەرەی مەشکدراوی مەشکە پووستینەکە لە لەوەڕگە بەرزەکەی زۆزانی هاوین دروست دەکرێت، پاشان دەپاڵێورێت و بۆ زستان لە گۆزەی گڵدا هەڵدەگیرێت. لە سەدەکانی ناوەڕاستەوە بۆ بۆنی گوڵە کێوییەکان ستایش کراوە و چەوریی چێشتلێنانە لە دڵی چێشتلێنخانەی کوردیدا.
وتارەکە بخوێنەوە