گۆڤاری مێژووی کورد
وتارەکانی پۆلی «مێژوو و خۆڕاگریی کورد».
355 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
ڕێککەوتنی خودموختاریی کورد و عێراقی 1970 بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی کورد و مافە زمانییەکان و کەرکووکی دەدا. سەدام حوسێن خیانەتی لە هەر مەرجێک کرد و جەنگ و دەیان ساڵ ئازاری لێ کەوتەوە.
وتارەکە بخوێنەوە پەیمانی بەغدا (1955) تورکیا و عێراق و ئێرانی لە هاوپەیمانییەکی سەربازیی جەنگی سارد کۆ کردەوە کە پشتگیریی ڕۆژئاوای بە سەرکوتکردنی بزووتنەوە نەتەوەییەکانی کورد بەخشی.
وتارەکە بخوێنەوە ڕێککەوتنی قەوام–سادچیکۆڤ (1946) کشانەوەی سۆڤیەتی لە ئێران بە مافی نەوت ئاڵوگۆڕ کرد و چارەنووسی کۆماری مەهابادی یەکلایی کردەوە؛ تەنها کۆماری سەربەخۆی کوردی لە مێژوودا.
وتارەکە بخوێنەوە پەیماننامەی سەعدئاباد (1937) تورکیا و ئێران و عێراقی لە پەیمانێکی هێرشنەکردنەسەر یەکتر و دەستێوەرنەداندا یەک خست؛ ڕێگای بە هەر دەوڵەتێک دا دانیشتوانە کوردەکانی بەبێ دەستێوەردان سەرکوت بکات.
وتارەکە بخوێنەوە پەیماننامەی ئەنقەرە (1926) ویلایەتی مووسڵی، کە زۆرینەی دانیشتوانەکەی کورد بوو، لە بەرامبەر حەقدەستی نەوت بە عێراق سپارد و جیاکردنەوەی باکوور و باشووری کوردستانی یەکلایی کردەوە.
وتارەکە بخوێنەوە پەیماننامەی لۆزان (1923) کوردستانی لە یاسای نێودەوڵەتیدا سڕییەوە و بێدەنگیی تەواوی خستە جێی بەڵێنی سیڤەر بۆ خودموختاریی کورد. دابەشکردنی چواربەشیی یەکلایی کردەوە کە تا ئەمڕۆ بەردەوامە.
وتارەکە بخوێنەوە ڕاگەیاندنی هاوبەشی بەریتانیا–عێراق (1922) یەکەم دانپێدانان بوو بە خودموختاریی کورد لە عێراق. بە ڕاگەیاندنی کریسمس ناسرا؛ بەڵێنەکەی هەرگیز جێبەجێ نەکرا، بەڵام بنەماکەی بەردەوامە.
وتارەکە بخوێنەوە پەیماننامەی سیڤەر (1920) تەنها پەیماننامەی نێودەوڵەتی بوو کە دانی بە مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورددا نا. ماددەکانی 62–64 بەڵێنی خودموختاری و ڕێگایەک بۆ سەربەخۆییان دا، بەڵام هەرگیز جێبەجێ نەکران.
وتارەکە بخوێنەوە لە 1919، سەرکردەکانی کورد و ئەرمەنی لە پاریس ڕاگەیاندنێکی هاوبەشیان واژۆ کرد و داوای دەوڵەتبوونی سەربەخۆیان بۆ هەردوو خەڵک کرد. ئەم کردارە مێژووییەی هاوپشتی بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ (1916) بە نهێنی خاکە کوردییەکانی عوسمانیی لە نێوان بەریتانیا و فەرەنسادا دابەش کرد و دابەشبوونی کوردستانی بۆ چوار بەش تەواو کرد، کە تا ئەمڕۆ بەردەوامە.
وتارەکە بخوێنەوە دووەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم (1847) بە ناوبژیوانیی بەریتانیا و ڕووسیا سنوورێکی وردی بە ناو کوردستاندا کێشا و دابەشبوونی کوردستانی گۆڕی بۆ یاسای نێودەوڵەتی.
وتارەکە بخوێنەوە یەکەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم (1823) دابەشبوونی کوردستانی لە نێوان ئیمپراتۆریەتەکانی عوسمانی و ئێراندا پشتڕاست کردەوە؛ مامەڵە لەگەڵ هۆزە کوردەکان وەک ڕەعیەت کرا، نەک وەک لایەنی سیاسی.
وتارەکە بخوێنەوە پەیماننامەی زوهاب (1639) کوردستانی لە نێوان ئیمپراتۆریەتەکانی عوسمانی و سەفەویدا بۆ هەمیشە دابەش کرد. سنوورەکانی هێشتا سنووری تورکیا و عێراق و ئێران دیاری دەکەن.
وتارەکە بخوێنەوە ئاشتیی ئاماسیا (1555) یەکەم دابەشکردنی فەرمیی کوردستان بوو؛ نیشتمانی کوردی بەبێ ڕەزامەندیی کورد لە نێوان ئیمپراتۆرییەکانی عوسمانی و سەفەویدا دابەش کرد.
وتارەکە بخوێنەوە لە 1514دا، میرە کوردەکان لە چاڵدێران لەگەڵ سوڵتان سەلیمی Iی عوسمانی هاوپەیمان بوون لە بەرامبەر خۆبەڕێوەبردن. ئەم ڕێککەوتنە چارەنووسسازە کوردییە بناسە کە لە کۆتاییدا خیانەتی لێ کرا.
وتارەکە بخوێنەوە لە 1229، کامیل، نەوەی سەلاحەدین، دانوستانی بۆ گواستنەوەی ئاشتییانەی قودس بۆ فردریکی II کرد. ئەم کردارە لێهاتووانەی دیپلۆماسیی ئەیوبییەکان بە ڕەچەڵەکی کوردی بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە پەیماننامەی یافای 1192 کۆتایی بە جەنگی سێیەمی خاچ هێنا و قودس لە دەستی کورددا مایەوە. بزانە چۆن سەلاحەدین، سوڵتانە کوردەکە، شێوەی بە مێژووی جیهان دا.
وتارەکە بخوێنەوە لە 1000 ز.دا، ئیمپراتۆری بیزەنتا باسیلی II نازناوی دوکی ڕۆژهەڵاتی بە میرێکی کورد بەخشی ــ ڕێزلێنانێک کە پێشتر هەرگیز بە فەرمانڕەوایەکی موسڵمان نەدرابوو. ئەم پەیماننامە گرنگە کوردییە بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە چۆن پەیماننامەی ئاشتیی ڕۆما-ساسانیی 296 ز. کۆردوێنەی کوردی خستە ژێر سەروەریی ڕۆما و بووە هۆی دروستکردنی یەکەیەکی تایبەتی سوارەی کوردی.
وتارەکە بخوێنەوە هاوپەیمانیی 69 پ.ز.ی نێوان پاشا زەربینۆسی گۆردیەنە و ڕۆما بناسە ــ ساتێکی چارەنووسساز لە مێژووی دیپلۆماسیی کورددا کە سەروەریی کورد دەسەلمێنێت.
وتارەکە بخوێنەوە
پێشەکی بۆ زیاتر لە دە ساڵ، ئامادەبوونی هێزەکانی ئەمریکا لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا کۆتا بەربەستی ڕێگری بوو؛ چەترێکی ئاسایش کە ڕێگەی بە کوردی سووریا دا ڕادەیەکی بێپێشینە لە خۆبەڕێوەبردن لە ناوچەیەکدا بەدەست بهێنن کە ڕۆژئاوایان ناو دەبرد. ئەزموونێک بوو کە لە هیچ شتێکی پێشتری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نەدەچوو: بەڕێوەبەرایەتییەکی سیکولار، فرەنەتەوەیی و یەکسان لە ڕووی ڕەگەزەوە، کە لە وێرانەکانی شەڕی ناوخۆ سەری هەڵدا و هێزی سەربازیی بێدەنگ بەڵام زۆر زاڵی ئەمریکا پاڵپشتیی دەکرد. بەڵام لە 16ی نیسانی 2026ەوە، دوا سەربازە ئەمریکییەکان بە فەرمی خاکی سووریایان بەجێ هێشتووە. هەموو بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا، لە تەنف لە باشووری ڕۆژهەڵاتەوە تا دامەزراوە فراوانەکەی قەسرەک لە حەسەکە، ڕادەستی حکومەتی سووریا کراون. بۆ گەلی کورد قەڵغانەکە ڕۆیشتووە.
وتارەکە بخوێنەوە
لە بیرۆکەی ژنۆلۆژیی عەبدوڵڵا ئۆجەلان، زانستی ژنان، و ئەوە بکۆڵەوە کە چۆن فێمینیزم، کۆمەڵگە، مێژوو و هزری سیاسیی کورد دادەڕێژێتەوە.
وتارەکە بخوێنەوەخۆڕاگری و گۆڕانی ئاراستەی جیۆپۆلیتیکی: مێژوو و هەواڵەکانی کورد بۆ 7ی نیسان — لە خزمەتگوزاریی هەواڵی مانوسەوە، 7ی نیسانی 2026. ڕۆژی 7ی نیسان لە مێژووی گەلی کورددا واتایەکی قووڵ و دوو ڕەهەندی هەیە. ئەم ڕۆژە پردێکە لەنێوان کارەساتە مرۆییەکانی ڕابردوو و مانۆڕە ئاڵۆز و چارەنووسسازە جیۆپۆلیتیکییەکانی ئێستادا. لە کاتێکدا گەلی کورد یادی 35ەمین ساڵڕۆژی دەستێوەردانە مرۆییە گرنگەکەی 1991 دەکاتەوە، لە 2026یشدا خۆی لە ناوەندی زریانێکی ناوچەییدا دەبینێتەوە کە ڕەنگە جارێکی دیکە نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بگۆڕێت.
وتارەکە بخوێنەوە
ئەمڕۆ بەروارێکی پڕواتا لە تۆمارەکانی مێژووی کورد دەنوێنێت؛ ڕۆژێک کە دوو ڕەهەندی ئەزموونی کورد کۆ دەکاتەوە: قووڵاییی ئازاری مرۆیی و بەرزیی ناساندنی دیپلۆماسیی نێودەوڵەتی. لە 5ی نیساندا، گەلی کورد ساڵڕۆژی بڕیاری 688ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان یاد دەکاتەوە؛ بڕیارێکی چارەنووسساز لە 1991دا کە ڕێڕەوی خەباتی بۆ خۆبەڕێوەبردن و مانەوە بە شێوەیەکی بنەڕەتی گۆڕی. کاتێک لە 2026دا لەم بەروارە ورد دەبینەوە، دەنگدانەوەکانی ڕابردوو هێشتا لە ئاستەنگ و سەرکەوتنە هاوچەرخەکانی ناوچە کوردییەکانی عێراق و سووریا و ئێران و تورکیادا دەبیسترێن.
وتارەکە بخوێنەوە